عصر ایران؛ محسن سلیمانی فاخر- گاهی تئاتر به جای آنکه داستانی را برای تماشاگر روایت کند، او را در برابر تجربهای قرار میدهد که امکان فرار از آن وجود ندارد؛ تجربهای که نه آغاز مشخصی دارد، نه پایان قطعی و نه حتی الزاماً میتوان آن را با منطق متعارف روایت کرد.
نمایش «۴:۴۸» نوشته سارا کین، از همین جنس آثار است؛ متنی که بیش از آنکه بخواهد قصهای را پیش ببرد، مخاطب را به قلمرو ذهنی انسانی میبرد که در مرز میان آگاهی، رنج، فروپاشی و میل به رهایی گرفتار شده است.
سارا کین، نمایشنامهنویس انگلیسی، در آخرین اثر خود به سراغ یکی از پیچیدهترین و در عین حال شکنندهترین وضعیتهای انسانی میرود: مواجهه فرد با ذهن خویش، هنگامی که جهان بیرونی دیگر توانایی پاسخگویی به آشفتگیهای جهان درونی را ندارد.
در این نمایشنامه شخصیتپردازی به معنای متعارف وجود ندارد و متن از قطعاتی پراکنده، گفتارهای درونی، پرسشها، اعترافها و جابهجاییهای ذهنی شکل گرفته است. همین ساختار گسسته، خود بخشی از منطق اثر است. ذهن آشفته، برخلاف روایت کلاسیک، الزاماً در مسیر خطی حرکت نمیکند. خاطره به اکنون هجوم میآورد، عشق به فقدان تبدیل میشود و واقعیت در کنار توهم، بدون مرزبندی روشن قرار میگیرد. در چنین شرایطی، زبان دیگر فقط ابزار ارتباط نیست؛ به میدان نبرد انسان با خودش تبدیل میشود.
اجرای فاطیما رحمانی در خانه رویداد جریان، با تکیه بر همین ظرفیت، تجربهای مبتنی بر حضور بازیگر و مواجهه مستقیم با مخاطب را شکل میدهد. انتخاب اجرای تکپرسوناژ، میتواند بهمثابه انتخابی زیباییشناختی در نظر گرفته شود.
وقتی تمام بار روایت بر دوش یک بازیگر قرار میگیرد، دیگر امکان پناهبردن به روابط متعدد، کنشهای بیرونی یا جابهجایی شخصیتها وجود ندارد. بازیگر باید جهانهای متکثر یک ذهن را در یک بدن بازنمایی کند؛ بدنی که همزمان میتواند جایگاه قربانی، ناظر، عاشق، معترض و متهم باشد.
در این شکل از اجرا، تماشاگر نیز موقعیت امن همیشگی خود را از دست میدهد. او به نوعی مخاطب خطابهای مستقیم شخصیت تبدیل میشود. پرسشهایی نظیر «تو میتوانی یاد بدهی؟»، «آخرین بار کی سوختن را حس کردی؟»، «آخرین بار چه کسی را له کردی از محدوده تجربه فردی خارج میشوند و به مواجههای اخلاقی با مخاطب تبدیل میگردند.
این پرسشها اهمیت ویژهای دارند؛ زیرا شخصیت نمایشنامه فقط درباره رنج خودش صحبت نمیکند. او مخاطب را نیز به یادآوری تجربههای شخصیاش فرامیخواند. سوختن، لهشدن، فقدان و ناتوانی در بهیادآوردن، دیگر مفاهیمی متعلق به یک فرد با وضعیت روانی خاص نیستند؛ به تجربههایی مشترک در زندگی اجتماعی تبدیل میشوند. گویی شخصیت میخواهد بداند آیا دیگران نیز در پشت چهرههای عادی و مناسبات روزمره خود، تجربههایی از فروپاشی و آسیب را پنهان کردهاند یا خیر.
یکی از وجوه قابل تأمل نمایش، نسبت میان تنهایی فردی و مناسبات اجتماعی است. انسان نمایشنامه در فضایی زندگی میکند که ظاهراً دیگران در آن حضور دارند، اما این حضور الزاماً به معنای فهمیدهشدن نیست. حتی رابطه درمانگر و بیمار، که باید بر پایه اعتماد و ارتباط شکل بگیرد، میتواند به رابطهای نابرابر تبدیل شود؛ رابطهای که در آن فرد رنجدیده احساس میکند به جای شنیدهشدن، در معرض مشاهده، ارزیابی و تجویز قرار گرفته است. اینجا مسئله فقط بیماری نیست، بلکه مسئله زبان و قدرت نیز هست: چه کسی حق دارد رنج دیگری را تعریف کند؟ چه کسی میتواند درباره وضعیت روانی او تصمیم بگیرد؟ و آیا تجربهای که فرد از درون خود دارد، در چارچوب واژگان تخصصی دیگران قابل بازنمایی است؟
در میان قطعات شاعرانه نمایشنامه، جمله «من زنی را گم کردهام که هرگز زاده نشد» جایگاه ویژهای دارد. این عبارت را میتوان استعارهای از فقدان یک خویشتن ممکن دانست؛ انسانی که شاید هرگز فرصت ظهور پیدا نکرده است. گویی شخصیت نه فقط عزیزی را از دست داده، بلکه با نسخهای از خودش وداع میکند که میتوانست در شرایطی دیگر متولد شود. این فقدان، فقدان یک فرد واقعی نیست؛ سوگواری برای زندگیای است که امکان تحقق نیافته است.
در سوی دیگر، عبارت «به یاد آر نور را و باور دار نور را» نوعی گریزگاه شاعرانه در دل تاریکی میسازد. نور در اینجا شاید فقط یادآوری امکان کوچکی از امید باشد. امیدی که نه از بیرون و نه از وعده دیگران، بلکه از حافظه و تلاش ذهن برای حفظ آخرین نشانههای معنا سرچشمه میگیرد. توصیف عاشقانه زنی که در خاطره و خیال شخصیت حضور دارد نیز در همین چارچوب قابل خواندن است؛ زنی که میتواند تجسم عشق، فقدان یا تصویری از زندگی ازدسترفته باشد.
از منظر اجرایی، یکی از امتیازهای چنین اثری پرهیز از اتکای افراطی به زرقوبرقهای صحنهای است. در نمایشی که متن آن بر آشفتگی ذهن، سکوت، تکرار، گسست و تغییر وضعیتهای عاطفی استوار است، عناصر بصری و اجرایی باید در خدمت بازیگر قرار گیرند، نه اینکه جای خالی کنش درونی را با جلوههای بیرونی پر کنند. تئاتر در اینجا به ابتداییترین و در عین حال دشوارترین شکل خود بازمیگردد: یک بدن، یک صدا، یک متن و جمعی از تماشاگران.
البته اجرای تکپرسوناژ از دشوارترین شکلهای بازیگری است. بازیگر باید بدون تکیه بر تعامل متعارف با دیگر شخصیتها، تغییرات پیوسته ذهنی را باورپذیر کند. سکوتها به اندازه کلمات اهمیت پیدا میکنند و کوچکترین تغییر در لحن، مکث، نگاه و حرکت بدن میتواند معنای تازهای بسازد. در چنین اجرایی، خطر یکنواختی یا تبدیل رنج به مجموعهای از تأکیدهای احساسی نیز وجود دارد. به همین دلیل، مهار عاطفه و پرهیز از نمایش اغراقآمیز فروپاشی، به اندازه انتقال شدت رنج اهمیت دارد.
ارزش «۴:۴۸» را باید در توانایی آن برای برهمزدن فاصله میان صحنه و سالن جستوجو کرد. این نمایش قرار نیست نسخهای برای رنج انسان ارائه دهد یا مخاطب را به نتیجهای قطعی برساند. بیشتر میخواهد او را برای لحظاتی با پرسشهایی مواجه کند که در زندگی روزمره معمولاً از کنارشان عبور میکنیم: تا چه اندازه دیگری را میفهمیم؟ مرز میان همدلی و تماشاگری کجاست؟ و وقتی انسانی از درون فرو میریزد، ما در مقام دیگری چه نسبتی با این فروپاشی داریم؟
«۴:۴۸» در خوانشی عمیقتر، نمایشی درباره حق شنیدهشدن است؛ درباره انسانی که نمیخواهد سقوطش صرفاً به منظرهای برای تماشاگران تبدیل شود. او میخواهد تجربهاش فهمیده شود، حتی اگر زبان برای بیان آن ناتوان باشد.