معمولاً شی هوانگدی، نخستین امپراتور دودمان چین را بهعنوان فرمانروای متحدکننده چین میشناسند. بااینحال، دودمان چین تنها چند سال پس از مرگ او فروپاشید و کشور بار دیگر به آشوب کشیده شد. جنگسالاران قدرتمند برای تصاحب قدرت با یکدیگر جنگیدند تا سرانجام یکی از رهبران شورشی به نام لیو بانگ، که از خانوادهای فرودست برخاسته بود، بر رقبای خود غلبه کرد و دودمان هان را بنیان گذاشت؛ دودمانی که چهار قرن بر چین متحدشده حکومت کرد.
به گزارش فرادید؛ در سال ۲۰۶ پیش از میلاد، دو جنگسالار قدرتمند چین در دروازه هونگمن، در نزدیکی شیانیانگ، پایتخت امپراتوری تازهسقوطکرده چین، گرد هم آمدند. این دو نفر شیانگ یوو لیو بانگ بودند. سپاه لیو بانگ پیش از نیروهای شیانگ یو وارد پایتخت شده بود.
این دو پیشتر برای سرنگونی دودمان چین با یکدیگر متحد شده بودند، اما ضیافت در فضایی آکنده از بدگمانی برگزار میشد. شیانگ یو، رهبر ائتلاف شورشیان، از اینکه لیو بانگ زودتر از او به شیانیانگ رسیده بود، خشمگین بود. مشاورش، فان زنگ، هشدار داده بود که لیو قصد شورش علیه او را دارد؛ بااینحال، شیانگ یو تصمیم گرفت در ظاهر با احترام با او رفتار کند و به ضیافت دعوتش کرد.
در همین حال، شیانگ بو، عموی شیانگ یو، به لیو بانگ هشدار داده بود که جانش در خطر است. لیو بانگ در ضیافت بابت ورود زودتر از شیانگ یو به پایتخت عذرخواهی کرد، اما فان زنگ همچنان به او مشکوک بود. او از شیانگ ژوانگ، پسرعموی شیانگ یو، خواست رقص شمشیر اجرا کند و فرصتی برای کشتن لیو بانگ بیابد.
شیانگ بو متوجه نقشه شد و به رقص شمشیر پیوست تا با قرار گرفتن میان شیانگ ژوانگ و لیو بانگ، از او محافظت کند. لیو بانگ که خطر را دریافته بود، به بهانه رفتن به دستشویی از ضیافت گریخت. در غیاب او، راهبردپردازش، ژانگ لیانگ، از طرف او از شیانگ یو عذرخواهی کرد و دو صفحه یشم بهعنوان هدیه به او تقدیم کرد.
لیو بانگ در اواسط قرن سوم پیش از میلاد، در خانوادهای دهقان در شهرستان پی، در استان جیانگسو امروزی در شرق چین، متولد شد. او بعدها به مقام یک کارگزار محلی دولت رسید.
حدود سال ۲۱۰ پیش از میلاد، مأمور شد گروهی از کارگران زنجیرشده را به کوه لی، در نزدیکی شیانیانگ، ببرد؛ جایی که نخستین امپراتور چین مشغول ساخت آرامگاه خود بود. ارتش سفالین مشهور چین که امروزه شناخته شده است، تنها بخش کوچکی از این مجموعه عظیم به شمار میرود.
لیو بانگ میدانست که طبق قوانین سختگیرانه حکومت چین، هر کارگزاری که اجازه فرار حتی یک زندانی را میداد، به اعدام محکوم میشد. او که دیگر چیزی برای از دست دادن نداشت، زنجیرهای کارگران را باز کرد و به آنها اجازه داد آزاد شوند؛ سپس خودش نیز به مخفیگاه رفت.
به روایت سیما چیان، تاریخنگار مشهور چینی و نویسنده کتاب یادداشتهای مورخ بزرگ، ده نفر از اعضای این گروه چنان تحت تأثیر بزرگواری لیو بانگ قرار گرفتند که تصمیم گرفتند در کنار او بمانند.
در ژوئیه سال ۲۱۰ پیش از میلاد، شی هوانگدی در جریان سفرش به شرق چین درگذشت. در پی توطئهای به رهبری خواجهای به نام ژائو گائو، ولیعهد و پسر ارشد امپراتور، فو سو، کشته شد و پسر کوچکتر او، هوهای، با عنوان امپراتور دوم بر تخت نشست.
سوءحکمرانی ژائو گائو و نبود فرمانروایی قدرتمند، زمینهساز شورشی در سال ۲۰۹ پیش از میلاد شد. این شورش به رهبری چن شه در منطقه شرقی چی آغاز شد. شورشیان تا نزدیکی شیانیانگ پیش رفتند، اما ژانگ هان، مقام مسئول نظارت بر تکمیل آرامگاه شی هوانگدی، بهسرعت ارتشی از کارگران دهقان تشکیل داد و آنها را برای سرکوب شورش به میدان فرستاد.
پس از شورش چن شه، قیامهای دیگری در سراسر امپراتوری شکل گرفت. قدرتمندترین آنها در سال ۲۰۸ پیش از میلاد، در منطقه جنوبی چو، به رهبری شیانگ لیانگ و برادرزادهاش شیانگ یو آغاز شد.
در همین آشفتگی سیاسی، حاکم شهرستان پی همچنان به دولت چین وفادار ماند، اما شورشیان او را سرنگون کردند و از لیو بانگ خواستند حکومت منطقه را به دست بگیرد. او با عنوان ارباب پی به قدرت رسید.
هنگامی که ژانگ هان برای بازگرداندن اقتدار دودمان چین به سوی شرق حرکت کرد، لیو بانگ با شیانگ لیانگ متحد شد. پس از کشتهشدن شیانگ لیانگ در نبرد، شیانگ یو فرماندهی ارتش چو را بر عهده گرفت. او در تابستان سال ۲۰۷ پیش از میلاد به شمال لشکر کشید و در نبرد جولو، ژانگ هان را وادار به تسلیم کرد.
در همین زمان، دربار چین درگیر اختلافات داخلی بود. لیو بانگ از این فرصت استفاده کرد، به قلب سرزمینهای امپراتوری نفوذ کرد و در زمستان همان سال شیانیانگ را به تصرف خود درآورد.
پس از ضیافت هونگمن، شیانگ یو به شیانیانگ حمله کرد و زییینگ، آخرین پادشاه دودمان چین را کشت. او بهجای تأسیس امپراتوریای متمرکز، ترجیح داد سرزمینها را میان فرمانروایان تابع تقسیم کند. خود را پادشاه حامی چو خواند و شماری از پادشاهان تابع را زیر فرمانش قرار داد.
لیو بانگ پیشتر وعده گرفته بود که منطقه گوانژونگ، قلب امپراتوری چین، بهعنوان قلمرو حکومتی در اختیارش قرار گیرد؛ اما شیانگ یو این منطقه را میان سه تن از فرماندهان پیشین چین تقسیم کرد. در عوض، منطقه هانژونگ در جنوب کوههای چینلینگ و عنوان پادشاه هان به لیو بانگ داده شد.
لیو بانگ از این تصمیم خشمگین شد و برای جنگ با متحد سابق خود آماده شد. در تابستان سال ۲۰۶ پیش از میلاد، به گوانژونگ حمله کرد و تسلیم سه پادشاه آن منطقه را به دست آورد. سپس در آوریل سال ۲۰۵، هنگامی که شیانگ یو در لشکرکشی بود، به پایتخت او، پنگچنگ، حمله کرد.
نیروهای هان برای مدتی کوتاه شهر را تصرف کردند، اما شیانگ یو با ۳۰ هزار سرباز زبده بهسرعت بازگشت و لیو بانگ را شکست داد. لیو بانگ بهسختی توانست جان سالم به در ببرد.
درحالیکه لیو بانگ برای شکستدادن شیانگ یو تلاش میکرد، ژنرال او، هان شین، بخش بزرگی از شرق و شمال چین را فتح کرد و قدرت هان را افزایش داد. در ژانویه سال ۲۰۲ پیش از میلاد، نیروهای هان شین، لیو بانگ و ارتش سومی از متحدان هان در گایشیا، در استان آنهویی امروزی، به هم پیوستند و ارتش متحد هان را در برابر شیانگ یو قرار دادند.
در این نبرد سرنوشتساز، شیانگ یو شکست خورد. او تا آخرین لحظه جنگید و بنا بر گزارشها، شخصاً صدها سرباز هان را کشت، اما سرانجام خودکشی کرد. با شکست او، راه برای تأسیس امپراتوری هان هموار شد.
پیروزی در نبرد گایشیا به لیو بانگ امکان داد امپراتوری هان را اعلام کند. تاریخنگاری رسمی دودمان هان گاهی پیروزی او بر شیانگ یو را اجتنابناپذیر جلوه میدهد، اما واقعیت این است که لیو بانگ نهتنها امپراتوری خود، بلکه حتی جانش را مدیون سه تن از زیردستان توانمندش بود.
ژانگ لیانگ راهبردپرداز لیو بانگ بود. او از هشدار شیانگ بو در جریان ضیافت هونگمن آگاه شد و به فرار لیو بانگ کمک کرد. بعدها نیز، هنگامی که لیو بانگ در هانژونگ مستقر شد، به او پیشنهاد کرد جادههای عبور از کوههای چینلینگ را ویران کند تا شیانگ یو نتواند او را تعقیب کند.
شیائو هه، مشاور سیاسی لیو بانگ و دوست قدیمی او از شهرستان پی، مسئول اداره گوانژونگ و بازسازی ارتش هان پس از شکست در پنگچنگ بود. او همچنین هان شین را برای فرماندهی کل ارتش پیشنهاد کرده بود. پس از تأسیس امپراتوری هان، شیائو هه به مقام صدراعظم رسید و امتیازهایی بیش از دیگر مقامات دریافت کرد.
هان شین در ابتدا افسری دونپایه در ارتش لیو بانگ بود که از شیانگ یو جدا شده و به هان پیوسته بود. در سال ۲۰۶ پیش از میلاد، از اینکه ارتقای مقامش نادیده گرفته شده بود، ناراضی شد و تصمیم گرفت خدمت لیو بانگ را ترک کند. شیائو هه شبانه به دنبال او رفت و لیو بانگ را متقاعد کرد که هان شین را به فرماندهی کل ارتش منصوب کند.
هان شین پس از بازپسگیری گوانژونگ، ارتشی را برای فتح شمال چین هدایت کرد؛ درحالیکه لیو بانگ در دشتهای مرکزی، شیانگ یو را سرگرم جنگ نگه داشته بود. فتوحات هان شین باعث شد فرمانروایان بیشتری به هان بپیوندند و قدرت لیو بانگ تا پیروزی نهایی در گایشیا افزایش یابد.
لیو بانگ پس از پیروزی، امپراتوری هان را بنیان گذاشت. نام پس از مرگ او گائودی، به معنای امپراتور بلندمرتبه، بود؛ اما بیشتر با عنوان گائوزو، به معنای نیای بزرگ، شناخته میشود. این عنوان را سیما چیان، تاریخنگار مشهور چینی، برای او به کار برده است.
گائوزو پایتخت خود را در چانگآن، نزدیک شیانیانگ و در محدوده شهر شیآن امروزی، قرار داد. او برای دشمنانش عفو عمومی اعلام کرد، ارتش را منحل ساخت و مالیاتها و تعهدات کار اجباری را کاهش داد. این اقدامات به حفظ حمایت مردم کمک کرد و با استقبال اندیشمندان کنفوسیوسی روبهرو شد.
او با وجود حفظ ساختار قدرت امپراتوری به ارث رسیده از دودمان چین، نظامی اداری ترکیبی ایجاد کرد. شی هوانگدی امپراتوری را به فرمانداریهایی تقسیم کرده بود که اداره آنها بر عهده حاکمانی بود که دولت مرکزی منصوب یا برکنار میکرد. گائوزو نیز ۱۴ فرمانداری در غرب و مرکز چین ایجاد کرد، اما در شرق، شماری از پادشاهیهای تابع را حفظ کرد تا بتواند به متحدانش پاداش دهد و حمایت حاکمان محلی را به دست آورد. بااینحال، طی یک دهه، بیشتر این پادشاهان از مقام خود برکنار شدند و اعضای خاندان امپراتوری جای آنها را گرفتند.
فروپاشی امپراتوری چین به احیای قدرت اتحادیه قبایل شیونگنو در شمال، به رهبری مودو، انجامید. گائوزو شخصاً ارتشی را علیه آنها هدایت کرد، اما در سال ۲۰۰ پیش از میلاد در نبرد بایدنگ به دام افتاد و محاصره شد.
او پس از آنکه با پرداخت امتیازهایی توانست آزاد شود، از لشکرکشیهای بیشتر صرفنظر کرد و سیاست «ههچین» را در پیش گرفت. بر اساس این سیاست، دودمان هان زنی از خاندان اشرافی را برای ازدواج با رهبران شیونگنو میفرستاد و در کنار آن، هر سال هدایایی به آنها تقدیم میکرد تا روابط صلحآمیز حفظ شود.
گائوزو در سال ۱۹۵ پیش از میلاد درگذشت و پسرش، امپراتور هوی، جانشین او شد. برخلاف دودمان کوتاهعمر چین، دودمان هان با وجود وقفهای کوتاه در میانه حکومتش، حدود چهار قرن دوام آورد و تا اوایل قرن سوم میلادی بر چین حکومت کرد.
جانشینان گائوزو قلمرو امپراتوری را به سوی آسیای مرکزی گسترش دادند و بخش شرقی شبکه تجاری اوراسیا را که بعدها جاده ابریشم نام گرفت، تحت کنترل درآوردند. این گسترش امکان برقراری روابط تجاری غیرمستقیم با امپراتوری روم را فراهم کرد.
در شمال، ارتشهای هان علیه شیونگنو لشکرکشی کردند و آنها را تا نواحی دریاچه بایکال عقب راندند. فروپاشی حکومت شیونگنو در قرن دوم میلادی ممکن است باعث مهاجرت آنها به سمت غرب شده باشد؛ جایی که حدود سه قرن بعد، گروههایی از آنها با نام هونها در تاریخ اروپا ظاهر شدند.
دودمان هان عصر طلایی تمدن چین به شمار میرود و تأثیری عمیق بر هویت ملی چینیها گذاشته است. امروزه بزرگترین گروه قومی چین، هان نامیده میشود و بیش از ۹۰ درصد جمعیت این کشور را تشکیل میدهد. نویسههای چینی نیز در زبان چینی هانزی، به معنای خط هان، و زبان چینی هانیو، به معنای زبان هان، نامیده میشوند.
بنابراین، اگرچه شی هوانگدی نخستین فرمانروایی بود که چین را متحد کرد، این دودمان هان بود که لیو بانگ بنیان گذاشت و توانست ساختاری پایدار برای امپراتوری چین ایجاد کند؛ ساختاری که مفهوم یک دولت واحد چینی را تثبیت کرد. این قلمرو از بیابانهای آسیای مرکزی در غرب تا سواحل اقیانوس آرام در شرق، و از استپهای مغولستان در شمال تا کوهستانهای یوننان در جنوب امتداد داشت.