صفحه نخست

عصرايران دو

فیلم

پادکست

ورزشی

بین الملل

فرهنگ و هنر

علم و دانش

گوناگون

صفحات داخلی

کد خبر ۱۲۰۷۳۷۳
تاریخ انتشار: ۱۱:۴۱ - ۲۸ آبان ۱۴۰۵ - 19 November 2026
سخنرانی دکتر مسعود ادیب در شب شهادت حضرت زهرا (ع)

ایستادگی دربرابر انحرافات پس از پیامبر

«تشیع» یعنی مشایعت و هم‌قدمی با علی؛ مرام علی چیست؟ این است که حق انسان‌ها را برای پرسش، برای تصمیم و برای انتخاب به رسمیت بشناسیم. شاید بگویند: «خب، این‌طوری که نمی‌شود حکومت کرد!». بله، حکومت از دست رفت؛ اما علی معیارها را فدای حفظ صندلی نکرد.

عصر ایران ؛ حجت‌الاسلام مسعود ادیب 
متن حاضر سخنرانی دکتر مسعود ادیب*، عضو هیئت‌ علمی دپارتمان فلسفه دانشگاه مفید در شب شهادت حضرت زهرا (ع) - 21 آبان - در موسسه فهیم قم است. آقای علی بهاری زحمت پیاده کردن و تنظیم آن را بر عهده داشته اند.

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالمین و الصلاة و السلام علی سیدنا و نبینا و حبیب قلوبنا و طبیب نفوسنا محمد، اللهم صل علی محمد و آل محمد. برای عرض ادب به پیشگاه صدیقه طاهره، فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها)، صلوات بفرستیم بر محمد و آل محمد.

ایام عزای صدیقه طاهره است و ما معمولاً از باب ادب و رعایت شعائر دینی و رسوم مذهب، اقامهٔ عزا می‌کنیم، گرد هم می‌آییم و دربارهٔ این مصیبت بزرگ سخن می‌گوییم و می‌شنویم. اما مصیبت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) ـ یا به تعبیر دیگر، مصیبت ما در حادثهٔ شهادت حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) ـ فراتر از یک امر صرفاً شعائری و مناسکی است؛ و آنچه باید به آن بپردازیم فراتر از صرفِ ذکر مصیبت هجوم به خانهٔ وحی و رسالت است.

دیرزمانی است عادت کرده‌ایم و بسیاری از معارف و حقایق دین را به شعائر و مناسک تقلیل داده‌ایم؛ هرچند شعائر و مناسک بخشی از دین و قسمتی از امور دینی است که در جای خودش بسیار مهم و ارزشمند است، اما شعائر، شعارند برای امری فراتر از خودشان و مناسک باید ما را به نقطه‌ای بالاتر از خودشان برسانند.

معمولاً وقتی از انحرافات پس از پیامبر اکرم (صلوات‌الله‌علیه و آله) سخن می‌گوییم، ذهنمان به این سمت می‌رود که فرد شایسته‌ای باید به خلافت می‌رسید و نرسید، و افراد ناشایستی به خلافت رسیدند و قدرت از کسانی به کسان دیگری منتقل شد. وقتی از مصیبت‌های حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) سخن می‌گوییم، بیشتر از سینهٔ مجروح و بازوی آسیب‌دیده چیزی به ذهنمان نمی‌آید.

 بعد ممکن است به ذهن کسی برسد که: «خب، اگر لازم بود مقاومت کنند تا به این حوادث منجر بشود، کوتاه می‌آمدند؛ نه دعوایی می‌شد، نه جنگی می‌شد، نه سینه‌ای مجروح می‌شد و نه شقاق و اختلافی پدید می‌آمد. لابد دعوا بر سر مزرعه‌ای بوده به نام فدک که “شَحَّتْ عَلَیْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ وَ سَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ آخَرِینَ”. اگر مسئلهٔ فدک آن‌قدر مهم بود، تعبیر امیرالمؤمنین این نمی‌شد؛ و اگر آن‌قدر مهم نیست، پس چرا مسئله این‌قدر بحرانی شده است؟»

اجازه بدهید از کلمات خودِ صدیقهٔ طاهره بخوانیم و بعد با کلمات مولا امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) شرحی بر آن‌ها بیابیم تا ببینیم مسئله از چه قرار است. در خطبهٔ فدکیه ـ که همهٔ دوستان مطلع‌اند ـ بعد از حمد و ثنای الهی، بیان احکام دین و شرح جایگاه آن‌ها، حضرت می‌رسد به اوضاع جاهلیت و بعد وضع مسلمانان و اتفاقاتی که افتاده است؛ تا می‌فرماید که «کُلَّمَا أَوْقَدُوا نَاراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ».

مقابله و مواجهه شروع شد؛ میان چه کسانی؟ میان یک فرهنگ و سنت و نظام پایدارِ جاافتاده‌ای که سال‌هاست در جزیرة‌العرب رواج دارد، گروه‌های بسیاری از رواج آن برخوردارند و بر اثر این برخورداری بر اوضاع مسلط هستند. اوایل که رسول خدا دعوت خودشان را شروع کرده بودند، قریش خیلی متوجه لوازم سخن حضرت نبودند؛ لذا اوایل اعتراض چندانی نداشتند به اینکه امینِ قریش اخیراً می‌آید کنار کعبه می‌ایستد، گاهی هم افرادی با او همراه می‌شوند و به‌شیوهٔ خاصی عبادت می‌کنند.

بعد کم‌کم متوجه شدند که جاذبه‌های شخصیتی این بزرگوار همراه است با پیامی که در ضمنِ این نوع عبادتش مطرح می‌کند؛ و این پیام کم‌کم دارد همهٔ افرادی را که تحت ظلم و ستم و محرومیت هستند به خود جذب می‌کند؛ چنان‌که به آن مجذوبین «صُباة» ـ یعنی دلباختگان و شیفتگان ـ می‌گفتند.

 بعد دیدند که پیام او متضمن اخلال در نظام اجتماعی است؛ نظامی که این‌ها از آن منتفع هستند. از اینجا کم‌کم مقابله و شکنجه‌ها و آزارها شروع شد. بردگان را شکنجه دادند، حلیف‌ها (هم‌پیمانان) را ـ یعنی به اصطلاح امروز، شهروندان درجه‌دو را ـ تحت فشار قرار دادند.

هجرت به حبشه، بازگشت از حبشه، مشکلات و گرفتاری‌ها پیش آمد. بعد کم‌کم در میان بعضی از جوانانِ خودِ قریش افرادی پیدا شدند و به پیغمبر اکرم پیوستند. یواش‌یواش احساس کردند که نه، مسئله دارد جدی می‌شود؛ هم‌پیمان شدند که با بنی‌هاشم قطع رابطهٔ کامل کنند. حضرت ابوطالب هم بنی‌هاشم را جمع کرد و برد در شِعب تا منسجم و متحد باشند.

آن سالی بود که هم حضرت ابوطالب و هم حضرت ام‌المؤمنین خدیجه (سلام‌الله‌علیها) از دنیا رفتند و «عام‌الحزن» شد؛ پیغمبر تنها ماند و این اوضاع ادامه داشت تا بالاخره رسول خدا هجرت کردند و جنگ‌ها و گرفتاری‌ها و درگیری‌ها آغاز شد: «کُلَّمَا نَجَمَ قَرْنٌ لِلشَّیْطَانِ أَوْ فَغَرَتْ فَاغِرَةٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ قَذَفَ أَخَاهُ فِی وَرْطَتِهَا».

 از آن لحظه‌ای که در شب هجرت امیرالمؤمنین در بستر پیامبر خوابید، پیشرو در تمام حوادث سهمگین و سخت، علی (علیه‌السلام) بود. پیغمبر، علی را سپر بلای خود می‌کرد؛ تا بعد در جنگ بدر، وقتی که عبیدة بن حارث از پسِ حریفش برنیامد، حمزه و علی (علیه‌السلام) رقبای خودشان را از پای درآوردند و چون عبیده حریف نشد، امیرالمؤمنین به کمکش رفت. از هفتاد کشتهٔ جنگ بدر، سی و شش نفرشان به دست مولا از پای درآمدند؛ از اشراف و مشایخ قریش.

در هنگام این جنگ‌ها پیامبر، علی را می‌فرستاد و او تمام توطئه‌ها و دسیسه‌ها و هجوم‌ها را با پای خود لگدکوب می‌کرد: «کَدُوداً فِی ذَاتِ اللَّهِ، قَرِیباً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ». در راه خدا سخت‌کوشی و تلاش می‌کرد، به پیغمبر خدا بسیار نزدیک بود و در میان گروه خاص و یاران ویژهٔ پیامبر، صدرِ آن‌ها بود. 

در اطراف پیغمبر خدا جریان‌هایی شکل گرفته بود؛ جریانی بسیار بزرگ، جامع، پیونددهنده و وسیع که همگان را به خود جذب می‌کرد. همه جور آدمی بودند: مخلص بودند، مال دنیا نداشتند، دنبال موقعیت نبودند، اهل مبارزه در روز و عبادت در شب بودند و بزرگِ این‌ها علی بود. این‌ها قبیله‌ای هم نبودند؛ از ایرانی تا یمنی، از قریشی تا هاشمی، گرد هم آمده بودند.

مجدداً این آقایانی که بعد از پیغمبر اکرم زمام امر را در دست گرفتند ـ که خب، کارگردان اصلی و مغز متفکر این جریان، جناب خلیفهٔ دوم بود ـ خواسته یا ناخواسته حلقهٔ واسطی شدند برای بازگشتِ ارتجاعِ عرب. این‌ها خودشان جزو جریان اصلی ارتجاع عرب نبودند. خود خلیفهٔ دوم از افرادی بود… من این‌هایی که می‌گویم بر اساس اطلاعات ریز و موزاییکی است که شاید از روزهای اول طلبگی تا حالا جمع کرده‌ام. ایشان ظاهراً ـ برعکس پاره‌ای از روایات ساختگیِ متأخر ما که می‌خواهند او را فردی بی‌سواد و خیلی ناتوان نشان بدهند ـ توانمند بود.

مثل ماجرای سربازهای عراقی که می‌گفتند یک سرباز رشید ما یک لشکر آن‌ها را حریف است؛ این رسم غلط ماست که خیال می‌کنیم اگر دشمن را خیلی زبون نشان بدهیم به نفع ماست، در حالی که اصلاً این‌طور نیست. این آقا زبان عبری بلد بوده است، عربی‌اش را که بلد بوده، خواندن و نوشتن هم که نرخ شاه‌عباسی‌اش (امری بدیهی) بوده است. 

روایت هست که یک وقتی وجود مبارک رسول خدا دید در دست ایشان پاره‌ای از تورات است و دارد می‌خواند. حضرت چنان عصبانی شدند که چهره‌شان سرخ و رگ پیشانی‌شان متورم شد و فرمودند: «أَ فِی شَکٍّ أَنْتَ یَا ابْنَ الْخَطَّابِ؟؛ آیا تردیدی داری ای پسر خطاب!؟» و بعد به ایشان فرمودند: «اگر موسی هم زنده بود جز پیروی از من چاره‌ای نداشت.» این سند است که آقا عبری بلد بوده، می‌خوانده و می‌نوشته است.

قبل از اسلام، قریش آمدند برای تقسیم کار، چهارده منصب درست کردند که یکی از آن‌ها منصب سفارت بود. خب، در بعضی روایات متعدد گفته‌اند ایشان خودش یا پدرش دلال شتر بوده است؛ شاید هم بوده، نمی‌گویم نبوده، ولی دلالِ قبایل و نمایندهٔ یک مجموعه بوده، ارتباطات گسترده داشته و بسیار آدم زیرکی هم بوده است. خدا رفتگان همه‌تان را رحمت کند؛ پدر من می‌گفت: «کسی که توانسته نقشهٔ خدا و پیغمبر را خنثی کند، باید خیلی زیرک بوده باشد!»

عرض می‌کنم که ایشان سال ششم ـ بنا بر مشهور ـ مسلمان شد. چطور مسلمان شدنش را بگویم. ایشان نسبت به بی‌عدالتی‌های قریش، نسبت به فساد و فحشای حاکم بر مکه و فضای قریش، و نسبت به ذلت و بدبختی حاکم بر عرب معترض بود؛ شواهد زیادی هست.

در سال ششم، ایشان می‌رود به‌سمت خانهٔ ارقم. کسی او را می‌بیند و می‌گوید: «کجا می‌روی؟» می‌گوید: «دارم می‌روم تا یک برخورد اساسی با این فرد و یارانش بکنم» (اشاره به وجود مبارک پیامبر. چون از وقتی رسول خدا آمده، تشتت و اختلاف و دعوا بیشتر شده بود،) او عصبانی است که: گرفتاری کم بود، حالا این هم آمده و دعوا و اختلاف را بیشتر کرده است! می‌رود که برخورد قهرآمیزی بکند. یکی به او می‌گوید: «کجا داری می‌روی؟ اگر راست می‌گویی برو خانهٔ خواهرت؛ آن‌ها هم مسلمان شده‌اند!» می‌رود آنجا، قرآن کریم را در دست خواهر می‌بیند، سیلی می‌زند…

 همه می‌گویند اینجا عواطفش تحریک شد و تحت تأثیر قرار گرفت، اما واقعیت این است که او فهمید قفل ماجرا همین‌جاست؛ فهمید اتفاقاً آن چیزی که برای عزت، اعتلا و آیندهٔ عرب می‌خواهد، در همین مکتب است. دوزاری‌اش افتاد و همان‌جا مسلمان شد. تمام سال‌های باقی‌ماندهٔ مکه و تمام سال‌های مدینه، از کنار پیغمبر تکان نخورد. هیچ‌جا هم در معرض خطر قرار نگرفت؛ همیشه در صحنه حاضر بود، اما هرجا خطر جدی می‌شد، جان خود را حفظ می‌کرد.

 برنامه‌ریز اصلی ماجرا ایشان بود. او نمی‌خواست اوضاع به ماقبل اسلام برگردد. اما وقتی رسول خدا از دنیا رفت، ایشان و آن چند نفری که جمع شده بودند تا کار را سامان بدهند، در اول کار هیچ پایگاه و سرپلی نداشتند، ولی هوشمندانه منتظر فرصت‌ها بودند. متأسفانه «پاس گل» را انصار به این‌ها دادند. روایتی از امام باقر (علیه‌السلام) هست در روزی که انصار در سقیفه گرد آمدند … چهرهٔ اصلی جاهلیت ـ که به‌یک‌معنا نماینده، وجه و رأس قریش به شمار می‌رفت ـ ابوسفیان بود.

ابوسفیان اصلاً در جریان این ماجرا (سقیفه) نبود؛ او با ذهنیت خودش، هم بر اساس آنچه رسول خدا در طی سال‌ها ساخته و پرداخته بود و هم بر اساس شناخت قبیله‌ای خودش، منتظر بود که امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به خلافت برسد. او در راه مدینه بود که خبر ارتحال پیغمبر اکرم به گوشش رسید. آمد به مدینه و دید مردم با ابوبکر بیعت کرده‌اند. به عباس گفت: «عباس! چی شده؟ این آقا که از پست‌ترین و کم‌جمعیت‌ترین تیره‌های قریش (بنی‌تمیم) است، از قبایل برتر نیست!»

 ابوسفیان فهمید که دور، دورِ او نیست و زمانه زمانهٔ او نیست؛ دید این مسیری است که او فعلاً فرصت ابراز وجود ندارد. گفت: «حالا اگر ما نیستیم، لااقل بنی‌هاشم که از اعاظم قریش‌اند باید باشند؛ چرا این‌ها نباشند؟» آمد پیش مولا امیرالمؤمنین ـ علی‌القاعده جماعتی هم همراهش بودند ـ اما مولا آن جواب محکم را دادند که: «ایها الناس! شُقُّوا أَمْوَاجَ الْفِتَنِ بِسُفُنِ النَّجَاةِ…» امیرالمؤمنین می‌خواهد قدرت را از دست این مدعیان بیرون بیاورد، ولی نه به هر قیمتی، و نه با تکیه بر نیروی جاهلیت و ابوسفیان.

این حضرات از فرصتی که انصار پدید آوردند استفاده کردند و کار را در اختیار گرفتند. این در اختیار گرفتنِ کار چه اتفاقاتی را رقم زد؟ اولاً، منطق و برنامه‌ریزی پیغمبر دگرگون شد. سخنرانی‌ای از صدیقهٔ طاهره را که می‌شناسید و به «خطبهٔ عیادت» معروف است؛ یعنی صحبتی که با جمعی از زنان مدینه در بستر بیماری انجام دادند. آنجا جمله‌ای دارند که می‌فرمایند این‌ها بنای جامعه را از آن شالودهٔ محکمی که رسالت برای آینده پی‌ریزی کرده بود به کجا منتقل کردند؟

 پیغمبر شالوده‌ای ریخته بود، اما این‌ها آن را منتقل کردند به جای دیگری: «وَ قَوَاعِدِ النُّبُوَّةِ»؛ پیامبر قاعده‌گذاری کرده و سنگ بنایی گذاشته بود، این‌ها بنا را تغییر دادند: «وَ مَهْبِطِ الرُّوحِ الْأَمِینِ»؛ آن شالوده جایی بود که روح‌الامین بر آن نازل می‌شد، خاندانی که به امور دنیا و دین آگاه بودند: «أَلَا ذَلِکَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِینُ». بعد می‌فرماید: «وَ مَا الَّذِی نَقَمُوا مِنْ أَبِی الْحَسَنِ؟»

 اگر زمام امور را رها می‌کردند و به علی می‌سپردند، او این شتر خلافت را با آرامش و نرمش مهار می‌کرد و به‌گونه‌ای پیش می‌برد که هیچ‌کس آسیب نبیند، خسته نشود، و همه را به آبشخوری پرآب و گوارا وارد می‌کرد و سیراب برمی‌گرداند. می‌فرماید این کاری است که کردند: عقب‌مانده‌ها را پیش کشیدند و پیشروان را پس راندند. و نهایتاً می‌فرماید: مهلت بدهید تا ببینید چه نتیجه‌ای از این بذر تلخ درمی‌آید؛ کاسه‌هایی پر از خون تازه و سمّ هلاک‌کننده!

شبیه همین تعبیرات را مولا امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در خطبهٔ ۱۵۰ نهج‌البلاغه دارند؛ می‌فرماید وقتی خدای تعالی پیغمبرش را فراخواند، گروهی ارتجاع به خرج دادند و به گذشته رجعت کردند: به غیر اهلش پیوستند، با بیگانگان ارتباط برقرار کردند، از خویشاوندان بریدند، آن ستون استوار خیمه را که مأمور بودند با او مهر و دوستی بورزند ترک کردند، و «نَقَلُوا الْبِنَاءَ عَنْ رَصِّ أَسَاسِهِ»؛ شالوده را جای دیگری ریخته بودند، اما این‌ها ساختمان را در جای دیگری ساختند: «فَبَنَوْهُ فِی غَیْرِ مَوْضِعِهِ، مَعَادِنُ کُلِّ خَطِیئَةٍ وَ أَبْوَابُ کُلِّ ضَارِبٍ فِی غَمْرَةٍ»؛ هرکس که به جادهٔ گمراهی و گرداب فتنه می‌زند، بابش این‌ها هستند؛ با سرعت و شدت به‌سمت سرگردانی و سرمستی گراییدند: «عَلَى سُنَّةٍ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ»؛ خیلی تعبیر عجیبی است از امیرالمؤمنین! این‌ها به سنت آل‌فرعون به دنیا دل بستند و از آخرت و حقیقت دین منقطع شدند؛ با دین بیگانه و با هواهای نفسانی آشنا گشتند.

 خب، این‌ها بیانات کلی است؛ یک‌مقدار دقیق‌تر ببینیم تفاوت این آقایانی که به قدرت رسیدند با اهل‌بیت در چه بود؟ فقط این را خلاصه عرض کنم که جناب خلیفهٔ اول کمتر از سه سال حکومت کرد و از دنیا رفت و حکومت را وصیت کرد به جناب خلیفهٔ دوم. این مسئله از قبل آن‌قدر معلوم و مسلّم بود که حتی وقتی عثمان بن عفان داشت وصیت‌نامه را می‌نوشت، پیش از گفتنِ ابوبکر، نام عمر را نوشت.

در دورهٔ خلیفهٔ دوم، جبههٔ ایران دیگر کارش تمام شده بود و خطری از این جبهه مسلمانان را تهدید نمی‌کرد؛ جبههٔ شام هم افتاده بود دست معاویه. از اصل و اساس، نظام فکری این آقایانی که حاکم شدند با نظام فکری بنی‌امیه یکی نبود؛ این‌ها در میانهٔ راه به یک وحدت تاکتیکی رسیدند. خلیفه برای ادارهٔ امور پایگاهی در میان انصار نداشت ـ به‌جز معدودی مثل محمد بن مسلمه، بزرگان انصار با این‌ها همکاری نمی‌کردند ـ لذا سراغ تعدادی از قبایل تازه‌مسلمان رفتند. 

در فتح‌الفتوح نهاوند به نقطه‌ای رسیدند که خلیفه می‌خواست دیگر احتیاجی به بنی‌امیه نداشته باشد. در قضیهٔ قتل خلیفه، شخصی مثل هرمزان هست که اگر بخواهیم در جهان امروز معرفی‌اش کنیم، مدال طلای جاسوسی چندجانبه را می‌گیرد! نهایتاً غلامی به نام فیروز یا ابولؤلؤ را با مجوزِ خودِ عمر به مدینه آوردند و نقشه‌ای چیده شد و خلیفه ترور شد… حالا این‌ها بماند؛ به نظر می‌آید احتمالش بعید نیست که بنی‌امیه احساس خطر کردند؛ دیدند با اینکه خلیفه تضمین کرده بود با این‌ها راه بیاید و از قبل برنامه بود عثمان خلیفه شود، اما ممکن است ماجرا تغییر کند.

حالا فرق اصلی چیست؟ دعوا سر چیست؟ سر این است که چرا علی بن ابی‌طالب (صلوات‌الله و سلامه علیه) خلیفه نشد و ابوبکر خلیفه شد؟ آیا فقط همین است؟ نه، اصلاً دعوا سر این نیست! اگر قرار بود هر دو طبق یک نظام واحد عمل کنند، این‌قدر مهم نبود. هجوم به خانهٔ رسالت و بازگشت به ارتجاع عرب فقط یک منازعهٔ سیاسی ساده نیست؛ بحث بر سر این است که پیغمبر اکرم (صلوات‌الله‌علیه و آله) یک «دین آخرت‌گرا و انسان‌ساز» آورد؛ دینی که دنیا باید در خدمت آخرت قرار می‌گرفت و دنیا مزرعهٔ آباد کردنِ آخرت بود. اما این آقایان آمدند یک «دین امپراتوری‌ساز» و «دین فتوحات‌محور» درست کردند؛ دینی که فقط باید جهان را فتح کند.

چنان شد که سال‌ها بعد، حجاج بن یوسف ثقفی ـ استاندار عراق، که کل شرق تا خراسان هم تحت نفوذش بود ـ وقتی دید خشکسالی شده و درآمد زکات کاهش یافته، نگران خزانه شد؛ چون جزیه مالیات سرانهٔ ثابتی از غیرمسلمانان بود، اما زکات مالیات بر درآمد و محصول بود و با خشکسالی پایین می‌آمد. در نتیجه خشکسالی، گروه گروه زرتشتیان داشتند مسلمان می‌شدند تا جزیه نپردازند. کارگزاران گفتند: «آقا! زرتشتی‌ها دارند مسلمان می‌شوند و درآمد جزیه قطع می‌شود!» گفت: «غلط کرده‌اند! بدون اجازه حق ندارند مسلمان بشوند!» و جزیه را از نومسلمانان هم گرفتند! اجازه نمی‌دادند مردم مسلمان شوند! این نتیجهٔ دینی است که می‌خواهد امپراتوری بسازد.

فرق است بین دینی که می‌خواهد «انسان» بسازد، با دینی که می‌خواهد «امپراتوری» بسازد. فرقی بنیادین در این است که دین انسان‌ساز مبتنی بر «حجت و آگاهی» است، اما دین امپراتوری‌ساز مبتنی بر «قدرت و غلبه» است. ابراهیم امام وقتی ابومسلم خراسانی را می‌فرستاد به خراسان، گفت: «هر کس با تو مخالفت کرد و به او شک کردی، اگر قدش از ده وجب بلندتر بود، بکشش! وجبش کن، اگر بالاتر بود بکش!» در مقابل، امیرالمؤمنین در جنگ جمل (بصره)، داشت از کنار خانه‌ای در بصره رد می‌شد؛ خانمی بیرون آمد و شروع کرد به بدترین توهین‌ها و دشنام‌ها به امیرالمؤمنین.

 اصحاب گفتند: محمد بن طلحه، عبدالله بن زبیر و مروان در همین خانه پنهان شده‌اند و این زن هم دارد فحاشی می‌کند؛ اجازه بدهید وارد شویم! حضرت فرمود: «نه کلامی پاسخ دهید، نه وارد خانه شوید و نه متعرض کسی گردید.» خداوکیلی اگر ما بودیم، ته دلمان نمی‌خواست امیرالمؤمنین می‌رفت داخل آن خانه و دخل همه را می‌آورد؟! فرهنگ تاریخی ما این‌گونه بار آمده است. ما دلمان خوش است که برای حضرت زهرا گریه می‌کنیم و می‌گوییم چرا به خانهٔ رسالت هجوم آوردید؟ خب دستگاه حاکم هم منطقش این بود: برای وحدت مسلمین و برای استحکام پایه‌های حکومت هجوم آوردیم!

 امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) حاکم جامعهٔ اسلامی است؛ جنگ شده است. در قرن بیستم، برتراند راسل در جنگ جهانی اول با آنکه لُرد بود و فیلسوفی نامدار، وقتی حاضر نشد در جنگ شرکت کند، حکومت بریتانیا زندانی‌اش کرد. اما علی بن ابی‌طالب وقتی دارد به جنگ بصره می‌رود، نامه‌ای به مردم کوفه می‌نویسد تا آن‌ها را به یاری دعوت کند؛ نامه‌اش این است: «أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّی خَرَجْتُ مِنْ حَیِّی هَذَا؛ إِمَّا ظَالِماً وَ إِمَّا مَظْلُوماً…»؛ من از شهر خود خارج شده‌ام؛ یا ظالمم یا مظلوم؛ بیایید ببینید چه خبر است، اگر مظلومم یاری‌ام کنید و اگر ظالمم مرا به حق بازگردانید! در کدام حکومت دنیا سراغ دارید که الزام به سربازگیری نکند و مردم را آزاد بگذارد؟

در همان جنگ‌هایی که به‌عنوان جنگ رِدّه به‌راه انداختند، مأمور خلیفهٔ اول شتر محبوب پیرمردی را به‌عنوان زکات گرفت. پیرمرد التماس کرد: «من با پرداخت زکات حرفی ندارم؛ این شتر خاص را نبر، شتر دیگری ببر. اصلاً دو تا شتر دیگر به‌جای آن می‌دهم!» مأمور گفت: «نه!» و لج کرد که حتماً باید همین را ببرد. دعوا شد و خون ریختند. اما علی (علیه‌السلام) به مأمور زکاتش می‌فرماید: «وقتی وارد قبیله می‌شوی، وسط قبیله و کنار آبشخورشان چادر نزن تا مردم بترسند؛ در نقطه‌ای دور اتراق کن، با آرامش سلام کن و پیغام بفرست که آیا حقّی از مال خدا در اموال شما هست که به نمایندهٔ او بپردازید؟ اگر گفتند نه، بازگرد و اصرار نکن!»

این، تقابل دو نوع نگاه به حکومت است: آیا انسان «ابزار» حکومت است یا حکومت «ابزار و خادم» انسان؟ آیا حکومت اصل است و انسان وسیله‌ای است برای اینکه چرخ حکومت بچرخد؟ یا حکومت وسیله‌ای است برای خدمت و رشد انسان؟ در یک دیدگاه، قدرتْ معیار همه‌چیز است و همه‌چیز با زور فیصله می‌یابد و حق پرسش وجود ندارد. ۱۲۰ سال بعد از پیغمبر، کسی از مالک بن انس پرسید معنای آیهٔ «الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى» چیست؟ گفت: «کیفیتش مجهول است، پرسش از آن بدعت است و به آن ایمان بیاور!» و طرف را بیرون انداختند.

اما وسط میدان صفین، مردی اعرابی از امیرالمؤمنین می‌پرسد: «آیا می‌گویی خدا واحد است؟» رزمندگان به او پرخاش کردند که: وسط این گیرودار جنگ این چه سؤالی است؟! حضرت فرمود: «رهایش کنید! آنچه ما برای آن می‌جنگیم، همین حقیقتی است که او می‌پرسد.» به او فرمود تو حق پرسش داری: «إِذَا سَأَلْتَ فَافْهَمْ…»؛ تو طلب علم کردی، پس بشنو و بدان.

کسی که می‌پرسد حق دانستن دارد؛ این منطق مکتب اهل‌بیت است. اما در مکتب خلفا دانستن معنا ندارد؛ فقط امر و اطاعت محض است. علی (علیه‌السلام) به فرماندارش می‌نویسد: اگر مردم به تو گمان ستمگری یا خیانت بردند، عذر و دلیل خودت را شفاف برای آن‌ها تبیین کن: «وَ إِنْ ظَنَّتِ الرَّعِیَّةُ بِکَ حَیْفاً، فَأَصْحِرْ لَهُمْ بِعُذْرِکَ». نگو من حاکمم و باید اطاعت کنید؛ چراکه این کار دین را تباه می‌کند، دل‌ها را چرکین می‌سازد و زمینهٔ شورش و انحراف را پدید می‌آورد.

فرهنگ و رفتار ما را ببینید! به تعبیر آن شاعر: «شیرِ را بچه همی ماند بدو / تو به پیغمبر چه می‌مانی، بگو؟» کجای کارهای ما شبیه امیرالمؤمنین است؟! فقط عبا و ردایی می‌پوشیم و توقع داریم مردم به چشم جانشینان علی و پیامبر به ما احترام بگذارند. ما با مردم چگونه رفتار می‌کنیم که چنین توقعی داریم؟

حضرت زهرایی که خانه‌داری و بچه‌داری می‌کرد، همه شنیده‌ایم که از بس دستاس چرخانده بود، دست‌هایش تاول زده بود. برای چه؟ مگر چند تا بچه داشت؟ مگر چقدر نان می‌پخت؟ چرا دستش پینه بسته بود؟ مگر نازک‌نارنجی بود؟ نه! گندم مردم بی‌بضاعت را می‌گرفت و در خانه آسیاب می‌کرد تا به آن‌ها کمک کند. کار می‌کرد، بچه‌داری می‌کرد، از اصحاب صفّه پذیرایی می‌کرد، به زنان مدینه معرفت و احکام می‌آموخت، در زمان جنگ با وجود بارداری پشت جبهه حاضر بود و مجروحان را مداوا می‌کرد، و با شکم گرسنه، نیازمندان را سیر می‌کرد.

 ما چهره‌مان متأسفانه به مولایمان امیرالمؤمنین چندان شباهتی ندارد و تنها به شعائر دل خوش کرده‌ایم. یادمان نرود زمانی که امام رضا (علیه‌السلام) تشریف داشتند، گروهی از شیعیان از یکی از شهرها ـ شاید نیشابور یا جای دیگری ـ آمدند خدمت حضرت. دو ماه تمام هر روز پشت در می‌آمدند و اذن دخول می‌خواستند، اما امام وقت ملاقات نمی‌دادند! بعد از دو ماه التماس، بالاخره اذن داده شد و وارد شدند.

گلایه کردند که: «یابن رسول‌الله! ما شیعیان شما هستیم، چرا به ما اجازهٔ ورود نمی‌دادید؟» حضرت فرمودند: «به‌خاطر ادعای دروغینی که کردید! ادعا کردید ما شیعهٔ علی هستیم؛ در حالی که شیعیان علی بن ابی‌طالب کسانی چون حسن، حسین، سلمان و ابوذر بودند؛ کسانی که در هر امر و نهیی مطیع و پیرو راستین او بودند. شما رفتارتان کجایش به آن‌ها می‌ماند؟» عذرخواهی کردند و گفتند: اشتباه کردیم، می‌گوییم: «ما محبان شما هستیم». آن وقت امام آن‌ها را در آغوش کشید و تکریم فرمود.

«تشیع» یعنی مشایعت و هم‌قدمی با علی؛ نه صرفاً لقلقهٔ زبان، بلکه هم‌فکری و هم‌مرامی با علی (علیه‌السلام). مرام علی چیست؟ این است که حق انسان‌ها را برای پرسش، برای تصمیم و برای انتخاب به رسمیت بشناسیم. انسانی را که نسبت به یک مسئله قانع نشده، با زور و اکراه مجبور نکنیم. شاید بگویند: «خب، این‌طوری که نمی‌شود حکومت کرد!» نشد؟ بله، حکومت از دست رفت؛ اما علی معیارها را فدای حفظ صندلی نکرد. فکر می‌کنید بلد نبود بازی‌های سیاسی راه بیندازد؟ خودش فرمود: «وَ اللَّهِ مَا مُعَاوِیَةُ بِأَدْهَى مِنِّی، وَ لَکِنَّهُ یَغْدِرُ وَ یَفْجُرُ…»؛ به خدا سوگند معاویه از من زیرک‌تر و باهوش‌تر نیست، ولی او حیله‌گری و بی‌تقوایی می‌کند و من مقید به اخلاق و دستور خدایم.

ببینید ما در زندگی‌های فردی، اجتماعی و ادارهٔ امورمان چقدر مسائل اصولی و ارزش‌های اولیهٔ دین را به‌خاطر مصلحت‌اندیشی‌های ثانویه تعطیل می‌کنیم! همه‌اش می‌گوییم: «حالا مصلحت این است، شرایط روزگار اقتضا می‌کند، کاریش نمی‌شود کرد!» تمام این انحرافات از همان روزی شروع شد که هنوز پیکر مطهر پیامبر اکرم بر روی زمین بود.

صدیقهٔ طاهره می‌فرماید همهٔ این اتفاقات در حالی رخ داد که پیامبر ـ بنا بر مشهور ـ روز دوشنبه از دنیا رفته بود و چهارشنبه‌شب دفن شد؛ اما این‌ها پیش از دفن پیامبر، عصر همان روز دوشنبه کار را در سقیفه فیصله دادند. قبیلهٔ بنی‌اسلم با ده‌ها چماق‌دار وارد مدینه شده بودند تا خواربار بخرند، اما بازارها به‌خاطر وفات پیامبر بسته بود. آن کارگردانِ ماجرا رفت و با وعدهٔ آذوقه آن‌ها را اجیر کرد و گفت: «بیایید هرکس را که دیدید دستش را بگیرید و بگذارید در دست ابوبکر تا بیعت تمام شود!» و این‌گونه کار را تمام کردند.

هنوز پیکر پیامبر به خاک سپرده نشده بود. آن‌گاه بود که امیرالمؤمنین سر بر مزار پیامبر نهاد و عرضه داشت: «یا رسول‌الله! از دخترت فاطمه احوال را جویا شو؛ او را سؤال‌پیچ کن تا دردهایی را که از من پنهان می‌کرد برای تو بازگوید؛ امت تو دست به دست هم دادند و پشت به پشت هم نهادند تا زهرایت را خرد کنند و در هم بکوبند…»

_____________________________________

*مسعود ادیب (متولد ۱۳۴۷، بروجرد) عضو هیئت‌علمی دپارتمان فلسفه دانشگاه مفید  و  كارشناسی ارشد «فلسفه و کلام اسلامی»  از دانشگاه قم (۱۳۷۶) 

وی  از سال ۱۳۶۶ با ورود به حوزه علمیه دروس حوزوی را آغاز کرد  و شرکت در دوره‌های فلسفه و دوره خارج فقه و اصول را در کارنامه خود دارند.

ارسال به تلگرام