عصر ایران ؛ مجیـــد آریــانژاد ؛ پژوهشــگر حوزه انــرژی و اقتصـــاد
مکث: «سلسله یادداشتهای انرژی و اقتصاد» مجموعهای از یادداشتهای مستقل و تحلیلی درباره انرژی و اقتصاد ایران و جهان است که با زبانی ساده برای عموم نوشته شدهاند. هر یادداشت موضوعی جداگانه دارد و مطالعه آن به مطالب پیشین نیاز ندارد.
برق فقط یک کالای مصرفی نیست؛ زیرساختی حیاتی برای زندگی روزمره، فعالیت اقتصادی، سلامت و امنیت جامعه است. ازاینرو، اختلال گسترده در شبکه برق میتواند بهسرعت بخشهای دیگر را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در ایران، محدودیت تولید، رشد مصرف و وابستگی نیروگاهها به سوخت، از مهمترین چالشهای داخلی این شبکهاند.
ماشاالله تابعجماعت، معاون وزیر نیرو، در گفتوگو با خبرنگاران که خبرگزاری مهر در ۱۹ آبان ۱۴۰۵ منتشر کرد، اعلام کرد ناترازی برق در تابستان امسال از حدود ۲۰ هزار مگاوات در سالهای گذشته به حدود ۱۰ هزار مگاوات کاهش یافته است. این بهبود مهم است، اما به معنای برطرفشدن مشکلات ساختاری نیست.
بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا در اکتبر ۲۰۲۴، حدود ۸۵ درصد برق ایران در سال ۲۰۲۲ از گاز طبیعی تولید شده بود؛ وابستگیای که در زمان کمبود گاز میتواند تأمین برق را با مشکل روبهرو کند.
در کنار این چالشهای داخلی، جنگ و حمله به زیرساختها نیز میتواند شبکه برق را با خسارتهایی فراتر از کمبود معمول تولید مواجه کند. بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی(IEA)، حملات روسیه در سال ۲۰۲۴ حدود ۹ گیگاوات از ظرفیت تولید برق اوکراین را از بین برد. همچنین خانوارهای اوکراینی در سال ۲۰۲۵ در مجموع ۱٬۹۵۱ ساعت، معادل حدود ۸۱ روز تجمعی، خاموشی را تجربه کردند.
این تجربه نشان میدهد که حتی شبکهای با ظرفیت تولید قابل توجه نیز در برابر تخریب زیرساختها آسیبپذیر است. بنابراین، مسئله فقط تولید برق بیشتر نیست؛ بلکه توان شبکه برای تحمل اختلال، حفظ خدمات حیاتی و بازگشت سریع به شرایط عادی نیز اهمیت دارد.
تهدیدهای شبکه برق میتوانند از کمبود سوخت و خرابی تجهیزات تا سیل، زلزله، حملات فیزیکی و سایبری را دربرگیرند. مجموعه اقدامهای زیر میتواند احتمال گسترش اختلال را کاهش داده و بازگشت برق را پس از بحران سرعت ببخشد:
۱. افزونگی و مسیرهای جایگزین: اگر یک خط انتقال، ترانسفورماتور یا پست از مدار خارج شود، وجود مسیرها و تجهیزات جایگزین کمک میکند برق از راه دیگری منتقل شود و اختلال به بخشهای دیگر سرایت نکند. این همان منطق افزونگی در طراحی شبکه است. در فنلاند و سوئیس، این معیار تضمین میکند خروج یک تجهیز به اختلال گسترده منجر نشود.
شرکت شبکه برق سوئیس (Swissgrid) این وضعیت را هر پنج دقیقه با محاسبات خودکار ارزیابی میکند. برای ایران، توجه به مسیرهای جایگزین و شناسایی نقاطی که خرابی یک تجهیز میتواند بخش بزرگی از شبکه را درگیر کند، میتواند اولویت مهمی باشد.
۲. حفاظت فیزیکی و الکتریکی: رلههای حفاظتی، کلیدها و تجهیزات قطعکننده، مانند سامانههای ایمنی شبکه عمل میکنند و باید هنگام بروز خطا، بخش آسیبدیده را سریع و درست جدا کنند. بازبینی و آزمایش منظم این تجهیزات، در کنار حفاظت از پستها، کنترل دسترسی، دوربینهای نظارتی و سامانههای اطفای حریق، احتمال گسترش حادثه را کاهش میدهد. در ایران، کیفیت و نظم اجرای این بازرسیها، بهویژه در پستهای مهم و پرتراکم، اهمیت زیادی دارد.
۳. امنیت سایبری و تداوم کنترل: شبکه برق به سامانههای رایانهای و ارتباطی وابسته است. جداسازی شبکههای اداری از سامانههای صنعتی، محدودکردن دسترسی کاربران و تهیه نسخه پشتیبان امن، احتمال اختلال سایبری را کاهش میدهد. در کنار آن، باید راههایی برای پایش و کنترل شبکه در صورت از دسترس خارجشدن سامانههای اصلی وجود داشته باشد؛ موضوعی که برای مراکز کنترل و زیرساختهای ارتباطی ایران نیز اهمیت عملیاتی دارد.
۴. امنیت سوخت و تأمین انرژی: وابستگی بالای تولید برق ایران به گاز طبیعی، تأمین سوخت را به یکی از حلقههای حساس شبکه تبدیل کرده است. گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) در اکتبر ۲۰۲۴ نشان میدهد گاز طبیعی در سال ۲۰۲۲ سهمی حدود ۸۵ درصدی در تولید برق کشور ایران داشته است. تنوع سوخت، ذخیره سوخت مایع در نیروگاههای واجد شرایط و هماهنگی برنامهریزیشده میان بخش برق و گاز میتواند در دورههای کمبود گاز، از کاهش تولید جلوگیری کند.
۵. تولید پراکنده، ریزشبکه و ذخیرهساز: نیروگاههای خورشیدی کوچک، باتریها و ریزشبکهها میتوانند برق را در نزدیکی محل مصرف، تولید و ذخیره کنند و هنگام اختلال شبکه، به تأمین برق مراکز حیاتی کمک کنند.
بر اساس تحلیل این نویسنده از دادههای ساتبا، ظرفیت نیروگاههای تجدیدپذیر ایران تا 31 شهریورماه 1405 به ۶ هزار و ۱۵۰ مگاوات رسیده بود. این نیروگاهها طی شش ماه منتهی به آن تاریخ، ۴ میلیون و 550 هزار مگاواتساعت برق تولید کردند که سهم نیروگاههای خورشیدی ۳ میلیون و 220 هزار مگاواتساعت بود.
بااینحال، اطلس منابع تجدیدپذیر آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر (IRENA) نشان میدهد در ۵۶ درصد مساحت ایران، هر کیلووات ظرفیت خورشیدی امکان تولید سالانه ۱۶۰۰ تا ۱۸۰۰ کیلوواتساعت و در ۳۱ درصد دیگر، ۱۸۰۰ تا ۲۰۰۰ کیلوواتساعت برق دارد. این ارقام بیانگر فاصله ظرفیت طبیعی کشور با توسعه فعلی این منابع است.
گسترش نیروگاههای خورشیدی، تولید پراکنده و ذخیرهسازها میتواند فشار بر شبکه سراسری را کاهش دهد و پایداری و توان بازیابی آن را افزایش دهد. مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان نیز با تأکید بر بهینهسازی مصرف انرژی، مکمل این مسیر است.
۶. مدیریت مصرف و تداوم خدمات حیاتی: جابهجایی مصرف صنایع از ساعتهای اوج، پاسخگویی بار و مدیریت مصرف میتواند فشار بر شبکه را کاهش دهد؛ اما جایگزین توسعه تولید و انتقال نیست. از سوی دیگر، بیمارستانها، مراکز آبرسانی و مخابرات باید مولدهای اضطراری و سوخت کافی داشته باشند. مشخصبودن اولویت تأمین برق این مراکز و آزمایش دورهای تجهیزات پشتیبان، از درسهای مهم برای برنامهریزی برق در ایران است.
۷. پایش پیوسته وضعیت شبکه: شبکه برق باید در هر لحظه از نظر ولتاژ، فرکانس و میزان بار تحت نظر باشد. حسگرهای پیشرفته میتوانند تغییرات را با سرعت و دقت بیشتری ثبت کنند و به مرکز کنترل هشدار دهند که کدام بخش شبکه در آستانه اختلال قرار دارد. ارزش این ابزارها زمانی آشکار میشود که اطلاعات آنها به تصمیم عملیاتی و اقدام بهموقع منجر شود؛ موضوعی که توسعه و بهکارگیری مؤثر آن در شبکه ایران نیز میتواند به تشخیص زودهنگام ناپایداری کمک کند.
۸. مرکز کنترل پشتیبان: اگر مرکز کنترل اصلی یا سامانههای رایانهای آن از کار بیفتند، ادامه بهرهبرداری شبکه دشوار میشود. گزارش مشترک کمیسیون فدرال تنظیم انرژی آمریکا (FERC) و شرکت آمریکای شمالی قابلیت اطمینان برق (NERC)، منتشرشده در ۹ ژوئن ۲۰۱۷، برنامه بازیابی هشت بهرهبردار برق را در شرایط از دسترفتن سامانههای کنترل و نظارت بررسی کرد. گزارش بر ارتباطات جایگزین، نیروی انسانی آماده، برق پشتیبان و تمرین بازیابی بدون سامانههای اصلی تأکید داشت.
این تجربه نشان میدهد مرکز پشتیبان فقط یک ساختمان یا تجهیزات اضافی نیست؛ باید امکان ادامه واقعی کار شبکه از آن فراهم باشد.
۹. کمک متقابل شرکتهای برق: در آمریکا، برنامه کمک متقابل شرکتهای برق، امکان اعزام نیروهای متخصص و تجهیزات از مناطق آسیبندیده به مناطق حادثهدیده را فراهم میکند. انجمن مؤسسههای برق آمریکا (EEI) این سازوکار را مشارکتی داوطلبانه میان شرکتها معرفی میکند.
چنین تجربهای برای ایران نیز قابل توجه است؛ زیرا در حوادث گسترده، دسترسی سریع به گروههای تعمیراتی، تجهیزات سیار و ماشینآلات تخصصی میتواند زمان بازسازی شبکه را کاهش دهد. همکاری سازمانیافته میان شرکتهای برق و پیمانکاران داخلی میتواند ظرفیت پاسخگویی کشور را تقویت کند.
تجربه کشورها نشان میدهد هرکدام بر بخشی از مسئله تمرکز کردهاند: اوکراین اهمیت حفاظت از زیرساختها در برابر حملات را آشکار کرده است؛ سوئیس بر پایش مستمر و امنیت بهرهبرداری تکیه دارد؛ آمریکا تجربههایی در بازیابی بدون سامانههای اصلی کنترل و کمک متقابل شرکتها ارائه کرده و نشان داده اند که منابع محلی میتوانند پس از یک فاجعه طبیعی نیز برق و گرما را به مصرفکنندگان بازگردانند.
برای ایران، مسئله تنها افزودن ظرفیت نیروگاهی نیست. کاهش وابستگی سوختی، توسعه منابع پراکنده، حفاظت از تجهیزات، تقویت مراکز کنترل، نگهداری پیشگیرانه و هماهنگی میان شرکتهای برق، مجموعهای بههمپیوستهاند.
البته میان تدوین برنامه، اجرای محدود و آمادگی اثباتشده در یک مانور واقعی تفاوت وجود دارد؛ ازاینرو، سنجش زمان بازیابی، دوام برق مراکز حیاتی و توان ادامه بهرهبرداری هنگام از دسترفتن سامانههای اصلی، میتواند معیارهای دقیقتری برای ارزیابی عملکرد شبکه باشد.
قدرت شبکه برق صرفاً با مگاوات تولیدی سنجیده نمیشود؛ بلکه با توان آن در مهار اختلال، حفظ خدمات حیاتی و بازگرداندن سریع برق سنجیده میشود. شبکهای قدرتمند است که نهفقط در شرایط عادی برقرسانی کند، بلکه هنگام بحران نیز بتواند از آسیب گسترده جلوگیری کند و در کوتاهترین زمان به خدمت بازگردد.