عصر ایران ؛ فردین علیخواه
نمیدانم فرصت کردهاید هفت قسمت قبلی مجموعه جُستارهای «خانه و چیزهایش» را بخوانید یا نه. اگر فرصت و حوصله داشتید، خوشحال میشوم آنها را هم بخوانید. سعی کردهام این جستارها را به زبانی روان و خوشخوان بنویسم تا خواندنشان برای مخاطب لذتبخش باشد.
احتمالاً این مجموعه در نهایت به کتاب تبدیل خواهد شد. به همین دلیل، خوشحال میشوم اگر درباره هر یک از وسایل خانه که در این جستارها به آنها میپردازم، نکتهای، تفسیری یا خاطرهای دارید، آن را با من در میان بگذارید. میتوانید صفحه مرا در شبکههای اجتماعی پیدا کنید و برایم بنویسید. شاید روایتها و تجربههای شما هم به غنای این مجموعه کمک کند.
****
صحبت از بیش از چهل سال پیش است. حالا که این متن را مینویسم، ۵۴ سال دارم. یکی از تصویرهایی که از مادرم در ذهنم مانده، تصویر اوست در حال جارو زدن خانه. آن روزها جارو زدن خانه کاری زنانه بود؛ نه به این معنا که مردان هرگز جارو به دست نمیگرفتند. مردها را هم میشد در حال جارو کردن دید، اما بیشتر در مغازه، نه در خانه. حتی جاروهایشان هم با جاروهای اغلب دستیِ خانه فرق داشت؛ دستهای آهنی و بلند داشتند و برای فضای مغازه ساخته شده بودند.
آن زمان، جارو دستی وسیله سادهای بود. دستهای داشت و رشتههایی که به انتهایش بسته شده بودند. با یک دست گرفته میشد و روی زمین حرکت میکرد. گرد و خاک را جمع میکرد و به گوشهای میراند تا با خاکانداز برداشته شود. بعضیها جارو را گوشه اتاق یا پذیرایی میگذاشتند؛ وسیلهای بود که لازم نبود برای پنهان کردنش جای ویژهای پیدا کرد. بعد از کار، همان نزدیکی میماند تا دوباره به آن نیاز شود.
پیش از جاروبرقی، تمیز کردن فرش و قالیچه هم شکل دیگری داشت. فرش را از خانه بیرون میبردند، جایی آویزان میکردند و میتکاندند یا با چوب به آن میزدند تا گرد و خاکش بیرون بیاید. تمیز کردن خانه در آن روزها گاهی به معنای بیرون بردن بخشی از خانه بود. فرش باید از اتاق جدا میشد، از خانه بیرون میرفت و جایی پهن میشد تا بتوان آن را تمیز کرد؛ یعنی برای تمیز کردن خانه، اول باید بخشی از خانه را از آن خارج میکردیم.
مردان خانه در این مرحله گاهی به کمک زنان میآمدند، اما معمولاً این کمک بدون غرغر نبود. انگار در هر بار شستن فرش، باید دوباره ضرورتش به اثبات میرسید: «حالا چرا باید فرش را بشوییم؟» یا «فرش که تمیز است.» گویی تا وقتی گرد و خاک آن به چشم نمیآمد، فرش رسماً تمیز محسوب میشد و شستن آن بیشتر یک زیادهروی بود تا بخشی از کار خانه.
جاروبرقی بعدتر آمد تا بخشی از این زحمت را کمتر کند؛ وسیلهای که از همان ابتدا قرار بود صرفهجویی در کار باشد. نخستین نمونههای جاروبرقی از قرن نوزدهم به بعد ساخته شدند و بعضی از آنها حتی برای کار کردن به دو نفر احتیاج داشتند. جاروبرقی در ابتدا کالایی تجملی بود و بهتدریج به وسیلهای معمول و سپس ضروری در خانهها تبدیل شد(موزه خانه، 2021). در ایران هم جاروبرقی کمکم راه خود را به خانهها باز کرد. پیش از جنگ هشتساله هم وجود داشت، اما برای همه خانهها وسیلهای چندان ضروری محسوب نمی شد.
پس از پایان جنگ، در دهه هفتاد شمسی، همزمان با رونق تولید، افزایش مصرف و رواج گفتمان رفاه، سازندگی و توسعه اقتصادی، وسایل خانگی بهتدریج متنوعتر و مدرنتر شدند و راه خود را به خانهها باز کردند.
چیزهایی وارد خانه شدند که پیش از آن یا وجود نداشتند یا برای بسیاری از خانوادهها جزو وسایل معمول زندگی نبودند. جاروبرقی نیز بهتدریج در بسیاری از خانهها از وسیلهای نسبتاً تجملی به یکی از لوازم ضروری زندگی تبدیل شد.
مائود المان، در کتاب «جاروبرقی: پژوهشی فرهنگی»، مسیر جاروبرقی را از یک وسیله تجملی و عجیبوغریب تا یک ضرورت خانگی دنبال میکند. جاروبرقی فقط دستگاهی برای جمع کردن خاک نبود؛ همراه با تغییر تصور ما از خانه تمیز، بهداشت و کار خانه، وارد زندگی روزمره مردم شد. خانه تمیز دیگر فقط خانهای نبود که کف آن جارو شده و وسایلش سر جای خود قرار گرفته باشند. کمکم گردوغبار، لکه، بو و چیزهایی که با چشم دیده نمیشدند هم به مسئله خانه تبدیل شدند. تمیزی به کاری روزانه و تکرارشونده بدل شد؛ کاری که باید مدام انجام میشد.
جالب آنکه هرچه ابزارهای تازهای برای تمیز کردن به خانه آمد، انتظار ما از تمیزی هم بیشتر شد. مراد آنکه، جاروبرقی فقط کار جارو کردن را آسانتر نکرد؛ در کنار آن، تصور ما را از وسعت کاری که برای «تمیز بودن» خانه لازم است هم تغییر داد. نویسنده کتاب، جاروبرقی را در پیوند با تغییرات فناوری، اتوماسیون، بهداشت، مدیریت زمان و کار خانگی بررسی میکند.
همانطور که روث شوارتز کووان در کتاب «کار بیشتر برای مادر» (۱۹۸۳) نشان میدهد، ورود فناوریهای جدید به خانه لزوماً به معنای کاهش کار خانگی زنان نبوده است. فناوریها اگرچه برخی از کارها را آسانتر و سریعتر کردهاند، اما همزمان انتظارات از خانه و استانداردهای نظافت و آسایش را نیز افزایش دادهاند. از سوی دیگر، ورود این وسایل گاهی به تغییر تقسیم کار در خانواده انجامیده است؛ بهگونهای که کارهایی که پیشتر میان اعضای خانواده تقسیم میشدند، بهتدریج بیشتر به مسئولیت زنان تبدیل شدند.
بنابراین، مسئله فقط این نیست که یک وسیله چقدر از زمان انجام یک کار مشخص میکاهد؛ باید دید با ورود آن وسیله، چه انتظارات تازهای از خانه و از کسی که مسئولیت اداره آن را بر عهده دارد شکل میگیرد.
در خانههای ما آمدن جاروبرقی به معنای رفتن جارو دستی نبود. در دهه هفتاد کم نبودند خانههایی که هنوز هر دو را داشتند و شاید هنوز هم دارند. جاروبرقی در خانه بود و جارو دستی هم جایی برای خودش داشت. یکی آمده بود و دیگری هنوز نرفته بود. جارو دستی برای بالکن و حیاط به کار میآمد، برای گوشههایی که جاروبرقی به آنها نمیرسید، این دلیل هم می توانست باشد که آدمها به چیزهایی که سالها با آنها زندگی کردهاند، یکباره پشت نمیکنند.
خانه معمولاً اینطور تغییر میکند. وسیله نو که میآید، وسیله قدیمی را بلافاصله بیرون نمیکند. مدتی کنار آن زندگی میکند. یخچال تازه میآید و قبلی مدتی در گوشه دیگری از خانه میماند. تلویزیون جدید جای قبلی را میگیرد و قبلی به اتاق دیگری میرود. جاروبرقی هم آمد و جارو دستی مدتی در کنارش ماند. یکی آمده بود و دیگری هنوز نرفته بود.
جاروبرقی قرار بود کار را آسانتر کند و من فکر می کنم که آسانتر کرد. سریعتر بود، گرد و خاک را بهتر جمع میکرد و برای تمیز کردن کف خانه به نیروی کمتری احتیاج داشت. اما آیا زنان را از جارو زدن نجات داد؟ اگر نجات را به معنای حذف کارِ خانه بدانیم، پاسخ نه است. اسمش جارو «برقی» بود، اما برقی بودنش دست را آزاد نکرد. اتفاقاً جاروبرقی در بسیاری از مواقع به دو دست نیاز دارد. یک دست دسته را میگیرد و دست دیگر خرطومی را هدایت میکند. سیم باید باز شود و بعد جمع شود. خود دستگاه باید پشت سر آدم کشیده شود. جاروی دستی به یک دست نیاز داشت ولی جاروبرقی معمولا دو دست میخواست. جاروبرقی، جارو را برقی کرد، اما دست را آزاد نکرد.
این تفاوت وقتی روشنتر میشود که جاروبرقی را با ماشین لباسشویی مقایسه کنیم. ماشین لباسشویی بخشی از کار را واقعاً از بدن انسان میگیرد. لباسها را داخل ماشین میگذاریم و دستگاه خودش میشوید، آبکشی میکند و میچرخاند. در واقع، بخش اصلی و پرزحمت کار را ماشین انجام میدهد و کاربر بیشتر کارهای سادهتر را بر عهده دارد. اما جاروبرقی هنوز به کسی نیاز دارد که آن را حرکت دهد. هنوز باید کسی تشخیص دهد که وقت جارو کردن رسیده، دستگاه را از جایی که گذاشتهاند بیرون بیاورد، سیمش را باز کند و اتاقها را یکییکی جارو کند. اینجا دستگاه فقط بخشی از کار را انجام میدهد: مکیدن آشغال و گردوغبار روی سطح زمین با جاروبرقی است، اما بخش بدنیِ کار همچنان بر عهده کاربر است.
من فکر می کنم که حتی نمیتوان با اطمینان گفت زمانی که جاروبرقی از کار جارو زدن کم کرد، آن زمان اضافی به فراغت زنان تبدیل شد. ممکن است وقت آزادشده صرف کار دیگری در خانه شده باشد و یا همانطور که قبلا گفتم چون جارو کردن آسانتر شد، انتظار تمیزی هم بالا رفت و خانه بیشتر جارو شد. نکته این است که وسایل صرفهجویی در کار همیشه فقط از زحمت کم نمیکنند. گاهی استاندارد کاری را که باید انجام شود هم بالا میبرند. وقتی تمیز کردن آسانتر میشود، ممکن است خانه را بیشتر تمیز کنیم.
چیزی که زمانی برایش باید فرش را از خانه بیرون میبردیم، حالا با کشیدن یک دستگاه روی زمین انجام میشود. در نتیجه معیار تمیزی هم احتمالا تغییر کند. از سوی دیگر، سبک زندگی نیز تغییر کرده است. امروزه بسیاری از خانوادهها حیوان خانگی دارند و مو و پرز این حیوانات روی فرش، مبلمان و دیگر سطوح خانه مینشیند. به این ترتیب، دیگر فقط خاک و آلودگیهای قابل مشاهده مسئله نیستند؛ پرز فرش، گردوغبار نشسته در گوشه دیوارها، موهای پراکنده روی کف خانه و حتی ذراتی که زیر مبل و وسایل پنهان ماندهاند نیز میتوانند نشانه تمیز نبودن خانه تلقی شوند. به بیان دیگر، هرچه ابزارهای نظافت پیشرفتهتر شدهاند، گاهی انتظارات ما از تمیزی خانه نیز بیشتر شده است. خانه باید نه فقط تمیز، بلکه پیوسته تمیز نگه داشته شود.
امروز اگر کسی بخواهد بداند خانه را چطور تمیزتر کند، کافی است تلفنش را بردارد. شبکههای اجتماعی پر از آدمهایی است که برای تمیز کردن خانه نسخه میپیچند؛ از اینکه با چه مادهای لکه را پاک کنیم تا اینکه چه روزی از هفته کدام قسمت خانه را تمیز کنیم. آدمهایی هستند که بخش بزرگی از دنبالکنندگانشان را با توصیههای مربوط به تمیزی خانه جمع کردهاند. امروز حتی تمیز کردن خانه هم صاحب متخصص و مربّی شده است.
ملیسا میکر، بنیانگذار «Clean My Space»، از چهرههای شناختهشده این حوزه است که آموزش تمیز کردن خانه را به یکی از موضوعات پرمخاطب یوتیوب تبدیل کرده است. او در ویدئوهایش نه فقط میگوید کدام قسمت خانه را چگونه تمیز کنیم، بلکه روش، ترتیب و زمان انجام کار را هم آموزش میدهد. تمیزکاری دیگر فقط کاری نیست که باید انجام شود؛ چیزی است که میتوان دربارهاش یاد گرفت، تماشا کرد و به دیگران آموزش داد. شاید این تغییر چندان بیاهمیت نباشد.
زمانی جارو کردن و گردگیری بخشی از کارهای تکراری خانه بود که کمتر کسی دربارهشان حرف میزد. حالا همان کارها به محتوای رسانهای تبدیل شدهاند. آدمها میتوانند ساعتها ویدئوی تمیز کردن خانههای دیگران را ببینند و از روشهایشان یاد بگیرند. دیگر فقط گفتنِ «خانهام تمیز است» کافی نیست؛ باید توضیح داد این تمیزی با چه روش و ابزارهایی به دست آمده است. انگار خانه تمیز، علاوه بر تمیز بودن، باید حاصلِ روشی درست هم باشد.
میل به دانستن راههای بهتر برای تمیز کردن خانه؛ تازه نیست. در جامعه سنتی، معمولاً مادران این مهارتها را به دخترانشان یاد میدادند؛ از شیوه جارو زدن گرفته تا راههای پاک کردن و مرتب نگه داشتن خانه. با ورود به عصر جدید، این شیوه انتقال دانش خانهداری بهتدریج تغییر کرد. در اوایل قرن بیستم، کتابهای آشپزی فقط دستور غذا نداشتند. میان دستور غذاها، راههایی برای تمیز کردن خانه و از بین بردن لکهها هم پیدا میشد. خانهداری دانشی بود که باید یاد میگرفتی و راههایش را از دیگران میآموختی. بسیاری از مواد شوینده و پاککننده نیز در خانه تهیه میشدند و مواد اولیهشان همیشه خوشایند نبود. تمیزی گاهی نتیجه کار با موادی بود که خودشان بوی خوشی نداشتند(موزه خانه، 2021)
امروز مواد شوینده آمادهاند و جاروبرقی هم هست. لازم نیست فرش را از خانه بیرون ببریم و به آن ضربه بزنیم تا خاکش بیرون بیاید. کافی است دستگاه را روشن کنیم و روی فرش حرکت بدهیم. اما همانطور که گفتم با آسانتر شدن تمیزکاری، ظاهراً خود تمیزی هم جدیتر شده است. حالا دیگر فقط تمیز کردن کافی نیست؛ باید دانست چگونه بهتر تمیز کرد. لکه نباید بماند، گرد نباید دیده شود، مو نباید گوشهای روی زمین بماند و حتی گاهی باید بدانیم جایی که دیده نمیشود، چطور تمیز شود.
بخشی از اضطراب خانه های امروزی همین است. کثیفی دیگر فقط چیزی نیست که میبینیم. چیزی است که میدانیم ممکن است وجود داشته باشد. برای بعضیها انگار همیشه چیزی در خانه هست که دیده نمیشود، اما حضورش را نمیتوان نادیده گرفت؛ چیزی شبیه سوسکی که شاید جایی پنهان شده باشد. گردوغبار هم وقتی به مسئله تبدیل میشود که روی سطحی بنشیند و به چشم بیاید. حتی تصورِ وجود آن در گوشهای از خانه، زیر مبل یا لابهلای پرزهای فرش، میتواند کافی باشد تا احساس کنیم خانه هنوز کاملاً تمیز نیست.
به این ترتیب، تمیزی دیگر فقط پاک کردن آن چیزی نیست که دیده میشود؛ به نوعی مراقبت دائمی از چیزهایی تبدیل میشود که شاید دیده نشوند، اما میدانیم ممکن است وجود داشته باشند. جاروبرقی امکان بیشتری برای تمیز کردن به ما داده است و همین امکان، احتمال دیدن کثیفیهای بیشتری را هم فراهم کرده است. جالب آنکه روانشناسان هم از وسواسهای آلودگی در چارچوب اختلال وسواس فکری-عملی نام میبرند. در این حالت، ترس یا نگرانی از آلودگی میتواند با رفتارهایی مثل شستوشوی مکرر، تمیزکردن افراطی، وارسی یا اجتناب همراه شود. زیادهروی در هر چیزی دردسرآفرین است.
چرا جاروبرقیهایی که من دیدهام اغلب خودشان چندان تمیز نیستند؟ در خانههای مختلف کمتر جاروبرقیای دیدهام که بدنهاش برق بزند و اثری از گرد و خاک روی آن نباشد. روی بدنهاش گرد نشسته، چرخهایش خاک گرفته، خرطومیاش لکه دارد و گوشههایش سیاه شده است. مثل این ضربالمثل که میگوید «کفشهای کفاش همیشه پاره است»، وسیلهای که قرار است خانه را تمیز کند، گاهی خودش از کثیفترین وسایل خانه است. با این حال، کثیفی آن معمولاً چندان آزارمان نمیدهد؛ انگار از وسیلهای که کارش جمعکردن آلودگی است، انتظار تمیزی نداریم.
اگر روی تلویزیون گرد بنشیند، دستمال به دست میگیریم؛ اگر روی یخچال خاک بگیرد، تمیزش میکنیم. اما گرد و خاک روی جاروبرقی را چندان به حساب نمیآوریم. انگار کثیف ماندنِ آن بخشی از سرنوشتش است. جاروبرقی برای رفتن به جاهای کثیف ساخته شده و طبیعی است که خودش از این رفتوآمد بینصیب نماند. شاید جاروبرقی شبیه بعضی کارهای خانه باشد: چیزی را پاک میکند، اما ردِ این پاک کردن روی خودش میماند. درست مثل مکانیکی که دستها و لباسهایش اغلب نشان از شغل او دارند، وسیلهای هم که کارش تمیز کردن خانه است، ممکن است خودش همیشه نشانی از آلودگی داشته باشد.
جاروبرقی با اینکه یکی از وسایل پرکار خانه است، معمولاً جای مشخص و آبرومندی در خانه ندارد. کمتر پیش میآید آن را جایی بگذاریم که دیده شود؛ بیشتر وقتها باید گوشهای، داخل کمد، انباری یا پشت چیزی پنهان بماند. یخچال و تخت و کمد، حتی وقتی بزرگاند، بخشی از چهره خانهاند؛ اما جاروبرقی انگار فقط تا وقتی به رسمیت شناخته می شود که مشغول کار باشد و بعد دوباره از جلوی چشم کنار برود. به این دلیل که ظاهرش بیشتر از آنکه یادآور زندگی باشد، یادآور کار است. سیم، خرطومی، لولهها و سریهای مختلفش هم جای چندانی برای جا گرفتن ندارند و هر بار باید جمع شوند تا خانه دوباره مرتب به نظر برسد.
عجیبتر اینکه وسیلهای که اینهمه برای تمیزی خانه به کار میرود، خودش معمولاً جایی در معرض دید ندارد. انگار خانه دوست دارد نتیجه کار جاروبرقی را ببیند، اما خودِ وسیله و نشانههای کار کردنش را نه. جاروبرقی از آن اشیایی است که حضورش در خانه لازم است، اما حضورش در مقابل چشم نه.
با همه اینها، جاروبرقی در مقایسه با بسیاری از وسایل خانه تغییر چندانی نکرده است. وسایل دیگری که با آنها بزرگ شدهایم، شکل و منطقشان عوض شده است. تلفن از دستگاهی روی میز به چیزی در جیب تبدیل شده است. تلویزیون باریک شده و دیگر شباهت چندانی به تلویزیونهای قدیمی ندارد. یخچالها و ماشینهای لباسشویی نیز تغییرات زیادی کردهاند. اما جاروبرقی هنوز همان استخوانبندی قدیمی را دارد: سیم، بدنه، خرطومی، دسته و سریای که باید روی زمین حرکت کند. قدرت مکش بیشتر شده، شکل دستگاه عوض شده و فناوریهای تازهای به آن اضافه شده، اما هنوز برای انجام همان کار قدیمی به دست انسان نیاز دارد.
جالب است که جاروبرقی زمانی خودش نشانهای از آینده بود. وقتی وارد خانه شد، بخشی از همان رفاهی بود که بهتدریج شکل زندگی را تغییر میداد. خانهای که جاروبرقی داشت، در مقایسه با خانهای که هنوز فقط جارو دستی داشت، میتوانست مدرنتر به نظر برسد. آدریان فورتی در بررسی تاریخ طراحی و اشیای مصرفی نشان میدهد که وسایل خانه فقط برای پاسخ دادن به نیازهای موجود وارد زندگی نمیشوند؛ آنها میتوانند با خودشان تصور تازهای از راحتی، زندگی بهتر و مدرن بودن به همراه بیاورند.
یکی از بخشهای درخشان این کتاب به تأثیر نظریه میکروبها بر شکل و طراحی خانه اختصاص دارد؛ از رواج سطوح صاف و رنگ سفید گرفته تا شکلگیری آشپزخانهها و حمامهایی که قرار بود جلوهای از بهداشت و پاکیزگی باشند. نظریه میکروبها بر این اصل استوار است که بسیاری از بیماریها بهوسیله موجودات زنده بسیار ریزی مانند باکتریها و دیگر میکروارگانیسمها ایجاد میشوند.
بر اساس این نظریه، بیماری نه پیامد مستقیم آلودگی، هوای ناسالم یا شرایط اخلاقی افراد، بلکه نتیجه فعالیت عوامل بیماریزای مشخصی است. در همین فرایند، لوازم خانگی لزوماً از بار کار خانگی نکاستند، بلکه در بسیاری موارد به افزایش استانداردهای نظافت انجامیدند. با وجود تغییر ابزارها و شیوههای انجام کار، مسئولیت تحقق این استانداردها همچنان عمدتاً بر دوش زنان باقی ماند. به این ترتیب، همانطور که فورتی نشان میدهد، نقش زنان در اداره خانه تداوم یافت و تصور خانه بهمثابه حوزهای زنانه بیش از پیش تثبیت شد.
بی پایه نیست اگر بگوییم هرکسی شیوه خاص خودش را برای جارو زدن دارد. بعضیها وقتی جاروبرقی را روشن میکنند موسیقی میگذارند. گمان می کنم برای اینکه صدای جاروبرقی را نشنوند؛ صدایی ممتد و خشن که برای چند دقیقه صدای خانه را از آنِ خودش میکند. شاید هم چون جارو زدن کاری تکراری است، بدون موسیقی طولانیتر و سنگینتر به نظر برسد. موسیقی چیزی به این زمان اضافه میکند؛ چیزی که برای خود فرد است.
جاروبرقی کار خودش را میکند و آدم همزمان به موسیقی گوش میدهد، انگار میخواهد در میان کاری که برای خانه انجام میدهد، لحظهای هم برای خودش داشته باشد. به همین دلیل است که برای بعضیها جارو زدن فقط جارو زدن نیست؛ فرصتی است برای شنیدن موسیقی، فکر کردن، یا حتی چند دقیقه تنها بودن با خود. انگار فرد در همان زمانی که خانه را تمیز میکند، تلاش میکند این وقت را کاملاً به خانه واگذار نکند. بعضیها وقتی جارو کشیدن تمام میشود، بهجای اینکه بلافاصله سراغ کار دیگری بروند، جایی مینشینند و به خانه نگاه میکنند. به کف تمیز، به گوشههایی که دیگر گردوغبار ندارند، به فرشی که حالا مرتبتر به نظر میرسد.
انگار میخواهند حاصل کارشان را ببینند و از آن لذت ببرند. چند دقیقه پیش، دیدن کثیفی و بههمریختگی خانه آشفتهشان میکرد؛ حالا همان فضا به آنها آرامش میدهد. تمیز کردن فقط گردوغبار را از خانه نمیگیرد، حال آدم را هم عوض میکند. گمان می کنم برای همین است که بعضیها بعد از جارو کشیدن، لحظهای مینشینند و به خانه نگاه میکنند؛ نه برای پیدا کردن جای دیگری که هنوز تمیز نشده، بلکه برای لذت بردن از چیزی که توانستهاند تغییرش دهند.
یکی از موضوعات ویدئوهای طنز اینستاگرام در میان ایرانیان، رفتار مهمانی است که حتی در موقعیتهایی مثل عبادت کردن یا عوض کردن لباس در اتاق میزبان، کنجکاویاش گل میکند و انگشتش را روی سطوح مختلف میکشد تا ببیند گردوغبار روی آنها نشسته است یا نه. جالبتر آنکه در برخی از این ویدئوها، مهمان به همین کار هم اکتفا نمیکند؛ گوشهای از فرش را بلند میکند و زیر آن را وارسی میکند تا ببیند آیا میزبان آشغالها را برای پنهان کردن بینظمی به زیر فرش رانده است یا نه. گویی او نه یک مهمان، بلکه بازرس نظافت خانه است که مأموریت دارد هیچ نشانهای از کثیفی و بینظمی را از قلم نیندازد.
در واقع، یکی از قضاوتهایی که در میان ایرانیان پس از ترک خانه میزبان درباره او شکل میگیرد، همین است: «خانهاش تمیز بود یا شلخته؟» گویی تمیزی خانه فقط به وضعیت سطوح و وسایل مربوط نیست، بلکه به معیاری برای داوری درباره شخصیت، نظم، سلیقه و شیوه زندگی صاحبخانه تبدیل میشود.
دقت کرده اید؟ جاروبرقی بوی خودش را هم دارد؛ بویی که معمولاً وقتی دستگاه مدتی کار کرده، بیشتر به مشام میرسد. بوی گردوغبار، فرش، مو، پرز و چیزهای ریزی که در طول روز در خانه جمع شدهاند و حالا از میان خرطومی گذشته و جایی در پاکت یا مخزن دستگاه نشستهاند. گاهی این بو آنقدر آشناست که با روشن شدن جاروبرقی، پیش از آنکه چیزی را ببینیم، حضورش را حس میکنیم.
عجیب است که وسیلهای که قرار است کثیفی را از خانه دور کند، خودش بوی چیزهایی را میدهد که از خانه جمع کرده است. انگار بخشی از خانه را در خودش نگه میدارد؛ گردوغبار و خردهریزهایی که دیگر روی زمین دیده نمیشوند، اما هنوز در جاروبرقی هستند. جاروبرقی فقط وسیلهای برای تمیز کردن خانه نیست؛ خودش هم جایی است که بخشی از کثیفی خانه برای مدتی در آن باقی میماند.
در یکی دو سال گذشته جاروی جدیدی وارد خانهها شده است: جاروی رباتیک. این یکی دیگر دسته ندارد که کسی آن را بگیرد. خودش راه میافتد، دور اتاقها میچرخد، زیر مبل میرود و کف خانه را تمیز میکند. جارو، سرانجام، از دست انسان جدا شده است. جاروهای رباتیک هنوز برای همه خانهها عادی نشدهاند. بیشتر شبیه مهمانهای تازهواردند؛ وسایلی که بعضی خانهها آنها را پذیرفتهاند و بعضی هنوز درباره ضرورتشان تردید دارند.
ربات کوچک روی زمین راه میافتد و گاهی بیهدف به نظر میرسد؛ به دیوار میخورد، مسیرش را عوض میکند، زیر مبل ناپدید میشود و دوباره از جای دیگری سر درمیآورد. انگار موجود کوچکی در خانه سرگردان است که مأموریتش تمیز کردن خانه است.
در گفتوگو با کسانی که این جاروها را دارند، نکته دیگری توجهم را جلب کرده است. مردان خانه، دستکم در نمونههایی که من دیدهام، معمولاً فقط در مرحله آشنایی و راهاندازی اولیه با دستگاه درگیر میشوند؛ همان وقتهایی که فناوری تازه است و کنجکاوی و هیجانِ کار کردن با یک وسیله جدید آنها را به خود جلب میکند. گاهی هم این مشارکت فرصتی است برای نشان دادنِ، به شکلی نامحسوس، اینکه از کار با فناوری و سازوکار آن بیشتر میدانند.
اما این مرحله چندان طول نمیکشد. بعد از آن، جاروبرقی رباتیک بهتدریج به زن خانه سپرده میشود؛ زنی که باید بداند دستگاه را چطور تنظیم کند، چه زمانی روشنش کند و وقتی جایی گیر کرد، چه کار کند. انگار مردان سهم خود را از فناوری در همان لحظه مواجهه و هیجان اولیه ادا کردهاند و پس از آن، مسئولیتِ روزمره دستگاه دوباره به خانه و به زن برمیگردد.
جاروبرقی از آن وسایلی است که با وجود اهمیتش، کمتر موضوع فخرفروشی در خانه است. کمتر پیش میآید کسی به مهمانش جاروبرقیِ نو را نشان بدهد؛ در حالی که یخچال بزرگ، تلویزیون، مبل یا فرش میتوانند نشانهای از توان مالی و سبک زندگی خانواده باشند.
یک دلیلش می تواند این باشد: جاروبرقی معمولاً برای دیده شدن نیست. اغلب در کمد، انباری یا گوشهای از خانه پنهان میشود و ارزشش زمانی آشکار میشود که به کار بیاید. کسی بابت داشتن یک جاروبرقی خوب تحسین نمیشود؛ چیزی که دیده میشود نتیجهی کار آن است: خانهای تمیز. گویی جاروبرقی برخلاف بسیاری از وسایل خانه، نه خودش، بلکه اثری را که بر جا میگذارد به نمایش میگذارد.
البته جاروبرقی رباتیک کمی وضعیت متفاوتی دارد. چون وسیلهای تازهتر و برای بعضی خانهها هنوز نشانهای از رفاه و فناوری جدید است، گاهی خودش هم موضوع پز دادن میشود. صاحبخانه ممکن است آن را به مهمان نشان بدهد و از اینکه جاروبرقی خودش در خانه میچرخد و کار میکند، حرف بزند. جالبتر اینکه در چنین موقعیتهایی، خانم خانه گاهی با خنده میگوید: «همه کارها را خودش انجام میدهد، من دیگر هیچ کاری نمیکنم.» این جمله مرا یاد تورستین وبلن و کتاب طبقه تن آسا میاندازد.
اینجا دیگر فقط با یک وسیله برای تمیز کردن خانه روبهرو نیستیم؛ خودِ وسیله هم میتواند به چیزی برای نشان دادن رفاه و سبک زندگی تبدیل شود. جاروبرقی معمولی را معمولاً پنهان میکنیم، اما جاروبرقی رباتیک را گاهی با افتخار نشان میدهیم؛ چون علاوه بر اینکه خانه را تمیز میکند، خبر از این میدهد که در این خانه فناوری و پول هم حضور دارند.
جارو دیگر در دست زن نیست، اما هنوز انگار در حواس اوست. دیگر لازم نیست آن را در دست بگیرد و اتاقبهاتاق حرکت دهد، اما همچنان باید حواسش به آن باشد؛ بداند چه زمانی باید کار کند، کجا گیر کرده و آیا کارش را درست انجام داده است. به این معنا، فناوری بخشی از کار بدنی را از زن گرفته، اما لزوماً مسئولیتِ توجه کردن به کار خانه را از او نگرفته است. جارو از دست زن بیرون آمده، اما هنوز از ذهن و حواس او بیرون نرفته است.
البته برای قضاوت درباره جاروهای رباتیک هنوز زود است. شاید با گسترش آنها واقعاً بخشی از کار خانه از دوش زنان برداشته شود. شاید روزی جارو کردن به کاری تبدیل شود که هیچکس لازم نباشد انجامش دهد. شاید هم کار فقط شکل دیگری پیدا کند و جارو کردن جای خودش را به مراقبت از جارو بدهد.
چند دهه است که جارو از یک دست به دو دست و حالا به بی دستی رسیده است. اما هنوز معلوم نیست با بیرون آمدن جارو از دست زنان، آیا توجه و پیگیریِ تمیزی خانه هم از دوش آنان برداشته خواهد شد یا نه. مسئله فقط این نیست که چه کسی جارو را در دست میگیرد؛ مسئله این است که چه کسی همچنان باید حواسش به جارو باشد.
و در انتها، چند پرسش برای تأمل:
اگر جاروبرقی قرار بود از زحمتِ کار خانه کم کند، چرا مسئولیتِ تمیز نگه داشتن خانه همچنان بیشتر بر دوش زنان باقی ماند؟
وقتی تمیزی با ابزارهای جدید آسانتر شد، چرا خانه تمیز به خانهای تبدیل نشد که کمتر نیاز به تمیز کردن داشته باشد؟
آیا فناوری پاکیزگی، واقعاً از کار خانه کم میکند، یا فقط شکل کار را عوض میکند و انتظار ما را از میزان تمیزی خانه بالاتر میبرد؟
چه چیزی باعث شد جاروبرقی از یک وسیلهی رفاهی به وسیلهای تبدیل شود که نداشتنش برای بسیاری از خانهها غیرقابل تصور باشد؟
وقتی جاروبرقی رباتیک خودش حرکت میکند، آیا مسئولیتِ جارو کردن هم از انسان گرفته شده، یا فقط بخش فیزیکیِ کار از او گرفته شده است؟
اگر روزی خانه بتواند خودش را تمیز کند، آیا آنوقت کار خانه واقعاً تمام شده است، یا هنوز کسی باید مراقب باشد که خانه چگونه، چه زمانی و تا چه اندازه تمیز باشد؟
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
منابع
Clean My Space. (n.d.). Home [YouTube channel]. YouTube. Retrieved September 10, 2026, from https://www.youtube.com/@cleanmyspace
Cowan, R. S. (1983). More work for mother: The ironies of household technology from the open hearth to the microwave. Basic Books.
Ellmann, M. (2024). The vacuum cleaner: A cultural investigation. Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-3-031-56666-0
Forty, A. (1986). Objects of desire: Design and society since 1750. Thames & Hudson.
International OCD Foundation. (n.d.). OCD and contamination. https://iocdf.org/expert-opinions/expert-opinion-contamination/ (https://iocdf.org/expert-opinions/expert-opinion-contamination/?utm_source=chatgpt.com)
Museum of the Home. (2021, April 5). Cleaning and housework. Museum of the Home. https://museumofthehome.org.uk/cleaning-and-housework/ (https://museumofthehome.org.uk/cleaning-and-housework/?utm_source=chatgpt.com)
Veblen, T. (1899). The theory of the leisure class: An economic study in the evolution of institutions. The Macmillan Company.