صفحه نخست

عصرايران دو

فیلم

پادکست

ورزشی

بین الملل

فرهنگ و هنر

علم و دانش

گوناگون

صفحات داخلی

کد خبر ۱۲۰۷۶۴۷
تاریخ انتشار: ۰۹:۰۷ - ۳۰ آبان ۱۴۰۵ - 21 November 2026
گزارش تفصیلی وبینار تخصصی تاریخ ایران باستان که خواندن آن برای همه مفید است و برای دبیران تاریخ و علوم اجتماعی مفیدتر

ساسانیان پیش از شکست از اعراب، از درون دچار فروپاشی شده بودند- روزبه زرین‌کوب

بخش قابل توجهی از جامعه ایران حتی پیش از نبرد قادسیه، از حکومت ساسانی فاصله گرفته بود. یکی از عواملی که در تحلیل‌های عمومی کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، رقابت‌ها و تعارض‌های میان خاندان‌های بزرگ زمین‌دار ایرانی و نیز اختلاف آنها با خاندان سلطنتی ساسانی است.

عصر ایران- به همت دبیرخانه کشوری درس مطالعات اجتماعی دوره اول متوسطه وزارت آموزش‌وپرورش، نشست تخصصی تاریخ ایران باستان با حضور دکتر روزبه زرین‌کوب، استاد تاریخ ایران باستان دانشگاه تهران، برگزار شد.

این نشست با مدیریت دکتر رضا شاه‌ملکی، دبیر دبیرخانه کشوری، میزبان افزون از ۲۰۰۰ نفر از دبیران تاریخ و مطالعات اجتماعی سراسر کشور بود.

موضوع اصلی این نشست، بررسی چگونگی شکل‌گیری مطالعات علمی تاریخ ایران باستان، شناخت تفاوت‌های تاریخ‌نگاری ملی و سنتی با تاریخ‌پژوهی علمی و بررسی مسیری بود که طی آن، ایرانیان با بخش‌هایی از گذشته تاریخی خود که در روایت‌های سنتی کمتر شناخته شده بود، آشنا شدند. 

دکتر زرین‌کوب در کنار ترسیم این سیر تاریخی، به پرسش‌های تخصصی دبیران درباره دوره‌های مختلف تاریخ ایران باستان، منابع تاریخی، تمدن‌های پیشاآریایی و مسائل تاریخ‌نگاری نیز پاسخ دادند.

ضرورت بازنگری در آموزش تاریخ ایران باستان

دکتر زرین‌کوب در آغاز سخنان خود، موضوع آموزش تاریخ ایران باستان در مدارس را موضوعی گسترده و چندلایه دانستند که بررسی همه ابعاد آن در یک نشست امکان‌پذیر نیست.

او تأکید کرد این موضوع را می‌توان از دو منظر مورد توجه قرار داد: نخست، از دیدگاه دبیران و مدرسان تاریخ و دوم، از منظر دانش‌آموزانی که مخاطبان اصلی آموزش تاریخ هستند. به گفته ایشان، تاریخ ایران باستان در نظام آموزشی گاه با کم‌توجهی روبه‌رو بوده و در برخی موارد نیز برداشت‌ها و اطلاعات نادرستی درباره آن مطرح شده است.

دکتر زرین‌کوب با اشاره به گذشت حدود یک دهه از تألیف کتاب‌های درسی نظام جدید آموزشی، توضیح داد در حدود سال ۱۳۹۴، گروهی از همکاران مرکز تألیف کتاب‌های درسی برای تدوین بخشی از محتوای تاریخ ایران باستان با گروه تاریخ دانشگاه تهران وارد گفت‌وگو شدند. پس از برگزاری چند جلسه، بخشی از محتوای تاریخ ایران باستان کتاب تاریخ پایه دهم علوم انسانی به ایشان سپرده شد و این کتاب در سال ۱۳۹۵ انتشار یافت.

او با توجه به گذشت نزدیک به ده سال از آن زمان، بر ضرورت بازنگری جدی در محتوای کتاب‌های درسی تأکید کرد..

تاریخ ملی و تاریخ علمی؛ دو روایت مکمل از گذشته ایران

محور اصلی سخنان دکتر زرین‌کوب با طرح این پرسش آغاز شد که ایرانیان چگونه و از چه زمانی با تاریخ علمی ایران باستان آشنا شدند؟

او برای پاسخ به این پرسش، میان دو مفهوم «تاریخ ملی یا سنتی» و «تاریخ علمی» تمایز قائل شد و در عین حال تأکید کرد این دو لزوماً در برابر یکدیگر قرار ندارند، بلکه می‌توانند مکمل یکدیگر باشند.

به گفته او، تا حدود ۱۸۰ سال پیش، شناخت غالب ایرانیان از تاریخ ایران پیش از اسلام در چارچوب روایت ملی و سنتی شکل گرفته بود. در این روایت، تاریخ ایران با پیشدادیان آغاز می‌شد، با کیانیان ادامه می‌یافت، سپس اسکندر و ملوک‌الطوایف مطرح می‌شدند، اشاره‌ای به اشکانیان صورت می‌گرفت و سرانجام تاریخ ساسانیان و دوره اسلامی روایت می‌شد.

این الگوی تاریخ‌نگاری بر مجموعه‌ای از منابع استوار بود؛ از جمله متون اوستایی، نوشته‌های فارسی میانه زرتشتی یا کتاب‌های پهلوی و آثار تاریخی سده‌های نخستین اسلامی. این روایت در واقع ادامه سنت تاریخ‌نگاری خدای‌نامه‌ای بود که ریشه در دوره ساسانی داشت.

دکتر زرین‌کوب در توضیح خدای‌نامه‌ها خاطرنشان کرد خدای‌نامه‌نگاری را باید گونه‌ای از تاریخ‌نگاری و ادبیات تاریخی دانست. به نظر ایشان، شکل‌گیری این سنت احتمالاً به سده چهارم میلادی و روزگار شاپور دوم بازمی‌گردد و در سده ششم میلادی، در دوره خسرو انوشیروان، تکامل بیشتری یافته است.

نکته مهم آن است که خدای‌نامه را نباید الزاماً یک کتاب واحد دانست. به توضیح ایشان، در دوره ساسانی روایت‌های تاریخی متعددی در دربار، میان خاندان‌های بزرگ زمین‌دار و در نهادهای دینی زرتشتی تدوین می‌شدند و مجموعه این روایت‌ها را می‌توان در چارچوب سنت خدای‌نامه‌نگاری بررسی کرد.

آغاز مطالعات علمی ایران باستان در اروپا

در ادامه، دکتر زرین‌کوب به روند شکل‌گیری مطالعات علمی تاریخ ایران باستان در اروپا پرداخت و از آنکتیل دوپرون، پژوهشگر فرانسوی، به‌عنوان یکی از چهره‌های مهم در آغاز ایران‌شناسی جدید یاد کرد.

آنکتیل دوپرون در نیمه دوم سده هجدهم میلادی سفری چندساله به هند انجام داد و با جلب اعتماد موبدان و دانشمندان زرتشتی، به فراگیری زبان‌ها و متون کهن ایرانی پرداخت. حاصل این تلاش، ترجمه اوستا بود که در سال ۱۷۷۱ میلادی با عنوان «زند اوستا» در پاریس منتشر شد.

این رویداد را معمولاً یکی از نقاط آغازین شکل‌گیری دانش ایران‌شناسی در غرب می‌دانند.

در کنار شناخت متون اوستایی و پهلوی، رمزگشایی از کتیبه‌های میخی هخامنشی نیز نقشی اساسی در تحول مطالعات تاریخ ایران باستان داشت.

دکتر زرین‌کوب در این زمینه به تلاش‌های پیترو دلاواله، جهانگرد ایتالیایی، اشاره کردکه در اوایل سده هفدهم میلادی نمونه‌هایی از خط میخی فارسی باستان را مشاهده و ترسیم کرد و به اروپا فرستاد. با این حال، گام اساسی در رمزگشایی این خط را گئورگ فریدریش گروتفند، دبیر یک دبیرستان در شهر گوتینگن آلمان، در سال ۱۸۰۲ برداشت.

پس از آن، هنری راولینسن، افسر انگلیسی، با مطالعه و بررسی کتیبه بیستون، نقش مهمی در تکمیل فرایند رمزگشایی خط میخی فارسی باستان ایفا کرد. نتایج پژوهش‌های او در سال ۱۸۴۷ میلادی در نشریه انجمن آسیایی سلطنتی لندن منتشر شد.

به این ترتیب، از نیمه سده نوزدهم میلادی، امکان خواندن و بررسی مستقیم شماری از متون کهن ایرانی، از جمله متون اوستایی، فارسی باستان و پهلوی، برای پژوهشگران فراهم شد.

پیش از این تحول، شناخت اروپاییان از تاریخ ایران باستان عمدتاً بر کتاب مقدس و نوشته‌های مورخان و نویسندگان یونانی و رومی استوار بود؛ آثاری از هرودوت، کتسیاس، گزنفون، دیودور سیسیلی و پلوتارک که اطلاعات مهمی درباره ایران در اختیار می‌گذاشتند، اما طبیعتاً از منظر نویسندگان بیرونی و در چارچوب سنت‌های تاریخ‌نگاری یونانی و رومی نوشته شده بودند.

با خوانده شدن متون ایرانی و آغاز کاوش‌های باستان‌شناسی در نیمه دوم سده نوزدهم، امکان مقایسه روایت‌های یونانی و رومی با اسناد و شواهد ایرانی فراهم شد. کاوش‌های لوفتوس در شوش از حدود سال ۱۸۵۰ و سپس فعالیت‌های باستان‌شناسان فرانسوی در این منطقه، از جمله رویدادهای مهم این دوره بود.

در ربع پایانی سده نوزدهم، پژوهشگرانی چون جرج راولینسن، برادر هنری راولینسن، و فریدریش اشپیگل آثار مهمی درباره تاریخ ایران باستان منتشر کردند؛ آثاری که برخی از آنها هنوز به فارسی ترجمه نشده‌اند.

سال ۱۸۴۷؛ آشنایی ایرانیان با روایتی تازه از تاریخ باستان

یکی از بخش‌های قابل توجه سخنان دکتر زرین‌کوب به سال ۱۸۴۷ میلادی، برابر با ۱۲۶۳ قمری، اختصاص داشت؛ سالی که از نظر او در تاریخ آشنایی ایرانیان با تاریخ علمی ایران باستان اهمیت ویژه‌ای دارد.

در همین سال، هنری راولینسن که در ایران حضور داشت، ترجمه فارسی کتیبه داریوش یکم در بیستون را تهیه کرد و آن را به محمدشاه قاجار تقدیم داشت. به گفته دکتر زرین‌کوب، لسان‌الملک سپهر، مورخ نامدار دوره قاجار، ظاهراً در تهیه این ترجمه همکاری داشته و مقدمه‌ای نیز بر آن نوشته است. نسخه‌ای از این ترجمه در کتابخانه ملی ایران نگهداری می‌شود.

اهمیت این رویداد در آن بود که گروهی از دانشمندان و مورخان ایرانی برای نخستین بار با اطلاعاتی درباره سلسله‌هایی روبه‌رو شدند که در روایت سنتی تاریخ ایران جایگاه مشخصی نداشتند. تا آن زمان، تاریخ ایران پیش از اسکندر در روایت ملی عمدتاً با پیشدادیان و کیانیان شناخته می‌شد؛ اما ترجمه کتیبه بیستون، نام‌ها و سلسله‌هایی چون مادها و هخامنشیان را در برابر پژوهشگران ایرانی قرار داد.

البته ترجمه نخستین کتیبه‌ها و ضبط نام‌ها در آن دوره خالی از خطا نبود. برای نمونه، نام‌هایی چون کوروش و خشایارشا در برخی ترجمه‌ها به صورت اروپایی آنها، مانند سیروس و گزرکسس، ثبت شده بودند.

دکتر زرین‌کوب در این بخش به نکته تاریخی مهم دیگری نیز اشاره کرد: ابوریحان بیرونی در دو اثر خود، «الآثار الباقیه» و «قانون مسعودی»، فهرستی از شاهنشاهان هخامنشی ارائه کرده است. آگاهی بیرونی از این سلسله‌ها احتمالاً از طریق آشنایی او با منابع یونانی حاصل شده بود؛ با این حال، اطلاعات او به جریان اصلی تاریخ‌نگاری خدای‌نامه‌ای و روایت ملی ایران راه نیافت.

به همین دلیل، مورخان سده‌های نخستین اسلامی همچنان از الگوی سنتی تاریخ ایران پیروی کردند و روایت خدای‌نامه‌ای برای حدود پانزده قرن، از دوره ساسانی تا نیمه سده نوزدهم، چارچوب غالب شناخت ایرانیان از گذشته پیش از اسلام باقی ماند.

پیشگامان ایرانی تاریخ‌نگاری علمی

دکتر زرین‌کوب در ادامه، به نقش اندیشمندان و نویسندگان ایرانی در آشنایی جامعه ایران با تاریخ علمی باستان پرداخت.

پس از انتشار و رواج ترجمه کتیبه بیستون، افرادی چون محمدحسن اعتمادالسلطنه و فرهاد میرزا معتمدالدوله، در معرفی و انتشار این متون نقش داشتند. همچنین افرادی مانند حسینی فسایی و فرصت‌الدوله شیرازی ترجمه‌هایی از کتیبه‌های تخت‌جمشید ارائه کردند.

  در کنار این افراد، شخصیت‌هایی چون جلال‌الدین میرزا قاجار، میرزا فتحعلی آخوندزاده، سیدجمال‌الدین اسدآبادی و به‌ویژه میرزا آقاخان کرمانی در شکل‌گیری نگاه جدید به تاریخ ایران باستان تأثیرگذار بودند. خانواده فروغی، به‌ویژه محمدحسین فروغی و محمدعلی فروغی، نیز در گسترش این شناخت سهم مهمی داشتند.

با وجود تلاش‌های این پیشگامان، دکتر زرین‌کوب حسن پیرنیا، ملقب به مشیرالدوله، را مهم‌ترین چهره در معرفی نظام‌مند تاریخ ایران باستان به ایرانیان معاصر دانستند. او از پیرنیا به‌عنوان «معلم اول تاریخ ایران باستان در ایران معاصر» یاد کرد.

حسن پیرنیا پس از کناره‌گیری از فعالیت‌های سیاسی، به تألیف و پژوهش در زمینه تاریخ ایران باستان پرداخت. از آثار او می‌توان به «ایران باستانی» در سال ۱۳۰۶، «داستان‌های ایران قدیم» در سال ۱۳۰۷، «ایران قدیم» در سال ۱۳۰۸ و اثر برجسته سه‌جلدی «ایران باستان» در فاصله سال‌های ۱۳۱۱ تا ۱۳۱۳ اشاره کرد.

دکتر زرین‌کوب با تأکید بر جایگاه علمی و پژوهشی این اثر، آن را شاهکاری ارزشمند دانست که حتی در زبان‌های غربی نیز نظیر کاملاً مشابهی برای آن نمی‌توان یافت. او یادآور شد نباید به دلیل گذشت زمان و کهنگی نسبی برخی داده‌های آن، ارزش علمی و تاریخی کتاب پیرنیا را نادیده گرفت.

در این میان، به خاطره‌ای از استاد زنده‌یاد عبدالحسین زرین‌کوب نیز اشاره شد که در دوران کودکی، کتاب «ایران قدیم» حسن پیرنیا را به‌عنوان متن درسی مطالعه کرده بودند.

تاریخچه کتاب‌های درسی تاریخ

بخش دیگری از سخنان دکتر زرین‌کوب به سیر تحول کتاب‌های درسی تاریخ در ایران اختصاص داشت.

به گفته ایشان، تدوین کتاب‌های درسی تاریخ را می‌توان از حدود سال ۱۳۰۰ شمسی پیگیری کرد. تا پیش از سال ۱۳۴۲، کتاب‌های درسی بر اساس سرفصل‌های کلی تدوین می‌شدند و از نظر محتوا و نویسندگان، یکسان نبودند.

در این دوره، چهره‌های علمی و فرهنگی برجسته‌ای در تألیف کتاب‌های تاریخ مشارکت داشتند؛ از جمله محمدعلی فروغی، حسن پیرنیا، عباس اقبال، جلال‌الدین همایی، صادق رضازاده شفق، غلامرضا رشید یاسمی، نصرالله فلسفی و وحیدالملک شیبانی.

از سال ۱۳۴۲، روند یکسان‌سازی کتاب‌های درسی آغاز شد و در حوزه تاریخ ایران باستان، مرحوم دکتر پرویز ناتل خانلری و مرحوم استاد دکتر محمدجواد مشکور از نویسندگان مهم این دوره بودند.

پس از انقلاب ۵۷ نیز کتاب‌های درسی تاریخ دستخوش تغییراتی شدند. با آغاز نظام جدید آموزشی در سال تحصیلی ۱۳۹۵، مجموعه تازه‌ای از کتاب‌های درسی تألیف شد که بخشی از محتوای تاریخ ایران باستان آن با همکاری دکتر روزبه زرین‌کوب تدوین شده است.

این مرور تاریخی نشان می‌دهد آموزش تاریخ در مدارس ایران، همواره از تحولات پژوهشی و تغییر نگرش به گذشته تاریخی تأثیر پذیرفته است و بازنگری در محتوای آموزشی باید متناسب با پیشرفت دانش تاریخی و باستان‌شناسی ادامه یابد.

بخش پرسش و پاسخ؛ از سقوط ساسانیان تا تمدن جیرفت

در بخش پایانی وبینار، دکتر روزبه زرین‌کوب به پرسش‌های دبیران مطالعات اجتماعی پاسخ داد. پرسش‌ها طیف گسترده‌ای از موضوعات تاریخ ایران باستان را دربرمی‌گرفت و فرصتی فراهم کرد تا برخی از مسائل مهم و گاه مناقشه‌برانگیز این حوزه از منظر پژوهش‌های تاریخی بررسی شود.

چرا ساسانیان سقوط کردند؟

یکی از پرسش‌های پرتکرار دبیران به علت شکست ساسانیان در برابر سپاه مسلمانان و نبردهایی چون قادسیه، جلولاء و نهاوند مربوط بود.

دکتر زرین‌کوب در پاسخ تأکید کرد برای سقوط ساسانیان نمی‌توان یک علت واحد و قطعی معرفی کرد. این رویداد حاصل مجموعه‌ای از عوامل داخلی و خارجی بود و بررسی آن نیازمند توجه به شرایط سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران در واپسین دهه‌های حکومت ساسانی است.

او خاطرنشان کرد بخش قابل توجهی از جامعه ایران حتی پیش از نبرد قادسیه، از حکومت ساسانی فاصله گرفته بود. یکی از عواملی که در تحلیل‌های عمومی کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، رقابت‌ها و تعارض‌های میان خاندان‌های بزرگ زمین‌دار ایرانی و نیز اختلاف آنها با خاندان سلطنتی ساسانی است.

نمونه‌هایی از این رقابت‌ها را می‌توان در ادعاهای سلطنتی و شورش شخصیت‌هایی چون بهرام چوبین، شهربراز و بستام مشاهده کرد. این اختلاف‌ها نشان می‌دهد که ساختار سیاسی ساسانیان در سال‌های پایانی با تنش‌های درونی جدی روبه‌رو بوده است.

آیا تاریخ ایران باستان باید از ورود آریایی‌ها آغاز شود؟

پرسش دیگری به جایگاه تمدن‌های پیشاآریایی و دلیل آغاز بسیاری از روایت‌های تاریخ ایران باستان از مهاجرت آریایی‌ها اختصاص داشت. دبیران به نمونه‌هایی چون شهر سوخته و تمدن جیرفت اشاره کردند و این پرسش را مطرح ساختند که آیا این تمدن‌ها نیز نباید بخشی از تاریخ ایران باستان محسوب شوند؟

دکتر زرین‌کوب در پاسخ توضیح دادند که در پژوهش‌های علمی تاریخ ایران باستان، تاریخ فلات ایران صرفاً با ورود آریایی‌ها آغاز نمی‌شود؛ بلکه تمدن‌ها و جوامع گوناگون این سرزمین در دوره‌های پیش از آن نیز مورد مطالعه قرار می‌گیرند.

ایشان همچنین به این نکته اشاره کردند که مسئله مهاجرت آریایی‌ها و مسیرهای آن، در پژوهش‌های جدید با پرسش‌ها و تردیدهایی همراه است و درباره برخی فرضیه‌های پیشین نمی‌توان با قطعیت سخن گفت. حتی درباره اینکه فلات ایران از ابتدا یکی از کانون‌های سکونت آریایی‌ها بوده باشد، دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد.

در مورد تمدن‌های پیشاآریایی نیز باید با احتیاط علمی سخن گفت؛ زیرا اطلاعات دقیقی درباره زبان، هویت قومی و نسبت آنها با جوامع و حکومت‌های دوره‌های بعد در اختیار نداریم. ممکن است در برخی مناطق، نوعی پیوستگی تاریخی و فرهنگی میان جوامع پیشین و ساختارهای سیاسی بعدی وجود داشته باشد؛ اما اثبات چنین پیوستگی‌ای نیازمند شواهد بیشتر است.

برای مطالعه تاریخ ایران باستان چه کتاب‌هایی پیشنهاد می‌شود؟

در پاسخ به پرسشی درباره منابع معتبر برای مطالعه تاریخ ایران باستان، دکتر زرین‌کوب چند اثر و مجموعه پژوهشی را معرفی کرد:

- مجموعه «تاریخ ایران کمبریج»؛

- مجموعه «تاریخ باستان کمبریج»؛

- آثار مرحوم دکتر علیرضا شاپور شهبازی؛

- کتاب «ایران باستان» اثر حسن پیرنیا، به‌ویژه برای مطالعه دوره هخامنشی؛

- کتاب «تاریخ مردم ایران» اثر مرحوم استاد عبدالحسین زرین‌کوب؛

- مجموعه «تاریخ جامع ایران» منتشرشده از سوی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی که پنج مجلد آن به تاریخ ایران باستان اختصاص دارد.

این معرفی منابع، به‌ویژه برای دبیران مطالعات اجتماعی، اهمیت دارد؛ زیرا آشنایی با منابع معتبر و پژوهش‌های جدید می‌تواند زمینه تدریس دقیق‌تر و پاسخ‌گویی مستندتر به پرسش‌های دانش‌آموزان را فراهم کند.

نسبت زبان پهلوی با فارسی امروز چیست؟

در پاسخ به پرسشی درباره نزدیکی زبان پهلوی به زبان‌های امروزی، دکتر زرین‌کوب توضیح دادپهلوی در واقع نامی است که برای گونه‌ای از فارسی میانه، به‌ویژه زبان دوره ساسانی، به کار می‌رود.

بر اساس توضیح ایشان، فارسی میانه از فارسی باستان دوره هخامنشی تحول یافته و فارسی نو نیز در ادامه همین روند تاریخی شکل گرفته است. بنابراین می‌توان این سیر کلی را چنین بیان کرد:

فارسی باستان ← فارسی میانه یا پهلوی ساسانی ← فارسی نو

این توضیح نشان می‌دهد که زبان فارسی امروز، با وجود دگرگونی‌های فراوان در ساختار و واژگان، از نظر تاریخی با زبان‌های ایرانی باستان و میانه پیوندی روشن دارد.

آیا خط فارسی امروز از خط پهلوی گرفته شده است؟

دکتر زرین‌کوب در پاسخ به پرسشی درباره شباهت الفبای فارسی امروزی با خط پهلوی، این تصور را نادرست دانستند.

ایشان توضیح دادند که خط پهلوی از دشوارترین نظام‌های نوشتاری دوره باستان و میانه است. این خط محدودیت‌هایی در نمایش برخی آواها دارد و وجود پدیده‌ای به نام «هُزوارش» نیز خواندن و تفسیر متون آن را دشوار می‌کند. در هزوارش، برخی واژه‌ها به صورتی نوشته می‌شوند که با شکل خوانده‌شدن آنها تفاوت دارد و خواننده باید معادل ایرانی آنها را بداند.

به گفته او همین دشواری‌ها سبب شد زرتشتیان ایرانی نیز به‌تدریج برای نگارش متون دینی به خط اوستایی روی آورند؛ شیوه‌ای که با عنوان پازند نیز شناخته می‌شود.

در مقابل، خط فارسی امروز بر پایه خط عربی شکل گرفته و در گذر زمان با افزودن یا تغییر برخی نشانه‌ها و حروف، برای نوشتن زبان فارسی سازگار شده است. ایشان اضافه کردند که من موافق برخی دیدگاه‌های شاذ پژهشگرانی که بر این باور هستند که بین الفبای فارسی و پهلوی ارتباط وجود دارد نیستم.

چرا ابوریحان بیرونی از هخامنشیان آگاه بود، اما فردوسی نامی از آنها نمی‌برد؟

این پرسش از جمله موضوعات مهم و مرتبط با تاریخ‌نگاری ایران بود. دکتر زرین‌کوب در پاسخ توضیح داد ابوریحان بیرونی احتمالاً از طریق مطالعه منابع یونانی توانسته بود اطلاعاتی درباره شاهنشاهان هخامنشی به دست آورد و آنها را در آثار خود ثبت کند.

در مقابل، فردوسی و بسیاری از مورخان و نویسندگان سده‌های نخستین اسلامی، برای روایت تاریخ ایران پیش از اسلام، از سنت خدای‌نامه‌ای و متون برگرفته از آن استفاده می‌کردند

شاهنامه ابومنصوری، که احتمالاً بر پایه ترجمه و تدوین یکی از روایت‌های خدای‌نامه‌ای فراهم آمده بود، در انتقال این سنت تاریخی نقش داشت. در این روایت‌ها، شناخت روشنی از مادها و هخامنشیان وجود نداشت؛ از همین رو، فردوسی و مورخانی چون طبری، یعقوبی و مسعودی نیز در روایت‌های خود از این سلسله‌ها یاد نکرده‌اند.

 این مسئله نشان می‌دهد که سکوت یک منبع تاریخی درباره یک سلسله یا رویداد، لزوماً به معنای نبود آن در تاریخ نیست؛ بلکه گاه باید آن را در چارچوب منابع و سنت تاریخ‌نگاری مورد استفاده نویسنده تحلیل کرد.

کدام روایت درباره مرگ کوروش هخامنشی معتبرتر است؟

در پاسخ به پرسشی درباره چگونگی مرگ کوروش، دکتر زرین‌کوب به اختلاف روایت‌های تاریخی اشاره شد.

گزارش‌های موجود درباره مرگ کوروش یکسان نیستند و حتی در برخی موارد با یکدیگر تعارض دارند. هرودوت در کتاب خود چند روایت درباره مرگ کوروش نقل می‌کند و در نهایت روایتی را که بر اساس آن کوروش در نبرد با ماساگت‌ها کشته می‌شود، معتبرتر می‌داند.

در مقابل، گزنفون در کتاب «کوروش‌نامه» یا «کوروپایدیا»، مرگ او را طبیعی و در بستر بیماری روایت می‌کند.

دکتر زرین‌کوب با اشاره به تعدد و رواج بیشتر روایت مرگ کوروش در میدان نبرد، تأکید کرد در شرایط کنونی دلیل کافی برای کنار گذاشتن این روایت وجود ندارد؛ هرچند اختلاف منابع همچنان باید در بررسی تاریخی مورد توجه قرار گیرد.

تمدن جیرفت و خطی که هنوز خوانده نشده است

در بخش دیگری از گفت‌وگو، موضوع تمدن جیرفت و خط کشف‌شده در این منطقه مطرح شد.

دکتر زرین‌کوب یادآور شد معرفی و کاوش‌های علمی تمدن جیرفت با تلاش‌های مرحوم استاد دکتر یوسف مجیدزاده پیوند دارد. خط به‌دست‌آمده از این منطقه هنوز به‌طور قطعی خوانده و رمزگشایی نشده است و نمی‌توان درباره محتوای آن با اطمینان سخن گفت.

او همچنین به اشیای ساخته‌شده از سنگ صابونی در جیرفت اشاره کرد که نمونه‌های مشابه آنها در میان‌رودان نیز یافت شده است. این شباهت‌ها می‌تواند نشانه‌ای از ارتباطات تجاری و بازرگانی میان جنوب شرقی فلات ایران و میان‌رودان در دوران باستان باشد.

این موضوع بار دیگر اهمیت مطالعات باستان‌شناختی را در شناخت ارتباطات میان تمدن‌های کهن منطقه نشان می‌دهد.

چرا آرامگاه کوروش با آرامگاه دیگر شاهان هخامنشی تفاوت دارد؟

دکتر زرین‌کوب در پاسخ به پرسشی درباره تفاوت معماری آرامگاه کوروش با آرامگاه‌های دیگر شاهان هخامنشی توضیح داد آرامگاه داریوش یکم، خشایارشا، اردشیر یکم و داریوش دوم در نقش رستم و کوه رحمت تخت‌جمشید، از نظر ساختار کلی با آرامگاه کوروش تفاوت دارد.

به گفته او شکل معماری آرامگاه کوروش احتمالاً با سنت‌های معماری آسیای صغیر یا آناتولی ارتباط دارد و ممکن است هنرمندان آناتولیایی در ساخت آن نقش داشته باشند.

در استان فارس بنایی با نام «گور دختر» نیز وجود دارد که از نظر معماری شباهت‌هایی با آرامگاه کوروش دارد؛ هرچند هویت دقیق این بنا همچنان محل بحث پژوهشگران است.

او در ادامه به تفاوت سنت‌های آرامگاهی دوره‌های بعد اشاره کرد و یادآور شد آرامگاه‌های شاهان بعدی هخامنشی از نظر شکل و ساختار، به سنت‌های دینی و فرهنگی متفاوتی تعلق دارند.

چرا آثار مانوی در خارج از فلات ایران کشف شده‌اند؟

یکی از پرسش‌های دیگر به پراکندگی آثار مانوی در مناطقی خارج از ایران، به‌ویژه آسیای مرکزی و چین، مربوط بود.

دکتر زرین‌کوب در پاسخ، به سرکوب مانویان در دوره ساسانی اشاره کرد. مانی در روزگار بهرام یکم بازداشت و محاکمه شد و پس از زندانی‌شدن درگذشت. پس از آن، پیروان آیین مانوی با محدودیت‌ها و فشارهای بیشتری روبه‌رو شدند و گروه‌هایی از آنان به مناطق خارج از قلمرو ساسانی مهاجرت کردند.

بخشی از مانویان به آسیای مرکزی و منطقه سین‌کیانگ در چین رفتند و گروه‌هایی نیز در میان‌رودان، مصر، اروپا و شمال آفریقا پراکنده شدند. همین مهاجرت‌ها سبب شد که آثار و متون مانوی در مناطق گوناگون جهان کشف شود.

دکتر زرین‌کوب همچنین به آگوستین قدیس اشاره کرد که پیش از گرویدن به مسیحیت، مدتی پیرو آیین مانوی بود و در کتاب «اعترافات» خود به این دوره از زندگی‌اش اشاره کرده است.

چرا آثار معماری و مادی اشکانیان کمتر از دوره ساسانی برجای مانده است؟

در یکی از پرسش‌های پایانی، مسئله کمبود آثار برجای‌مانده از دوره اشکانی و تفاوت آن با فراوانی نسبی آثار ساسانی مطرح شد.

دکتر زرین‌کوب این مسئله را پرسشی مهم و دیرینه در مطالعات تاریخ ایران دانست و توضیح داد یکی از فرضیه‌های قابل بررسی، سیاست‌های ساسانیان در قبال میراث دوره اشکانی است. ممکن است ساسانیان در برخی موارد بناهای اشکانی را تخریب کرده یا تغییر داده باشند؛ اما در مواردی نیز سازه‌های پیشین را بازسازی کرده و همچنان مورد استفاده قرار داده باشند.

نمونه مهم این موضوع شهر تیسفون است؛ شهری که در دوره اشکانی به‌عنوان تختگاه مورد استفاده قرار می‌گرفت و اردشیر بابکان نیز آن را به‌عنوان پایتخت برگزید.

او با اشاره به طاق کسری، تأکید کرد نباید تاریخ این بنا و مجموعه شهری پیرامون آن را صرفاً به دوره ساسانی محدود کرد؛ زیرا بخش‌هایی از ساختار و سنت معماری آن ریشه در دوره اشکانی دارد.

به نظر او فرضیه بازسازی و تداوم استفاده از بناهای اشکانی در دوره ساسانی، به‌ویژه در منطقه مدائن، از اهمیت برخوردار است و می‌تواند بخشی از کمبود آثار مستقل اشکانی را توضیح دهد.

دکتر زرین‌کوب در پایان این بحث تأکید کرد در مطالعه تاریخ ایران نباید رویکردی سلسله‌محور و جانبدارانه داشت و تنها آنچه که مهم است، ایران و ایرانیان‌اند.

ارسال به تلگرام