مترجم کتاب «پدرم داستایفسکی، همانگونه که میشناختم»، به بررسی ابعاد فکری و شخصیتی فئودور داستایفسکی پرداخت و با اشاره به ویژگیهای کتاب خاطرات دختر این نویسنده، زوایای تازهای از زندگی خصوصی، رنجها و اندیشههای او را تبیین کرد.
رضیالدین طبیب در گفتوگویی با ایسنا اظهار کرد: متفکر و نویسندهای در ابعاد فئودور داستایفسکی همانقدر با لایههای پیچیده و ژرفای وجود بشر پیوند خورده است که بزرگانی چون افلاطون، ارسطو، فردوسی، خیام و یا حتی در دوران معاصر، چهرههایی مثل صادق هدایت و استنلی کوبریک با آن در ارتباط بودهاند.
طبیب ادامه داد: اما وجه بنیادین و تعیینکننده ماجرا در این نکته خلاصه میشود که بشر امروز، هنوز و کماکان با همان دغدغهها، بنبستها، مفاهیم و دلمشغولیهایی دستوپنجه نرم میکند که انسانهای ۵۰، ۱۰۰، ۲۰۰ سال قبل و حتی آدمهای روزگار باستان با آنها درگیر بودهاند. ما هنوز همان رنجها را تاب میآوریم و به همان پرسشها فکر میکنیم؛ به همین جهت داستایفسکی هیچگاه متعلق به گذشته صرف نیست.
مترجم کتاب درباره جایگاه داستایفسکی در سپهر اندیشه و ادبیات گفت: اگر بر اساس درک خودم بخواهم عنوانی برای او برگزینم، داستایفسکی یکی از بارزترین نویسندگانی است که در عمق تناقضهای وجودی انسان تأمل کرده است. او علاوه بر آنکه چهرهای درخشان در تاریخ ادبیات روسیه، غرب و جهان محسوب میشود، میتواند در ردیف فلاسفه معاصر دو سده اخیر قرار گیرد که پیچیدگیهای وجود بشر را موشکافی کردهاند.
وی با اشاره به ریشههای زیستی و تجربی این نویسنده افزود: زیست شخصی داستایفسکی با تجربههایی بسیار عمیق و بهغایت طاقتفرسا نظیر فقر مفرط، داغ از دست دادن فرزند، بیماری صرع، محکومیت سیاسی، اجرای نمایش تلخ حکم اعدام و سالهای مشقتبار تبعید در سیبری پیوند خورد. اینها صرفاً یک رشته رخدادهای عادی زندگی نبودند، بلکه افق فکری و روحی این فیلسوف و ادیب را دگرگون کردند و ساختند.
طبیب مسئله محوری داستایفسکی را «شناخت انسان» خواند و گفت: از دیدگاه او، انسان موجودی تماماً عقلانی، مکانیکی و ماشینوار نیست که بتوان همه رفتارهایش را با منفعت شخصی، مصلحتاندیشی یا فرمولهای جامعهشناختی تحلیل کرد. انسان از منظر داستایفسکی عمیقاً موجودی «پارادوکسیکال و متناقض» است؛ یعنی در عین حال که کشش عظیمی به سوی خیر، نور و رستگاری در نهاد خود دارد، میتواند کاملاً آگاهانه تباهی و خودویرانگری را انتخاب کند و نهتنها سقوط خود، بلکه اضمحلال دیگران را نیز رقم بزند.
وی درباره ویژگی کتاب خاطرات دختر داستایفسکی گفت: زمانی که کار ترجمه تازه به پایان رسیده بود، دوستی پرسید آیا این کتاب واقعاً ارزش خواندن دارد یا خیر؟ پاسخم این بود که اگر کسی به دنبال یک زندگینامه مستند بر پایه پژوهشهای تحلیلی، دانشگاهی و دانشگاهپسند است، بهتر است سراغ پژوهشهایی برود که افرادی چون هانری تروایا درباره او نوشتهاند؛ یعنی آثاری مرجع که تا جای ممکن به دور از حب و بغضهای شخصی به رشته تحریر درآمدهاند.
این مترجم همچنین گفت: اما روایتی که دختر داستایفسکی ثبت کرده، تصویری از «داستایفسکیِ خصوصی» است. در اینجا ما از منظری بسیار انسانیتر، ملموستر و بیواسطه به این غول ادبیات نزدیک میشویم. بیتردید زاویه دید فرزند یک اندیشمند با نگاه پژوهشگری که از بیرون تحلیل میکند، تفاوت بنیادین دارد.
طبیب در بخش دیگری از اینگفتگو، مواجهه مخاطب با داستایفسکی در این کتاب از مسیر زندگی روزمره، روابط درون خانوادگی، تنگناها و دشواریهای معیشتی و درونیترین خلوتهای فکری او میگذرد؛ مسائلی که شاید جز همسر و فرزندانش، حتی نزدیکترین معاشران یا مراجعان فکری و کاریاش هم اطلاعی از آن نداشتند. این اثر یادآوری میکند اندیشههای درخشان، ژرف و تکاندهندهای که گاه ما را در شگفتی فرو میبرند، هرگز از دل زندگیهای بیدردسر، آرام و بدون تنش سر برنمیآورند؛ بلکه زاییده فرسایشها، فقدانها و تجربیات دردناکی هستند که وقتی صیقل میخورند، در قامت شاهکارهای ادبیات و هنر فاخر متجلی میشوند.
او درباره هسته مرکزی اندیشههای این نویسنده گفت: اگر بخواهیم منظومه فکری او را تصویر کنیم، سیارهها همه به گرد یک خورشید میچرخند و آن نقطه کانونی چیزی نیست جز «مسئله آزادی و مسئولیت آدمی در قبال آزادی». در سراسر کارنامه او یک تناقض غریب، تلخ و گزنده میان میل سیریناپذیر بشر به دستیابی به آزادی و در عین حال ناتوانیاش از تحمل پیامدهای سنگین آن آزادی جاری است.
طبیب افزود: این تقابل را میتوان بهروشنی در آثاری نظیر «یادداشتهای زیرزمینی»، «جنایت و مکافات» و «برادران کارامازوف» دنبال کرد. همچنین در رمان «شیاطین» (جنزدگان) با واکاوی عمیق پدیده نیهیلیسم روبهرو میشویم که پرسشهای اساسی و تکاندهندهای را در برابر ما میگذارد؛ پرسشهایی که امروز بر پیشانی روزگار حتی زندهتر از گذشته خودنمایی میکنند. سؤالاتی از این دست که نسبت میان آزادی و امنیت چیست؟ یا آیا میتوان به نام یک آرمان و ایدئولوژی، فضیلتهای اخلاقی را پایمال و ذبح کرد؟
وی ادامه داد: جالب اینجاست که در بخشهایی از همین کتاب خاطرات دختر داستایفسکی، بهویژه در اشاره به ماجرای واقعی «نچایف» و ارتباطش با دایی خانواده (برادر همسر داستایفسکی)، ما از نزدیک روند شکلگیری، الهام و پردازش شاهکاری چون رمان «شیاطین» را مشاهده میکنیم. از همین رو این بیوگرافی برای پژوهشگران و دوستداران داستایفسکی افقهای نوینی میگشاید.
طبیب در پایان درباره کیفیت ترجمه کتاب خاطرنشان کرد: به عنوان مترجم کار صادقانه معتقدم تمام قضاوت درباره نقاط قوت، کاستیها و نقدها باید بدون واسطه به خوانندگان و منتقدان سپرده شود و خودم هیچ دفاعیهای بر آن نمیافزایم. داوری بر عهده اهل نظر و مخاطبان است که بسنجند آیا در ترجمه این اثر حق مطلب ادا شده و آن لایههای پیدا و پنهان نگاه دختر به پدر و مفاهیم مستتر در قلم داستایفسکی به درستی به زبان فارسی انتقال یافته است یا خیر.