آخر شبه پدر هنوز از سر كار نيومده، مادر توي آشپزخونه زيرپله مشغول شستن ظرفاي شامه، دختربچه براي رفتن به دستشويي گوشه حياط از ترس تاريكي مادر رو صدا ميزنه. چهار، پنج بچه قد و نيم قد ديگه از خستگي خوابشون گرفته. يكي از اونا تلويزيون كوچك سياه و سفيد و روشن كرده و فوتبال تماشا ميكنه، ناگهان جر و بحثايي بين اونا بر سر خوابيدن و صداي تلويزيون بالا ميگيره. بالاخره پسر بچه از تماشاي فوتبال پشيمون ميشه. رختخوابا پهن ميشه، ديگه جايي براي نشستن تو خونه 40 متري نيست. همه بچهها افقي دراز كشيدن و با روياهاي خود خوابيدن، اما دختر بزرگ خونه هنوز نخوابيده و از پنجره كوچيك اتاق چشم به آسمون دوخته، نگرانه مراسم خواستگاري هفته ديگهست كه چه اتفاقي ميافته. چطوري توي اين خونه كوچيك و قديمي كه در و ديوارش در حال ريختنه، آبروداري كنه ...! تعداد اين خانههاي فرسوده و قديمي در تهران در كوچههاي چهار متري و يا حتي دو و سه متري كم نيست. ساكنان اين خانهها كه اغلب اقشار آسيبپذير و محرومند، با معضلات و مشكلات اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي دست و پنجه نرم ميكنند و فقط به فكر سير كردن شكم خود هستند و تواني غير از اين هم ندارند. غافل از اين كه با هر لرزش و تكاني همين سرپناه كوچك بر سر آنها و فرزندانشان فرو ميريزد. 150 كيلومترمربع از مساحت پايتخت، بافت فرسوده است نيمي از جمعيت تهران در اين بافتها زندگي ميكنند بر اساس آخرين بررسيهاي انجام شده،150 كيلومترمربع از مجموع 270 كيلومتر مساحت پايتخت را بافت فرسوده تشكيل داده است، به عبارتي بيش از نيمي از خانههاي تهران (800 هزار واحد مسكوني) فرسودهاند و 3260 هكتار از اين بافتها به خاطر خطر ريزش در شرايط بحراني قرار دارند. جمعيت ساكن در بافتهاي فرسوده نيز بيش از نيمي از جمعيت تهران هستند و اگر زلزلهاي در تهران رخ دهد، چهار تا پنج ميليون نفر از جمعيت هشت ميليوني پايتخت در خطر جدي مرگ قرار دارند و به گفته برخي مسوولان تعداد زيادي از ساكنان بافتهاي فرسوده در ساعات نخست حادثه، جان خود را از دست ميدهند. پيشگيري از اين فاجعه انساني و نوسازي بافتهاي فرسوده اگر چه بسيار حائز اهميت است، اما سالهاست كه به جاي اقدام عملي و تحول در احيا اين بافتها، حرف از اختصاص ميليونها دلار فاينانس و فروش ميلياردها ريال اوراق مشاركت زده ميشود كه در بسياري موارد به خاطر اختلاف ميان دستگاهها، برخي از اين اعتبارات در بافت فرسوده هزينه نميشود و فقط شعار آن باقي ميماند! و اين شعارها و وعدهها همزمان با وقوع زلزله در گوشهاي از كشور، به اوج ميرسد و كمكم به فراموشي سپرده ميشود. تشويقها و تسهيلاتي همچون اعطاي تراكم تشويقي و كاهش عوارض ساخت و ساز در بافتهاي فرسوده در صورت تجميع و نوسازي ريزدانهها از سوي شوراي شهر تهران نيز براي احياي بافتهاي فرسوده اختصاص يافته است، اما از آن جايي كه ساكنان بافتهاي فرسوده توان مالي ندارند، كمتر از تراكم تشويقي استقبال كردهاند و به خاطر نبود فرهنگسازي و ترس از دست دادن چهار ديواري به سراغ تجميع هم نميروند. اخيرا نيز طرحي با عنوان طرح ساماندهي مشاركتهاي اجتماعي در نوسازي بافتهاي فرسوده در شوراي شهر تهران مصوب شده كه بر اساس اين طرح نيز تشويقهايي براي ساكنان خانههاي فرسوده در نظر گرفته شده است، به طوري كه مالكان در صورت واگذاري داوطلبانه خانه كمتر از 50 متر خود براي نوسازي به شهرداري تهران، تا سقف 60 متر واحد نو تحويل ميگيرند و براي تحقق اين مساله قرار شده شهرداري زمينهاي ذخيره خود را براي ساخت خانهها نو اختصاص دهد و سپس مالكان بافتهاي فرسوده به اين خانهها منتقل شوند. اگرچه قضاوت درباره اجرايي شدن اين طرح زود است، اما اين سوال مطرح ميشود كه شهرداري تهران چقدر زمين ذخيره در اختيار دارد و يا تا چه اندازه ميتواند با همكاري بخش خصوصي خانه بسازد و به مالكان بافتهاي فرسوده بدهد؟! به گزارش ايسنا، سازمان نوسازي شهرداري تهران نيز در سالهاي اخير مطالعاتي را بر روي بخشي از بافتهاي فرسوده تهران آغاز كرده و نوسازي 30 هزار واحد مسكوني را در دستور كار قرار داده و با اجراي طرح خانه به جاي خانه، با مشاركت بخش خصوصي، آپارتمانهاي نو احداث كرده و به مالكان بافتهاي فرسوده كه خانههاي آنها در طرحهاي عمراني شهرداري قرار گرفته، ميدهد و مسوولان اين سازمان به ويژه شخص شهردار تهران تاكيد كردهاند كه سود حاصله از نوسازي متعلق به ساكنان بافتهاي فرسوده خواهد بود. نوسازي 800 هزار واحد مسكوني فرسوده تهران از عهده شهرداري خارج است بديهي است كه طرح نوسازي شهرداري تهران تنها شامل بخش بسيار محدودي از بافتهاي فرسوده تهران ميشود و نوسازي 800 هزار واحد مسكوني فرسوده تهران از عهده اين سازمان و شهرداري خارج است. وزير مسكن شهرسازي نيز در آخرين اظهار نظر درباره اقدامات دولت براي نوسازي بافتهاي فرسوده، اعلام كرده است كه در تبصره شش قانون بودجه 86، تشويقها و تسهيلاتي از جمله فروش 600 ميليارد تومان اوراق مشاركت در نظر گرفته شده است. وي تخفيف 50 درصد عوارض از بافتهاي فرسوده و اخذ حق انشعابات پس از اتمام احداث ساختمان را از ديگر تسهيلات برشمرده است. نوسازي بافتهاي فرسوده كشور نيازمند اعتبارات نجومي و سنگين است اظهارات وزير مسكن و شهرسازي نشان ميدهد كه گويا همچنان غير از اختصاص چنين تسهيلاتي، اقدام ديگري براي نوسازي بافتهاي فرسوده در نظر نبوده و شايد حق با دولت است، چون نوسازي حجم قابل توجهي از 43 هزار هكتار بافت فرسوده كشور، بدون مشاركت مردم نيازمند اعتبارات نجومي و سنگين است. زخم كهنهاي كه هر روز بزرگتر و عميقتر ميشود و بدون پول زياد درمان نميشود اينك اين سوال مطرح است كه براي نوسازي بافتهاي فرسوده كه از آن به عنوان زخم كهنه ياد ميشود چه بايد كرد؟ چه راهكاريي وجود دارد تا اين زخم همچنان عميقتر و بزرگتر نشود؟! دكتر سيد امير منصوري ـ فارغالتحصيل دكتري مطالعات شهري و متخصص معماري و عضو هيات علمي دانشگاه ـ در گفتوگو با ايسنا، به بحث و بررسي پيرامون اين راهكارها پرداخت. دولت تنها قادر به پرداخت يارانه وامهاي بازسازي بافتهاي فرسوده است بدون اعتبارات و يا پول گنده، نوسازي بافتهاي فرسوده محقق نميشود 5 ميليون نفر از ساكنان بافتهاي فرسوده در خطر مرگ و زندگي هستند وي با بيان اين كه نوسازي بافتهاي فرسوده جز با مشاركت مردم و بخش خصوصي امكانپذير نيست، گفت: اعتبارات مورد نياز نوسازي بافتهاي فرسوده به قدري زياد است كه دولت نميتواند، همه اين اعتبارات را تامين كند، بلكه تنها قادر به پرداخت يارانه وامها در اين زمينه است. وي افزود: بدون اعتبارات و يا پول گنده، نوسازي بافتهاي فرسوده محقق نميشود و اين در حاليست كه پنج ميليون نفر از ساكنان بافتهاي فرسوده در خطر مرگ و زندگي هستند. منصوري تصريح كرد: بنابراين بايد راهحلي براي نوسازي بافتهاي فرسوده بينديشيم و آن راهحل در شرايط فعلي چيزي غير از اين كه جرياني خارج از دولت و شهرداري وارد عمل شود، نيست. منبع و سرمايه اقتصادي در گردش تهران، به خاطر حضور 5 ميليون فقير در بافتهاي فرسوده است وي افزود: منبع و سرمايه اقتصادي كه در شهر تهران گردش ميكند، به خاطر حضور پنج ميليون نفر فقير كه در بافتهاي فرسوده ساكن هستند، فراهم شده و به تعبيري اگر خانهاي در نياوران متري پنج ميليون تومان خريداري ميشود، به خاطر چهار ميليون فقيري است كه در جواديه و نازي آباد و ... زندگي ميكنند و اگر آنها نباشند، سقف قيمت هر متر خانه در شمال شهر بيشتر از دو ميليون تومان نخواهد بود، زيرا حضور اين دسته افراد امكاناتي را در شهر فراهم ميكند كه قيمت زمين در مناطق شمالي شهر افزايش مييابد. اين استاد دانشگاه ادامه داد: با اين وجود ساكنان بافتهاي فرسوده در منطقه خاصي ايزوله شده و اجازه مزاحمت به آنها در ساير مناطق مسكوني و شمالي تهران داده نميشود و در حقيقت اقشار مرفه و شمالي شهر تهران نفع وجود اين دسته از افراد را بدون آن كه هزينهاي به آنها بدهند، ميبرند. انقباضي كردن سياست فروش تراكم در شمال شهر و انبساطي كردن آن در مناطق محروم از راهكارهاي باسازي بافتهاي فرسوده است وي با تاكيد بر اين كه منابع اقتصادي شهر بايد براي نوسازي بافتهاي فرسوده استفاده شود در اين باره توضيح داد: يكي از بهترين راهكارهاي جذب مشاركت بخش خصوصي، استفاده از منابع سرگردان شهر در نوسازي بافتهاي فرسوده، انقباضي كردن سياست فروش تراكم و جلوگيري از فروش آن در شمال شهر تهران و انبساطي كردن اين سياست در مناطق محروم است كه در اين صورت سرمايهها و منابع اقتصادي شهر به سمت ساخت و ساز در مناطق محروم سوق مييابد و در نتيجه چرخ نوسازي راه ميافتد. لزوم احداث كاربريهاي مهم و ارزش افزا در مناطق جنوبي وي احداث كاربريهاي مهم و ارزش افزا در مناطق جنوبي و داراي بافت فرسوده را راهكار ديگر براي رونق ساخت و ساز بيان كرد و افزود: هم اكنون كاربريهاي ارزش افزا همچون دانشگاه، بيمارستان و واحدهاي تجاري، وزارتخانهها و غيره در نيمه شمالي شهر و بالاتر از خيابان انقلاب واقع و موجب افزايش ارزش ملك شده است، اين در حاليست كه كاربريهاي با ارزش پايين همچون انبار، كارگاه، تعميرگاه و سنگبري در جنوب تهران قرار گرفته و اين امر ارزش ملك مردم را در جنوب شهر كاهش داده است. عضو هيات علمي دانشگاه تهران تصريح كرد: اگر كاربريهاي ارزش افزا را در جنوب شهر تهران احداث كنيم، مسلما خانههاي اطراف اين كاربريها، ارزش زيادي پيدا خواهند كرد و نوسازي بافتهاي فرسوده با مشاركت بخش خصوصي نيز از رونق بيشتري برخوردار خواهد بود. وي افزود: متاسفانه هم اكنون به دليل فروش تراكم در شمال تهران و كاربريهاي ارزشافزا در اين منطقه و بيتوجهي به جنوب تهران، شهر به دو قطب عياننشين و فقيرنشين تبديل شده است. منصوري تاكيد كرد: بايد راهكاري باشد تا وزارتخانهها، دانشگاهها و يا هر كاربري ارزشافزاي ديگر در جنوب تهران احداث شود، تا خانههاي مردم در اطراف اين كاربريها داراي ارزش افزوده شوند. طرح جامع توجه جدي به نوسازي بافتهاي فرسوده ندارد وي با تاكيد بر اين كه راهكارهاي ياد شده براي نوسازي بافتهاي فرسوده بايد در طرح جامع و تفصيلي شهر تهران گنجانده شود در عين حال ابراز تاسف كرد: طرح جامع توجه جدي به نوسازي بافتهاي فرسوده نكرده است و طراحان و مشاوران اين طرح نيز ادعايي ندارند كه كاري در اين زمينه انجام دادهاند. به گفته اين استاد دانشگاه كه طرح جامع را مورد مطالعه و بررسي قرار داده است، در طرح جامع اطراف محدودههاي بافتهاي فرسوده را خطي كشيدهاند و اعلام كردهاند كه جداگانه در اين باره تصميمگيري ميشود و اين گونه برخورد با بافت فرسوده اين مساله را در ذهن تداعي ميكند كه گويي بافت فرسوده در تهران وجود ندارد. به گفته منصوري، وزارت مسكن و شهرسازي نيز در گزارشي اعلام كرده كه طرح جامع درباره نوسازي بافتهاي فرسوده اقدام مهمي انجام نداده است و تعدادي از اعضاي هيات علمي دانشگاهها نيز در اين زمينه تذكراتي به مسوولان تهيه طرح جامع دادهاند، زيرا نميتوان نصف شهر را كه بافت فرسوده است، ناديده گرفت و براي بقيه شهر نسخهاي اختصاصي نوشت. وي به ايسنا گفت: تنها پاسخ مسوولان تهيه طرح جامع به تذكرات و انتقادات درباره بيتوجهي به بافتهاي فرسوده اين است كه در منطقه قلعهمرغي يك مجتمع بزرگ تجاري احداث خواهندكرد كه البته وضعيت تملك اين منطقه به خاطر وجود زمينهاي ارتش در ابهام قرار دارد و نميتوان از اين مساله به عنوان راهكار نوسازي بافت فرسوده ياد كرد. وي تاكيد كرد: براي نوسازي بافتهاي فرسوده بايد هر چه سريعتر اين موضوع در طرح جامع و تفصيلي شهر تهران اصلاح و در نظر گرفته شود، زيرا هيچ چيزي در كشور غير از طرح جامع قادر به نوسازي بافتهاي فرسوده نيست و نه دولت، نه شهرداري و نه بانكها بدون مشاركت مردم نميتوانند بافتهاي فرسوده تهران را نوسازي كنند. مردم با دعوت و تمجيد در نوسازي بافتهاي فرسوده مشاركت نخواهند كرد عضو هيات علمي دانشگاه تهران گفت: مشاركت مردم نيز زماني محقق ميشود كه طرح جامع راهكار آن را نشان داده باشد، در غير اين صورت مردم با هزار دعوت و تمجيد در نوسازي بافتهاي فرسوده مشاركت نخواهند كرد. هيچيك از شش بند طرح جامع، راهگشاي مسايل بافتهاي فرسوده نيست دكتر پور موسي ـ كارشناس برنامهريزي شهري ـ كه مشاور شهردار تهران در امور توسعه مطالعات شهري بوده و از سوي قاليباف نيز موظف به تشكيل كميته علمي ارزيابي طرح جامع شده است در اين باره گفت: در احكام طرح جامع، تنها شش بند براي بافت فرسوده لحاظ و همه مباحث نيز به آينده موكول شدهاند و هيچ يك از اين شش بند، راهگشاي مسايل بافتهاي فرسوده نيست. وي با اشاره به مفاد شش بندي كه در طرح جامع براي بافتهاي فرسوده لحاظ شده است، افزود: در بند يك به لزوم مداخله در بافت فرسوده اشاره شده و اين بند تنها يك حكم ارشادي را انشاء ميكند و در بند دو به تهيه طرحهاي ويژه توسعه يكپارچه براي محلات و بافتهاي فرسوده شهر اشاره شده كه اين بند نيز به آينده موكول ميشود. به گفته دكتر پورموسي اعمال سياستهاي تشويقي موثر براي تجميع اراضي، اعلام سياستهاي ترغيبي براي بهسازي و مشاركت مردم در محدودههاي نيازمند مقاوم سازي، حمايت و نظارت بر نوسازي در بافتهايي كه نيازمند توانبخشي و مداخله محدود با اعمال سياستهاي تشويقي است، نيز بندهاي سه تا پنج طرح جامع در زمينه بافتهاي فرسوده است. اين كارشناس برنامهريزي شهري ادامه داد: در بند شش مربوط به بافتهاي فرسوده مربوط به طرح جامع اعلام شده كه بازسازي بافتهاي فرسوده نيازمند مداخله و منابع زياد است كه اعلام اين بند يك نكته واضح و معلوم بوده، زيرا حتي براي سوار شدن به تاكسي و هر كاري ديگر نياز به پول و سرمايه است. تك تك اشكالات و ايرادات طرح جامع استخراج شده است نهاد تهيه طرح جامع اشكالات طرح را برطرف نكرده است وي در پاسخ به اين كه چرا شهرداري تهران قبل از اتمام طرح جامع و در مراحل اوليه از اعمال چنين ضعفهايي در طرح پيشگيري نكرده است، به خبرگزاري دانشجويان ايران گفت: بيش از پنج هزار صفحه گزارش درباره طرح جامع تهيه و تك تك اشكالات و ايرادات اين طرح استخراج شده است و اواخر سال 85 اين گزارش به شهردار تحويل شد و بدين ترتيب نهاد تهيه طرح جامع از آخر مهر ماه تا پايان سال فرصت داشت تا اشكالات را برطرف كند، اما چنين كاري انجام نداد، البته اگر كاري هم انجام داده و يا ايراداتي را برطرف كرده باشد، بنده بياطلاع هستم. به گفته دكتر پورموسي، شهردار تهران شخصا در مقالهاي انتقادي موضع خود را درباره طرح جامع شهر تهران مشخص و الزامات و شروطي را براي اجراي طرح جامع مطرح كرده است. وي افزود: در نهايت تمامي بار معضلات موجود در طرح جامع بر دوش شهرداري گذاشته خواهد شد و شهرداري بايد اجراكننده آن باشد. به گفته وي به همين دليل شهردار تهران معتقد است اگر الزامات و شروط تحقق طرح در شوراي عالي شهرسازي و معماري تاييد و تصويب نشود، نميتوانيم طرح را اجرا كنيم. شهردار تهران اعلام كرده است كه اصليترين محور مورد نظر شهردار تهران، شكلگيري مديريت شهري است و از جمله شروط ديگر تحقق طرح جامع، اصلاح نظام مالي شهرداري، اصلاح اقتصاد زمين و مسكن، اصلاح تقسيمات كشوري، پالايش اراضي صنعتي و نظير آن است. ريسك وقوع زلزله در شهري هشت ميليوني تهران به گفته كارشناسان بيش از 70 درصد بوده و جان ميليونها نفر در خطر است و قطعا دليلي محكمتر از اين وجود ندارد، تا هر چه سريعتر تصميم عملي براي نوسازي بافتهاي فرسوده اتخاذ شود.