پنج نکته درباره کتاب «شهر مردگان: ده مقاله در حقوق اساسی مخالفین»

علی بهاری؛ عصر ایران -  این یادداشت مروری بر کتاب «شهر مردگان: ده مقاله در حقوق اساسی مخالفان» نوشته آیت الله محمد سروش محلاتی است.

1: هدف و جایگاه کتاب

این کتاب با هدف احیای ظرفیت های مغفول فقه و ارائه خوانشی حق مدار از آن نوشته شده است. نویسنده در واکنش به نقد رایج برخی روشن فکران مبنی بر فقه زدگی و تکلیف محوری منظومه معرفت دینی رسمی می کوشد نشان دهد که سنت فقهی شیعه، ظرفیت های نادیده گرفته شده ای برای طرح حقوق به ویژه حقوق سیاسی و اجتماعی مخالفان دارد.

2: روش و ساختار کتاب

کتاب مجموعه ای است از ده مقاله کوتاه، فشرده و خوش خوان که ویژگی های زیر را دارند:

سبک نیمه استدلالی و کاربردی: نویسنده از آوردن استدلال های فقهی پیچیده و طولانی پرهیز کرده، به شیوه ای موجز استدلال های نقلی و عقلی را برای مصرف اجتماعی روز ارائه کرده است. این سبک، خواننده عمومی تر را مخاطب قرار می دهد.

زبان روان و ادبی: با وجود آن که کتاب، فقهی است ولی به اندازه متون فقهی کلاسیک، سنگین نیست و همین موجب جذابیت برای مخاطبی می شود که دانش فقهی ندارد.

3: استعاره کلیدی

عنوان هوشمندانه شهر مردگان ، استعاره ای کلیدی و برگرفته از قرآن است. در این شهر، شهروندان به دلیل سلب حق دفاع و بیان، برچسب می خورند و مجازات می شوند، بی آن که فرصت توضیح داشته باشند؛ همچون مرده ای که در مجلس غیبتش حاضر نیست. این استعاره، محور اتصال چند مقاله اول کتاب است و فضایی را ترسیم می کند که کتاب در مقام مقابله با آن برآمده است.

4: عمده ترین محورهای حقوقی مطرح شده

کتاب در قالب ده مقاله، به طرح و بازخوانی فقهی این حقوق و مفاهیم می پردازد:

حق دفاع و دادخواهی: شامل حق شکایت شهروندان از حاکم و قاضی، و عدم صلاحیت قاضی متهم برای داوری در مورد خود.

تقدم عدالت بر اسلام ظاهری: با طرح پرسش تاریخی ترجیح سلطان عادل کافر بر سلطان مسلمان جائر .

حق معاش و عدم محرومیت اقتصادی مخالفان: نقد نان بریدن از مخالفان با استناد به سیره امیر مومنان (ع).

حقوق اقلیت های دینی: تاکید بر احسان و هم زیستی با غیرمسلمانان غیرمحارب و نقد فتاوای تند.

نقد تفسیرهای افراطی از مفاهیمی چون محارب و باغی : برخی فقها با تعمیم بی ضابطه این مفاهیم، هر منتقدی را تحت این عناوین می برند.

مسئولیت آمر در برابر فعل عامل: در جامعه ای که اختیار مطلق در دست فرد یا نهادی است، مسئولیت مطلق نیز متوجه اوست.

5: دستاورد کتاب

پیوند فقه و مسائل روز: کتاب موفق شده فقه را از حصار مباحث انتزاعی خارج کند و با مسائل مبتلابه جامعه مانند حقوق مخالفان، دادخواهی، عدالت و حقوق اقلیت ها پیوند بزند.

اعاده حیثیت از ظرفیت فقه: در مقابل کلیشه فقه = تکلیف محوری صرف ، نمونه های عینی و تاریخی از فقهای حق مدار ارائه می دهد.

الگویی برای تولید فقه پویا: سبک نگارش کوتاه، بهنگام و کاربردی آن، می تواند الگویی برای فقها و اندیشمندان جهت پاسخگویی سریع تر و رساتر به مسائل جامعه باشد.

جمع بندی

شهر مردگان کتابی خوش خوان و تاثیرگذار است که در فضای فقه سیاسی معاصر ایران، گامی ضروری و ارزشمند محسوب می شود.

 این کتاب نشان می دهد که اجتهاد کلاسیک و نیمه کلاسیک فقهی، در صورت داشتن نگاه حق محور و مصلحت اندیش، هنوز ظرفیت های ارزنده ای برای طرح مباحث نو و حل معضلات اجتماعی-سیاسی دارد.

کتاب نه یک پایان، بلکه آغازی برای یک گفت وگوی درونی سازنده در سنت فقاهت و همچنین پلی برای ارتباط با نقدهای نواندیشانه است.

آیت الله سروش محلاتی کیست؟

محمد سروش محلاتی در شهرستان محلات و در تابستان سال 1340 متولد شده است، و در قم ساکن شده بوده است، و پس از مدتی به دلیل ماموریت پدر ایشان از سوی امام خمینی (س) که به عنوان روحانی برای امور تبلیغی مامور شده بودند، مدتی را در کاشان زیسته است و پس از آن راهی تهران شده است. 

محلاتی در سال 1355 و در سن 15 سالگی راهی حوزه علمیه قم شد. او در سال 1360 به دست حضرت امام معمم شد، و صیغه عقد ازدواج ایشان نیز توسط امام خوانده شد. 

او شرح لمعه را نزد آیت الله سیدمصطفی محقق، مکاسب را نزد مرحوم آیت الله اشتهاردی، کفایه را نزد آیت الله سیدعلی محقق و رسائل را نزد آیت الله ستوده و آیت الله موسوی تهرانی فراگرفت. آیت الله مرتضی حائری نخستین استاد او در درس خارج فقه بود، و به مدت 3 سال در درس فقه او حاضر شد. پس از فوت ایشان در سال 1364 در درس آیت الله شبیری زنجانی شرکت می کرد که حدود 15 ماه ادامه داشت. 

او اصول فقه را نزد آیت الله وحید خراسانی از سال 1364 آغاز کرد و در درس مرحوم آیت الله تبریزی نیز حاضر می شد. مدتی را نیز در درس آیت الله منتظری، آیت الله صانعی و آیت الله فاضل لنکرانی شرکت می کرد. 

ایشان در کنار فقه و اصول به فلسفه و تفسیر نیز علاقه مند بود، تفسیر را با آیت الله جوادی آملی آغاز کرد، همچنین در درس فلسفه ایشان نیز حضور داشت و اسفار ملاصدرا را در محضر ایشان فراگرفت. شرح اشارات را نزد آیت الله حسن زاده آملی آخوخت، و از محضر آیت الله انصاری شیرازی نیز بهره برد. 

مدتی بعد تدریس بحث های فلسفی را آغاز کرد اما اندکی بعد علی رغم علاقه به مطالعه فلسفه به دلیل ضرورت تمرکز تدریس آن را کنار گذاشت. محلاتی 10 سال سطح عالی را تدریس می کرد و پس از آن از سال 1377 به تدریس خارج فقه و اصول در مدرسه آیت الله گلپایگانی مشغول شد و تا کنون به آن ادامه داده است. او در پژوهش های خود بیشتر بر فقه سیاسی تمرکز دارد. 

ایشان پیش از پیروزی انقلاب با آقای مسیح مهاجری آشنا بود، و پس از حضور او در حزب جمهوری اسلامی و فعالیت در روزنامه جمهوری اسلامی، همین آشنایی موجب شد صفحه حوزه این روزنامه توسط آیت الله محلاتی اداره شود. 

از آیت الله محمد سروش محلاتی آثار متعددی منتشر شده است، از جمله آثار او می توان به فهرست زیر اشاره کرد: 

دین و دولت در اندیشه اسلامی

اندیشه و ایمان در آزادی

مجموعه مقالات بی‌طرفی شرط داوری -فقه متهم است یا مدعی

امکان‌سنجی انتخابات در نظام اسلامی

شهر مردگان: ده مقاله در حقوق اساسی مخالفین

مبانی حریم خصوصی در اندیشه اسلامی

مجموعه مقالات دولت و ابزار‌های الزام شهروندان به شریعت

نظارت خبرگان نصیحت نخبگان؛ نگاهی به حقوق و وظایف مجلس خبرگان رهبری

اسلام و مقتضیات زمان

دولت و اجرای شریعت: سلسله مقالات دولت و ابزار‌های الزام شهروندان به شریعت

مجموعه مقالات برگ‌های سیاه ستم؛ محرومیت ظالمانه دختر پیامبر از دادرسی عادلانه

ولایت، در مغالطه و مصادره: سه مقاله در نسبت ولایت فقیه و حکومت

عقلانیت در عاشورا

فقاهت در عاشورا

تاملات سیاسی علامه طباطبایی

رزمایش هوایی نیروهای آمریکایی در منطقه

بیشتر بخوانید:

سیدحسن خمینی: وقتی مسأله این می‌شود که کدام اجتهاد باید حکومت کند، پاسخ این است همان اجتهادی که مردم به آن رأی می‌دهند

سروش محلاتی: درس غیر رسمی به من داده‌اند/ بعد از ۳۰ سال تدریس مرا تایید نمی‌کنند

نقد سروش محلاتی بر سخنان جنجالی سعیدی

استاد حوزه علمیه قم : حجاب حکم خدا هست ولی اصلا ظرفیت تبدیل شدن به قانون را ندارد

تماشاخانه

وقتی از آسمان ایران پول نمی‌بارد / مرغ همسایه واقعا غاز است

طوفان شن در کرمان ... حتی نمی‌دانید چه بلای هولناکی است / ای کاش مدیران در ایران چنین گزارش‌هایی را درک می‌کردند

فیلم های دیگر