قمار روسی در مهلکه تقدیر/ چرا در رابطه عاطفی، قربانی می شویم؟

عصر ایران ؛ علی نجومی ــ فئودور داستایوفسکی و جایگاه رفیعش در ادبیات روسیه و جهان حدیث مکرر است. چندین نسل از کتاب خوانان کشورمان با کتاب هایش خاطره دارند و اسمش همیشه جزو برترین نویسنده ها می آید.

اما به راستی راز دوام حضورش در حافظه علاقه مندان رمان و ادبیات داستانی چیست؟ بارها این سوال را از خودم پرسیده ام و هربار جواب متفاوتی را برای خودم دست و پا کرده ام. ولی به تازگی تصمیم گرفتم برای دادن جواب این سوال سراغ کتاب مشهور«قمارباز» با ترجمه سروش خان حبیبی بروم. 

آن هایی که با دغدغه ها و سبک داستایوفسکی آشنا هستند می دانند جنس مسائل و چالش های قهرمانان داستان هایش  همگی جهان شمول هستند: ایمان، خدا، گناه و تقدیر 

به راستی جایگاه تقدیر در زندگی و باورهای ما کجاست؟ از قرار معلوم این سوال همیشه در ذهن داستایوفسکی جاری و ساری بوده است.

او در کتاب قمارباز تقدیر را در برابر عشق قرار می دهد اما مثل همیشه از ارائه داستان به صورت شفاف و سرراست طفره می رود. اساسا ما به عنوان مخاطبان داستایوفسکی گویا هیچ وقت قرار نیست راحت و روشن با آدم هایش رو به رو شویم. 

همیشه چیزی را می گوید ولی ده چیز دیگر را پنهان نگاه می دارد. خلاصه این که اطلاع رسانی قطره ای شگرد این استاد بلامنازع ادبیات روسیه است.

پیرنگ قصه

داستان از زبان آلکسی ایوانویچ معلم جوان سرخانه فرزندان یک ژنرال بازنشسته روس روایت می شود و در مکانی خیالی به اسم رولتن بورگ در آلمان رخ می دهد. می توان نام شهر را به شهر چرخ بخت با شهر رولت( بازی قمار) ترجمه کرد یعنی چیزی مثل قمار شهر. 

این شهر دارای چشمه آب معدنی است اما انبوه توریست ها عموما برای بازی در قمارخانه به این شهر می آیند. 

ژنرال داستان ما دختری ناتنی به نام میس پولینا دارد. چندین شخصیت دیگر هم در این داستان حضور دارند اما من تمرکزم بر روی همین چند نفر است. ژنرال که زیر انبوه بدهی ها در حال ورشکست شدن است منتظر مرگ غریب الوقوع عمه ثروتمندش در مسکو است.

آلکسی ایوانویچ عاشقانه نیست پولینا را دوست می دارد تا حدی که حاضر است به اعتراف خودش سرش را هم در راه عشقش بدهد اما میس پولینا دل در گروی یک فرانسوی شیاد دارد.

سرنوشت این گروه تماما به بازی رولت و قمار کره خورده است و داستایوفسکی با هنری مثال زدنی ضربات مهلک تقدیر را بر پیکر قهرمانانش وارد می کند. 

در میانه کتاب، اتفاقی باور نکردنی می افتد که داستان را در مسیر عجیبی قرار می دهد و ...

اهمیت کتاب 

دوست عزیزی دارم که گاهی ما را از گوهر فضلش بی نصیب نمی سازد. او معتقد است داستایوفسکی استاد گفتن و در عین حال نگفتن است، ملودرام را جای درام جا می زند و آخر سر هم مثل یک وعده غذای پر رنگ و لعاب، درد معده را برای مخاطب به ارمغان می آورد. 

دوست عزیز ما پر بیراه نگفته است اما نه به صورت مطلق. در قمارباز مخاطب توقع این را دارد که عشق آلکسی به میس  پولینا رفته رفته شکل و قوامی بیابد اما آن قدر اتفاقات عجیب و غریب در داستان می افتد که این رکن مهم داستان گویا مغفول می ماند. آلکسی که بسیار باهوش و فهمیده است در مقابل اتفاقات اساسا یک تماشاچی منفعل است.

چرخ های ماشین تقدیر آقای داستایوفسکی آن قدر بزرگ و رعب آور است که کسی مجال عرض اندام نمی یابد. اما همه این ها که گفتم تا فصل پایانی کتاب است. در آن جا است که پرده از هنر داستایوفسکی بر زمین می افتد. 

آن جا است که با خود می‌گوییم باید هم همین اتفاقات می افتاد و انگاری خود ما هم جزو داستان بوده ایم و شخصیت های داستان قابل درک هستند. دلمان برای تک تک آن ها می سوزد اما در عین حال داستایوفسکی فاصله ای را بین ما و کاراکترهای داستانش قرار می دهد تا داستان در دام یک ملودرام احساسی نیافتد.

تقابل عشق و تقدیر 

فاش می گویم و از گفته خود دلشادم

بنده عشقم و از هر دو جهان آزادم 

این بیت حافظ را گواه دغدغه عشق و وزن آن در دل و جان آدمی می گیرم و گویا داستایوفسکی هم دو قرن پیش در روسیه تزاری هم چون خواجه شیراز دغدغه عشق و وصال به معشوق دارد. اما امان از تقدیر و چرخ روزگار.

جنگیدن عاشق با تقدیر هم چون امید قمارباز به بردن در قمار، پایانی جز تباهی ندارد.

 رویترز، جلوتر از مقامات ایران

بیشتر بخوانید:

پنج رمان برتر سال ۲۰۱۷

غول ادبیات جهان دیگر رمان نمی‌نویسد/خداحافظی نویسنده رمان سال‌های سگی از مخاطب‌هایش

اعلام نامزدهای جایزه ادبی «مدیسی» 2019

تماشاخانه

ایران در یک قدمی ابر بحرانی که یک سیاهچاله است / ۱.۵ فرزند به ازای هر زن هم به تاریخ پیوست

نبرد کانای؛ روز سیاه ارتش روم / وقتی ناگهان رخ هلال ماه به سمت ارتش دشمن برگشت

فیلم های دیگر