ترکیه ، مسیر دور زدن تنگه هرمز

همزمان با بسته شدن تنگه هرمز از سوی ایران، ترکیه گذرگاه های زمینی به سمت کشورهای جنوب خلیج فارس را فعال تر کرد. 

در جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، مقامات ترکیه‌ای بارها روبه‌روی دوربین‌های تلویزیونی ایستادند و از همسایه شرقی خود دفاع کردند. آنها حتی در جنگ پادرمیانی کرده و گفتند می‌خواهند میزبان مذاکرات آشتی‌جویانه ایران و آمریکا شوند و به جنگ خاتمه بدهند؛ اما هم زمان، ترکیه به‌سرعت در حال توسعه مسیرهای ترانزیتی است که جریان انرژی به اروپا را تسهیل کرده و وابستگی بازار آنها را به تنگه هرمز کاهش می‌دهد. ضمن اینکه کریدورهای ترانزیتی ایران را به حاشیه می‌راند و ترکیه را به دروازه انرژی اروپا تبدیل می‌کند.

مریم شکرانی در روزنامه شرق نوشت: در نیمه مرداد سال گذشته دو رقیب دیرینه قفقاز جنوبی یعنی جمهوری آذربایجان و ارمنستان، با آمریکا سر یک میز نشستند و درباره احداث «مسیر ترامپ» توافق کردند؛ توافقی به‌ظاهر اقتصادی که در باطن، آرایش جدید مسیرهای تجاری در نوار شمالی ایران بود. پیش از جنگ روسیه و اوکراین، روس‌ها دست برتر را در معادلات قفقاز جنوبی داشتند، اما باتلاق جنگ، روسیه را بلعید و این کشور را درگیر جنگی فرسایشی و طولانی کرد.

در این میان، آمریکا و شرکای آن از‌جمله اسرائیل، فرانسه، هند و حتی پاکستان، فرصت را مناسب دیده و جای پای خود را در قفقاز جنوبی محکم کردند. این کشورها با قراردادهای متعدد اقتصادی و امنیتی تلاش کردند نفوذ خود را در قفقاز جنوبی گسترش دهند.

در این بین، کریدور تجاری زنگزور از دیرباز محور مورد اختلاف ارمنستان و جمهوری آذربایجان بود؛ اختلافی که حتی جنگ بین دو کشور و قرارداد صلح هم نتوانست آن را رفع کند. کریدور زنگزور در واقع دالان باریکی است که از استان سیونیک ارمنستان عبور کرده و دو تکه جداافتاده جمهوری آذربایجان و نخجوان را به یکدیگر متصل می‌کند.

استان سیونیک منطقه مرزی ایران و ارمنستان است و کریدور زنگزور از نوار مرزی ایران عبور می‌کند و در واقع دسترسی ایران به اروپا از طریق ارمنستان را مسدود کرده و اختیار آن را به جمهوری آذربایجان واگذار می‌کند؛ موضوعی که صرف‌نظر از اهمیت تجاری و اقتصادی آن، برای ایران یک مسئله امنیتی به شمار می‌آید.

با این حال، تابستان سال گذشته‌ آمریکا وارد این اختلاف شد و با امضای توافقی موسوم به «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی»، ماجرایی تازه برای کریدور زنگزور رقم زد.

این توافق‌نامه در شرایطی منعقد شد که قفقاز جنوبی در ماه‌ها و سال‌های اخیر دستخوش تحولات سریعی بوده است. در سال ۲۰۲۳ جمهوری آذربایجان حمله‌ای سریع برای تصرف قره‌باغ کوهستانی آغاز کرد و به سه دهه سلطه جدایی‌طلبان مورد حمایت ارمنستان پایان داد. این شکست که پس از خسارات گسترده ارمنستان در جنگ ۲۰۲۰ بین دو کشور رخ داد، باعث شد ارمنستان درباره جایگاه منطقه‌ای خود‌ و ازجمله پیوندهایش با روسیه و خصومت دیرینه با ترکیه‌ بازنگری کند. ارمنستان کشور کوچک و نسبتا فقیری است که در محاصره همسایگان خود تنها مانده و روابط نسبتا گرم‌تری با ایران داشت؛ روابطی که البته با جنگ سال ۲۰۲۰ این کشور با جمهوری آذربایجان اندکی به تیرگی گرایید.

در چنین شرایطی، توافق‌نامه مسیر ترامپ امضا شده است و این مسیر به مدت ۹۹ سال به یک کنسرسیوم خصوصی آمریکایی واگذار می‌شود و البته ترامپ وعده داده در ازای آن، سرمایه‌گذاران آمریکایی به ارمنستان وارد شوند و این کشور را از فقر نجات دهند.

پس از این معامله بود نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، ترامپ را شایسته جایزه صلح نوبل دانست و الهام علی‌اف، رئیس‌جمهوری آذربایجان گفت: «شاید با نخست‌وزیر پاشینیان توافق کنیم تا درخواست مشترکی برای معرفی ترامپ به کمیته صلح نوبل ارائه دهیم؛ چراکه هیچ‌کس جز او نمی‌توانست چنین کار بزرگی انجام دهد». این توافق یک برنده بزرگ اما پنهان داشت؛ ترکیه. کشوری که سال‌هاست سودای احیای امپراتوری عثمانی را در سر می‌پروراند و با باریکه ناچیزی به طول تقریبی ۱۷.۷ کیلومتر مرز خود را با نخجوان حفظ کرده است تا از طریق آن، شاهرگ‌های تجاری قفقاز جنوبی و ازجمله کریدور زنگزور را در کنترل بگیرد و به دروازه ترانزیت انرژی به اروپا تبدیل شود. خاصه آنکه تولیدکنندگان بزرگ نفت و گاز پیرامون دریای خزر  در این منطقه متمرکز هستند.

این بلندپروازی ترکیه‌ می‌تواند دسترسی مستقیم ایران به بازار انرژی اروپا را تحت‌الشعاع قرار دهد. بلافاصله پس از انعقاد توافق‌نامه احداث مسیر ترامپ، بلومبرگ گزارش داد ترکیه اتصال ریلی خود را به مسیر ترامپ آغاز کرده است.

 عبدالقادر اورالوغلو، وزیر حمل‌ونقل ترکیه، در مراسم کلنگ‌زنی اعلام کرد این خط آهن به طول ۲۲۴ کیلومتر گذرگاه مرزی «دیلجو» در ترکیه را به نخجوان و خط اصلی راه‌آهن در استان هم‌جوار «قارص» متصل خواهد کرد. این خط آهن بخشی از کریدور ترانزیتی قفقاز جنوبی موسوم به «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» است که آمریکا حق انحصاری بهره‌برداری از آن را در اختیار گرفته است.

اورالوغلو در این مراسم تأکید کرد‌ این کریدور همکاری اقتصادی میان ترکیه، آذربایجان و ارمنستان را تقویت کرده و صلح منطقه‌ای را تحکیم خواهد کرد و پس از تکمیل زیرساخت‌های حمل‌ونقل بخش‌های مربوط به نخجوان، ارمنستان و سرزمین اصلی آذربایجان، مسیر تجارت بین‌المللی که از چین تا بریتانیا امتداد دارد، کارآمدتر خواهد شد‌.

 ترکیه برای ساخت این خط ریلی به‌سرعت ‌از بانک MUFG ژاپن، سازمان اعتبار صادراتی EKN سوئد و همچنین از شرکت‌های زیرمجموعه بانک توسعه اسلامی، ۲.۴ میلیارد یورو جذب کرد و‌ دست به کار شد. حالا در شرایطی که ظاهرا در جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، ترکیه از ایران جانبداری می‌کند، تلاش‌های بی‌وقفه‌ای از سر گرفته تا دسترسی اروپا و اسرائیل را به بازار انرژی تسهیل کند.‌ فاینشنال‌تایمز خبر داده است مقام‌های ترکیه برنامه دارند مرز کشور خود با ارمنستان را دوباره باز کنند تا یک مسیر تجاری مورد حمایت ترامپ میان اروپا و آسیا فعال شود.

به موازات این پروژه، ترکیه با عزم جدی در حال راه‌اندازی کریدور «راه توسعه» عراق است که علاوه بر مسیر شرق به غرب کریدور زنگزور، کریدور ترانزیتی شمال به جنوب ایران را به حاشیه می‌برد. همچنین آلپ‌ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، در گفت‌وگو خبرگزاری آنادولو از پیشنهاد ترکیه به عراق خبر داده است که منطقه نفت‌خیز بصره در جنوب عراق را به شمال این کشور متصل می‌کند و عراق می‌تواند بدون نیاز به تنگه هرمز، نفت خود را از شمال این کشور به ترکیه و سپس ‌اروپا صادر کند. خط لوله 

عراق-ترکیه‌، نفت کرکوک را به بندر مدیترانه‌ای جیهان در ترکیه منتقل می‌کند. این خط لوله ظرفیتی بیش از ۱.۵ میلیون بشکه در روز دارد و می‌تواند حجم قابل توجهی از نفت عراق را بدون نیاز به خلیج فارس و تنگه هرمز صادر کند. همچنین ایده ساخت یک خط لوله گاز از قطر به ترکیه را دوباره مطرح کرد که از چند کشور از‌جمله عربستان سعودی، اردن و سوریه گذر می‌کند. به گفته بایراکتار، «بنابراین شما دیگر صادرات LNG ندارید.

در حال حاضر هم نمی‌توانید از هرمز گذر کنید. حالا تصور کنید مقداری گاز از راه یک خط لوله به ترکیه و اروپا منتقل شود. ما یک مسیر صادراتی جایگزین برای شما باز می‌کنیم». همچنین تسنیم در اردیبهشت ۱۴۰۵ خبر داد ترکیه قراردادی را با عراق امضا کرده که طی آن دولت بغداد ۲۰ سامانه پدافند هوایی را از ترکیه می‌خرد تا به وسیله آن امنیت میادین نفت و گاز خود را تأمین کند.

این قرارداد آنجا معنا‌دارتر می‌شود که بخش قابل توجهی از میادین نفت و گاز عراق در شمال این کشور و در نزدیکی ترکیه قرار دارد و سرمایه‌گذارانی از آمریکا، امارات و اسرائیل در این میادین حضور داشته و به دنبال تأمین پایدار انرژی اروپا از طریق میادین شمالی عراق هستند. این میادین بارها در جریان حملات راکتی ایران به مواضع نیروهای مخالف ایران آسیب دیده‌اند.

گذشته از این، عراق در سال‌های اخیر پروژه «راه توسعه» را با کمک ترکیه کلید زده است. هدف این پروژه، اتصال آسیا به اروپا از طریق شبکه راه‌آهن، جاده‌ها، بنادر و مراکز شهری است. در قلب آن، توسعه بندر بزرگ فاو در جنوب عراق نهفته شده که به ترکیه متصل است و می‌تواند به اروپا گسترش یابد.

مدیر سابق مرکز ضد تروریستم‌ آمریکا: ایران قبل از جنگ آمریکا و اسرائیل در حال توسعه سلاح هسته‌ای نبود

بیشتر بخوانید:

گمانه زنی های رویترز درباره قدرت ایران برای بستن تنگه هرمز

تماشاخانه

«نبرد یاپو»؛ وقتی فرعون مصر اسرائیل را فتح کرد/ قدیمی‌ترین حیله جنگی جهان متعلق به ۳۴۲۰ سال قبل

«نبرد آوسترلیتز» حیله بزرگ ناپلئون که یک سپاه را روی دریاچه غرق کرد

فیلم های دیگر