چرا «گذشته» جذاب است؟

عصر ایران؛ نورا جمالی - در سال‌ها و بلکه یکی دو دهۀ اخیر «گذشته» بیش از هر زمان دیگری به موضوعی محبوب تبدیل شده است. موسیقی‌های قدیمی دوباره شنیده می‌شوند، فیلم‌ها و سریال‌های نوستالژیک مخاطب پیدا می‌کنند، مد و سبک زندگی دهه‌های گذشته بازمی‌گردد و حتی در سیاست نیز نوعی میل به «بازگشت» دیده می‌شود. گویی جهان مدرن، با همۀ سرعت و فناوری‌اش، مدام به عقب نگاه می‌کند. این میل گسترده به گذشته، فقط یک سلیقۀ فرهنگی نیست؛ نشانۀ نوعی وضعیت روانی و اجتماعی عمیق‌تر است.

نوستالژی معمولاً در دوره‌های بحران و عدم اطمینان به آیندۀ خوشایند تقویت می‌شود. هنگامی که آینده مبهم و اضطراب‌آور به نظر برسد، گذشته امن‌تر، روشن‌تر و قابل‌فهم‌تر جلوه می‌کند. انسان‌ها همیشه گذشته را دقیقاً همان‌گونه که بوده به یاد نمی‌آورند؛ اغلب آن را بازسازی می‌کنند. ذهن، لحظه‌های تلخ را کمرنگ‌تر و حس امنیت و سادگی را پررنگ‌تر می‌کند. به همین دلیل، گذشته در حافظۀ جمعی معمولاً منظم‌تر و آرام‌تر از واقعیت تاریخی به نظر می‌رسد. به قول نیچه: زندگی در خاطره زیباست. 

جهان امروز بیش از هر زمان دیگری بی‌ثبات و سریع شده است. فناوری، سبک زندگی، شغل‌ها، روابط انسانی و حتی هویت‌های اجتماعی با سرعت تغییر می‌کنند. انسان مدرن مدام مجبور است خودش را با شرایط تازه تطبیق دهد. در چنین فضایی، گذشته به نوعی پناهگاه روانی تبدیل می‌شود؛ جایی که هنوز آشنا به نظر می‌رسد. نوستالژی، تا حدی تلاش برای فرار از اضطراب زمان حال است.

شبکه‌های اجتماعی نیز این میل را تشدید کرده‌اند. اینترنت «گذشته» را همیشه در دسترس نگه می‌دارد؛ عکس‌ها، آهنگ‌ها، ویدئوها و خاطرات مدام بازنشر می‌شوند. الگوریتم‌ها نیز به‌خوبی می‌دانند که نوستالژی احساسات قوی ایجاد می‌کند. به همین دلیل، بخش بزرگی از فرهنگ دیجیتال بر بازتولید خاطره‌ها و حسرت گذشته استوار شده است. انسان امروز شاید بیش از هر نسل دیگری، هر روز با گذشته‌اش روبه‌رو می‌شود.

اما نوستالژی فقط جنبۀ فردی و اجتماعی ندارد؛ شکل سیاسی هم پیدا می‌کند. بسیاری از جنبش‌های سیاسی معاصر، مستقیم یا غیرمستقیم بر رؤیای بازگشت به گذشته بنا شده‌اند؛ بازگشت به دوران «عظمت»، «ثبات» یا «هویت اصیل». در دوره‌هایی که جامعه احساس بحران می‌کند، سیاستمداران نیز اغلب از زبان نوستالژیک استفاده می‌کنند، زیرا گذشته برای بسیاری از مردم ملموس‌تر از آینده‌ای نامعلوم است.

با این حال، نوستالژی همیشه بی‌خطر نیست. اگر جامعه بیش از حد در گذشته زندگی کند، ممکن است توان تصور آینده را از دست بدهد. گذشته، هر چقدر هم دوست‌داشتنی باشد، قابل بازگشت نیست. بسیاری از تصویرهایی که از گذشته ساخته می‌شوند نیز گزینشی و آرمانی‌اند. انسان‌ها معمولاً پیچیدگی‌ها، نابرابری‌ها و دشواری‌های گذشته را فراموش می‌کنند و فقط حس امنیت یا جوانی ازدست‌رفته را به خاطر می‌آورند.

شاید جذابیت نوستالژی در این باشد که به انسان احساس تداوم می‌دهد. در جهانی که همه‌چیز به‌سرعت تغییر می‌کند، خاطره‌ها نوعی ثبات روانی ایجاد می‌کنند. انسان از طریق گذشته، هویت خود را حفظ می‌کند و احساس می‌کند هنوز به چیزی آشنا تعلق دارد. به همین دلیل، نوستالژی صرفاً فرار از واقعیت نیست؛ گاهی تلاشی برای حفظ معنا در جهانی متغیر است.

اما مسئله زمانی آغاز می‌شود که گذشته جای آینده را بگیرد. جامعه‌ای که فقط به عقب نگاه می‌کند، به‌ تدریج قدرت تخیل و امید را از دست می‌دهد. نوستالژی می‌تواند آرامش‌بخش باشد، اما اگر به افق اصلی زندگی تبدیل شود، انسان را در حسرت نگه می‌دارد.

شاید دلیل اصلی جذابیت گذشته در جهان امروز این باشد که آینده دیگر الهام‌بخش به نظر نمی‌رسد. انسان مدرن زمانی به آینده ایمان داشت، اما اکنون بیش از آن‌که رؤیای فردا را ببیند، در جست‌وجوی خاطره‌های ازدست‌رفته است.

با سعدی در گلستان : امیدوار بوَد آدمى به خیرِ کسان / مرا به خیرِ تو امّید نیست، شر مرسان

بیشتر بخوانید:

۱۰۰ سال پیش در عکس‌ها؛ نگاهی به سال ۱۹۲۴

گرایش به گذشته، بازتاب فقدان چشم‌انداز روشن برای فرداست

تماشاخانه

تیم ملی ایران در خطرناک‌ترین شهر جهان ؛ در تیخوانا چه خبر است؟

اشراف‌زاده ساسانی ؛ مومیایی ایرانی / دفن شده در نمک پس از ۱۸۰۰ سال

فیلم های دیگر