مسجد مرجان؛ شاهکار آجرکاری دوره جلایریان در قلب بغداد(+عکس)

ساختمان تاریخی مسجد مرجان در طول قرن‌ها فراز و نشیب‌های بسیاری را پشت سر گذاشته است.

عصر ایران - مسجد مرجان (جامع مرجان) از برجسته‌ترین آثار تاریخی بغداد است که در خیابان الرشید و در نزدیکی بازار شورجه قرار دارد. این بنا در اصل بخشی از مجموعه آموزشی مدرسه مرجانیه بود که در سال ۱۳۵۶ میلادی به دستور امین‌الدین مرجان و با حمایت سلطان جلایری، شیخ اویس جلایر، بنیان نهاده شد. این مجموعه از مراکز مهم علمی بغداد به شمار می‌رفت و علاوه بر مدرسه، بعدها بیمارستانی برای استفاده دانشجویان علوم نیز در آن ایجاد شد.

از دیدگاه معماری، مسجد مرجان از نمونه‌های ارزشمند معماری دوره جلایریان است. شاخص‌ترین بخش بنا، سردر مرتفع آن با طاق نوک‌تیز، آجرکاری‌های ظریف و تزئینات هندسی و اسلیمی است که از برجسته‌ترین نمونه‌های هنر آجرکاری اسلامی در بغداد به شمار می‌رود. این ویژگی‌ها در سفرنامه جیمز سیلک باکینگهام، جهانگرد انگلیسی که در سال ۱۸۱۶ از بغداد دیدن کرد، نیز مورد توجه قرار گرفته و او از زیبایی سردر و ظرافت تزئینات آن یاد کرده است.

بنای کنونی مسجد حدود ۱٬۵۰۰ مترمربع مساحت دارد و شبستان آن با یک گنبد اصلی و دو گنبد کوچک پوشیده شده است. ساختار امروزی مسجد حاصل بازسازی‌هایی است که پس از تغییرات شهری قرن بیستم انجام شد.

با گسترش خیابان الرشید در قرن بیستم، چندین بار پیشنهاد تخریب یا حذف بخش‌هایی از این مجموعه تاریخی مطرح شد، اما با مخالفت ملک فیصل اول و حمایت شماری از باستان‌شناسان و معماران، از جمله گرترود بل، اصل بنا حفظ شد. با این حال، در جریان توسعه خیابان، بخش‌هایی از مدرسه مرجانیه و گنبد آرامگاه امین‌الدین مرجان از میان رفت و مسجد با حفظ الگوی کلی معماری خود در بخش دیگری از مجموعه بازسازی شد. این بنا در سال ۱۹۷۳ نیز مرمت شد.

در سال ۲۰۲۳، انتشار تصاویری از وضعیت نامناسب محوطه مسجد، از جمله انباشت زباله و آب‌های راکد در اطراف ورودی، واکنش فعالان میراث فرهنگی و کاربران شبکه‌های اجتماعی را برانگیخت. آنان نسبت به آسیب‌های احتمالی ناشی از نفوذ آب به پی بنا هشدار دادند و خواستار رسیدگی و مرمت این اثر تاریخی شدند.

مدرسه مرجانیه همچنین دارای کتابخانه‌ای ارزشمند بود که نعمان آلوسی آن را برای استفاده دانشجویان علوم دینی وقف کرده بود. این مجموعه بعدها به کتابخانه اوقاف عمومی بغداد منتقل شد و بخشی از کتاب‌ها و آثار ارزشمند آن در جریان تهاجم به عرق و رویدادهای سال ۲۰۰۳ و آتش‌سوزی‌های پس از آن از میان رفت.

«مرجان» نام بانی این مجموعه، امین‌الدین مرجان، و نام مسجد (جامع مرجان) است؛ در حالی که «مرجانیه» عنوان مدرسه و مجموعه آموزشی وابسته به آن است.

095935