وقتی ترکیب سیمین بهبهانی و همایون شجریان ماندگار شد

به گزارش ایسنا، سیمین بهبهانی (سیمین خلیلی، زاده ۲۸ تیر ۱۳۰۶، درگذشت ۲۸ مرداد ۱۳۹۳) شاعر و ترانه‌سرایی بود که به واسطه ابداع و استفاده از وزن‌های جدید و بی‌سابقه در غزل شهرت دارد و به همین دلیل نیز توانست در موسیقی ردیف فراموش نشدنی به جای بگذارد. این تاثیر ریشه در این داشت که غزل سنتی معمولاً در اوزان مشخصی سروده می‌شد، اما او وزن‌هایی بلند، موجی و پرفراز و نشیب خلق کرد که گفته می‌شود پیش از آن در موسیقی سنتی سابقه‌ نداشت. این وزن‌های جدید، آهنگسازان را واداشت تا از ملودی‌های تکراری و کلیشه‌ای دست بردارند و برای تلفیق شعر و موسیقی، ریتم‌ها و ساختارهای نوآورانه‌ای خلق کنند.

سیمین بهبهانی در کنار سرودن غزل، سال‌ها به عنوان ترانه‌سرا با رادیو همکاری داشت و حدود ۳۵۰ ترانه از او به یادگار مانده است. گفته می‌شود در موسیقی ایرانی، سرودن شعر روی ملودی آماده (تصنیف‌سازی)، کار بسیار دشواری است، اما تسلط او بر وزن و واژگان باعث شد ترانه‌های ماندگاری از او در برنامه «گل‌ها» اجرا شود.

بهبهانی در این‌باره گفته است: «من هیچ‌گاه به‌صورت یک هنر جدی بر ترانه‌سرایی نگاه نکرده‌ام. شعر را به تمهید الهام و بی‌بهانه می‌سرایم، اما ترانه را به سفارش آهنگساز و همخوان با آهنگ و خواست او می‌سازم.»

البته که نقش او به عنوان یک ترانه‌سرا صرفا به دهه طلایی موسیقی محدود نبود، بلکه پس از انقلاب نیز چندین خواننده سرشناس از اشعار او در آثار خود استفاده کردند. یکی از مهمترین این بهره‌بری‌ها به آثار «هوای گریه»، «چرا رفتی» و «کولی» با صدای همایون شجریان برمی‌گردد.

با این حال در بین این آثار، شاید «چرا رفتی» یکی از جریان‌سازترین، پرمخاطب‌ترین و در عین حال بحث‌برانگیزترین قطعات این همراهی باشد.  

جریان‌ساز از آن جهت که گفته می‌شود تا پیش از انتشار این اثر، کمتر قطعه موسیقی در ردیف دستگاهی توانسته بود اقشار مختلفی از جامعه را با خود همراه کند. همچنین موزیک ویدئوی این اثر با حضور برخی چهره‌های سینمایی ساخته شد که با نقدهایی مواجه شد. بسیاری بر این باور بودند که واکنش بازیگران اغراق‌آمیز بوده و عمق شعر بهبانی را کاهش داده است. از دلایل دیگر بحث‌برانگیز شدن این اثر، به فرم خوانندگی و ملودی برمی‌گشت. گفته می‌شد تهمورس پورناظری در آهنگسازی و همایون شجریان در آواز بیش از حد از تکنیک‌های تحریر موسیقی غربی استفاده کرده‌اند. منتقدان نیز بر این باور بودند که این اقدام، اصالت و وقار آواز ایرانی را مخدوش کرده است.

این اثر در اسفند ۱۳۹۲ در آلبوم «نه فرشته‌ام، نه شیطان» منتشر شد؛ آلبومی با خوانندگی همایون شجریان و آهنگسازی تهمورس پورناظری.

گفته می‌شود در آن زمان همایون شجریان و تهمورس پورناظری با وسواس بسیار زیادی روی دیوان سیمین بهبهانی کار کردند تا شعرها را انتخاب کنند. همچنین همایون شجریان معتقد بود «اشعار سیمین یک ضرب‌آهنگ درونی و پتانسیل دراماتیک بالا دارند که کار را برای خواننده جذاب می‌کند.»

ماجرای استفاده از این شعر این گونه روایت شده است که در زمان ساخت و ضبط آلبوم در خارج از کشور، سیمین بهبهانی در سال‌های پایانی عمر خود به سر می‌برد و به شدت بیمار بود. از آنجایی که همایون شجریان و خانواده پورناظری همواره ارتباط نزدیکی با این شاعر فقید داشتند و محمدرضا شجریان سال‌ها پیش قطعه «تو بمان» را از او خوانده بود، همایون این قطعات را با کسب اجازه و به عنوان ادای احترام به جایگاه سیمین بهبهانی اجرا کرد.

همایون شجریان بعدها در مصاحبه‌ای اشاره کرده بود که «هر زمان از اشعار سیمین بهبهانی استفاده کرده است؛ چه در قطعه «هوای گریه» و چه در قطعات «چرا رفتی» و «کولی»، در نهایت اثری ماندگار و خاص در کارنامه‌اش خلق شده است؛ چراکه کلام بهبهانی تصویرساز، پر از احساسِ عریان و به شدت آهنگین است.»

برای اثر «چرا رفتی» نیز سرنوشت عجیبی رقم خورد. اینگونه که در مرداد سال ۱۳۹۳، زمانی که قرار بود نخستین کنسرت آلبوم «نه فرشته‌ام، نه شیطان» در تالار وزارت کشور تهران برگزار شود، سیمین بهبهانی به دلیل مشکلات ریوی و قلبی به کمای کامل رفت و در بیمارستان بستری شد.

درنتیجه زمانی که نخستین کنسرت برگزار شد، همایون شجریان روی صحنه رفت و قطعات «کولی» و «چرا رفتی» را به بانوی غزل ایران تقدیم کرد. سیمین بهبهانی چند روز بعد در ۲۸ مرداد ۱۳۹۳ دار فانی را وداع گفت و «چرا رفتی» موسیقی وداع با او شد.