از ارکیده وانیل که غلافهای آن طعم بسیاری از دسرهای محبوب ما را میسازد تا گل جسد (Corpse Flower) که با بوی بسیار نامطبوع خود هر بار جمعیت زیادی را به تماشای شکوفه عظیمش میکشاند، حتی ارزشمندترین گیاهان گلدار جهان نیز با خطری جدی روبهرو هستند.
به گزارش انتخاب و به نقل از sciencealert؛ دانشمندان تازه به این نتیجه رسیدهاند که اگر این روند ادامه پیدا کند، بشر ممکن است چه میراث طبیعی عظیمی را از دست بدهد.
در پژوهشی جدید که در مجله Science منتشر شده، گروهی بینالمللی از زیستشناسان هشدار دادهاند که در نتیجه فشارهای روزافزون انسانی، بیش از یکپنجم تاریخ تکامل گیاهان گلدار ممکن است برای همیشه از بین برود.
ارزیابی خطر انقراض گونهها بر اساس «تاریخ تکاملی» آنها، رویکردی نسبتاً جدید در علم حفاظت از طبیعت به شمار میرود.
در سال ۲۰۰۷، انجمن جانورشناسی لندن روشی را معرفی کرد که دو عامل را با هم ترکیب میکند: میزان منحصربهفرد بودن یک گونه در درخت تکامل و خطر انقراض آن. حاصل این ارزیابی، امتیازی به نام EDGE است که به پژوهشگران کمک میکند گونههایی را که بیشترین اولویت را برای حفاظت دارند، شناسایی کنند.
این امتیاز بهویژه گونههایی را برجسته میکند که تنها بازمانده شاخهای بسیار قدیمی و مستقل از درخت تکامل هستند؛ برای مثال، درخت جینکو بیلوبا تنها بازمانده دودمانی است که دستکم ۳۰۰ میلیون سال قدمت دارد.
این نخستین بار است که دانشمندان از سیستم EDGE برای ارزیابی خطر انقراض گیاهان گلدار استفاده میکنند.
فلیکس فارست، زیستشناس تکاملی گیاهان در باغ گیاهشناسی سلطنتی کیو و نویسنده اصلی این پژوهش، میگوید: «امتیازهای EDGE اطلاعات ارزشمندی در اختیار ما قرار میدهند تا گونههای منحصربهفرد و در معرض خطری را که معمولاً نادیده گرفته میشوند، شناسایی کنیم. حفاظت از این گونهها نهتنها برای انسان، بلکه برای آینده همه موجودات زنده روی زمین اهمیت حیاتی دارد.»
ریکی گامبز، زیستشناس انجمن جانورشناسی لندن و از نویسندگان این مطالعه، نیز میگوید این روش نزدیک به دو دهه است که برای شناسایی جانوران در معرض خطر به کار میرود، اما گیاهان تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته بودند.
او میافزاید: «گلها و جنگلها فقط پسزمینه زیبایی برای عکس گرفتن از زنبورها و ببرها نیستند. هر گیاه یکی از اجزای اساسی حیات روی زمین است؛ آنها هوایی را که تنفس میکنیم و غذایی را که میخوریم فراهم میکنند. استفاده از روش EDGE برای گیاهان گلدار به ما کمک میکند اکوسیستمهای غنی و پیچیدهای را که طی میلیاردها سال شکل گرفتهاند، بهتر محافظت کنیم.»
نتایج این پژوهش نشان میدهد که ۲۱.۲ درصد از تاریخ تکاملی گیاهان گلدار در معرض خطر نابودی قرار دارد.
محققان ۳۳۵ هزار و ۴۹۷ گونه شناختهشده گیاه گلدار را بررسی کردند و دریافتند ۹ هزار و ۹۴۵ گونه در گروه EDGE قرار میگیرند؛ یعنی حدود ۳ درصد از همه گیاهان شناختهشده، هم از نظر تکاملی بسیار منحصربهفرد هستند و هم در معرض خطر جدی انقراض قرار دارند.
در میان این فهرست، نام گیاهان آشنایی نیز دیده میشود؛ از جمله ارکیده وانیل که منبع اصلی طعم وانیل است، کوچکترین نیلوفر آبی جهان و همچنین گل جسد، گیاه غولآسایی که به بوی بسیار تند و ناخوشایندش شهرت دارد.
البته بسیاری از گیاهان این فهرست برای عموم ناشناخته هستند؛ مانند درخت عروس دریایی که فقط در جزایر سیشل رشد میکند یا درختی به نام Hondurodendron urceolatum که تنها عضو زنده از سرده خود به شمار میرود.
ماتیلدا براون، گیاهشناس باغ گیاهشناسی کیو، میگوید: «مزایایی که گونههای EDGE برای جامعه انسانی فراهم میکنند، به همان اندازه خود آنها منحصربهفرد و غیرقابل جایگزین است. از بین رفتن یکی از شاخههای عمیق درخت حیات، ممکن است به معنای از دست دادن فرصت کشف داروی بعدی برای درمان سرطان یا یک آنتیبیوتیک جدید باشد؛ فرصتی که هرگز تکرار نخواهد شد.»
هرچند خطر نابودی این گونههای بیهمتا نگرانکننده است، اما این پژوهش فرصتی نیز فراهم میکند تا برنامههای حفاظت از گیاهان در سراسر جهان منابع خود را روی گونههایی متمرکز کنند که حفظ آنها بیشترین تأثیر را بر تنوع زیستی خواهد داشت.
نویسندگان مطالعه در پایان هشدار میدهند: «برآورد میشود بیش از دو پنجم گونههای گیاهی در معرض خطر انقراض باشند و ۷۵ درصد گونههایی که هنوز کشف نشدهاند نیز احتمالاً با همین تهدید روبهرو خواهند شد. اکنون زمان آن رسیده است که نسل تازهای از برنامههای پایش و حفاظت برای گونههای گیاهی منحصربهفرد، کمتر شناختهشده و در معرض خطر روی زمین آغاز شود.»