سیر تحول معماری اروپا: 10 معمار جریان ساز که باید بشناسید

عصر ایران - ساختمان ها فقط از سنگ و بتن ساخته نشده اند؛ آن ها شناسنامه فرهنگ، قدرت و تفکر عصری هستند که در آن بنا شده اند. در طول تاریخ، معمارانی بوده اند که پا را از ساخت و ساز فراتر گذاشته و با ایده های جسورانه خود، نحوه زیست و نگاه انسان ها به جهان را تغییر داده اند. در این مقاله، با 10 معمار جریان ساز و تاثیرگذار در تاریخ اروپا آشنا می شویم که خطوط طرح هایشان، چهره دنیای امروز ما را شکل داده است.

معماران بزرگ چگونه چهره اروپا را ساختند؟

انسان ها هزاران سال است که دست به ساخت و ساز می زنند، اما تا پیش از قرن پانزدهم میلادی، نام طراحان بناها غالبا در میان صفحات تاریخ به فراموشی سپرده می شد. معماری در قرن پانزدهم و با هوشمندی معماران رنسانس در ایتالیا، هویت مستقل خود را پیدا کرد؛ زمانی که طراحان با مطالعه رساله کهن «ویتروویوس» (Vitruvius)، رسما به بازآفرینی و الهام گیری از معماری کلاسیک روی آوردند.

معماران این فهرست به روش های گوناگونی معماری اروپا را دگرگون کردند:

فیلیپو برونلسکی با ابداع تکنیک های نوین، گنبد نمادین کلیسای جامع فلورانس را خلق کرد.

آندره آ پالادیو با نوشته هایش، الگوی اصیل ویلاهای ایتالیایی و خانه های مجلل بریتانیایی را پایه گذاری کرد.

جان لورنتسو برنینی و کریستوفر ورن مرزهای طراحی کلاسیک را گسترش دادند تا حس باشکوه «امر والا» را مجسم کنند.

با اواخر قرن نوزدهم، معمارانی چون آنتونی گائودی فرم های طبیعی را وارد ساخت و ساز کردند. کمی بعد، ظهور مصالح جدید به معماران مدرنیستی چون لو کوربوزیه و میس فان در روهه این امکان را داد تا مفهوم بنا را در قرن بیستم کاملا بازتعریف کنند. در نهایت، آلوار آلتو و زاها حدید با تمرکز مجدد بر تاثیرات زیباشناختی، معماری را از سادگی افراطی سبک عملکردگرا (فانکشنالیسم) فراتر بردند.

ویتروویوس؛ نخستین نظریه پرداز معماری

«مارکوس ویتروویوس پولیو» مهندس نظامی رومی در قرن اول پیش از میلاد بود. شهرت او به خاطر نگارش رساله «د آرکیتکتورا» (De Architectura) است که معمولا به «ده کتاب در باب معماری» ترجمه می شود. اگرچه ویتروویوس در متن خود به نویسندگان دیگری نیز اشاره می کند، اما اثر او تنها رساله معماری به جامانده از دوران باستان است.

نوشته های ویتروویوس در قرون وسطی نیز شناخته شده بود، اما در دوران رنسانس ایتالیا جانی تازه گرفت. از آنجا که رساله او فاقد هرگونه تصویر یا دیاگرام بود، معمارانی که قصد داشتند شکوه رم باستان را احیا کنند، مجبور بودند بر اساس متون او و بقایای ویرانه های رومی، نقشه های جدیدی ترسیم کنند.

ویتروویوس در جمله ای مشهور، اصول سه گانه و بنیادین معماری را چنین تعریف کرد: استحکام، کارایی و زیبایی. او همچنین ویژگی های سه شیوه اصلی معماری کلاسیک (دوریک، ایونیک و کورینتی) را تشریح کرد؛ شیوه هایی که در دوران رنسانس با افزودن شیوه های توسکان و مرکب به پنج شیوه گسترش یافتند.

ویتروویوس باور داشت که جذابیت بصری ساختمان ها در تناسبات هماهنگ نهفته است. او استدلال می کرد که روابط تناسبی میان عناصر معماری باید بازتابی از تناسبات بدن انسان باشد؛ نقطه اتصالی که بعدها در طراحی معروف «مرد ویتروویوسی» اثر لئوناردو داوینچی به تصویر کشیده شد.

فیلیپو برونلسکی؛ استاد گنبدهای رنسانس

فیلیپو برونلسکی، طراح قرن پانزدهمی اهل فلورانس، هنر و معماری را دگرگون کرد. او در عرصه هنر با کشف «پرسپکتیو خطی» در حدود سال 1415 شناخته می شود؛ کشفی که به هنرمندان اجازه داد دنیای سه بعدی را روی سطح دوبعدی با رئالیسمی بی سابقه تصویر کنند. درک عمیق برونلسکی از پرسپکتیو و تناسبات هندسی، مستقیما وارد آثار معماری او نیز شد.

برونلسکی بناهای عمومی متعددی را در فلورانس طراحی کرد، اما شاهکار او ساخت گنبد کلیسای جامع «سانتا ماریا دل فیوره» (گنبد فلورانس یا دوئومو) است. ساخت این کلیسا از سال 1296 آغاز شده بود و «جوتو»، هنرمند برجسته، برج ناقوس آن را در دهه 1330 طراحی کرد.

در اواسط قرن چهاردهم، کمیته ساخت کلیسا طرحی را برای ساخت بزرگ ترین گنبد زمانه تصویب کرد. اگرچه رومی ها گنبد بزرگ «پانتئون» را ساخته بودند، اما راز و روش ساخت آن در طول تاریخ گم شده بود. فلورانسی ها دهه ها نمی دانستند چگونه چنین گنبد عظیمی را بنا کنند. در سال 1418، برونلسکی راه حلی ارائه داد، اما از ترسی که مبادا رقبایش ایده او را بدزدند، هیچ نقشه رسمی کشیده شده ای ارائه نکرد!

با توجه به اینکه هیچ کس ایده بهتری نداشت، مقامات فلورانس در سال 1420 این پروژه را به او واگذار کردند. برونلسکی با نوآوری های بی نظیر توانست گنبد هشت ضلعی و معروف خود را تکمیل کند. گنبد او در واقع از دو لایه تشکیل شده است: یک گنبد ساختاری داخلی از جنس سنگ و یک گنبد بیرونی بلندتر از جنس آجر. او از حلقه های پنهان سنگی، آهنی و چوبی برای مهار و تقویت گنبد داخلی بهره برد و دستگاه بالابری ابداع کرد که به کارگران اجازه می داد قالب های سنگین سنگی را به ارتفاع ببرند.

آندره آ پالادیو؛ بزرگ مرد نظریه پردازان رنسانس

آندره آ پالادیو معمار قرن شانزدهمی بود که در جمهوری ونیز می زیست و کار می کرد. او بیش از هر چیز به خاطر ویلاهایی که برای اشراف زادگان جاه طلب ونیزی در منطقه «ونتو» طراحی کرد، شهرت دارد. اگرچه به دلیل کمبود بودجه کارفرمایان، تعداد کمی از طرح های او کاملا اجرا شدند، اما گنجانده شدن این نقشه ها در کتاب معروفش «چهار کتاب در باب معماری»، پالادیو را به یکی از تاثیرگذارترین معماران تاریخ تبدیل کرد.

پالادیو قوانین تناسبات را برای ساخت شیوه های پنج گانه کلاسیک تدوین کرد. او در کتاب خود، علاوه بر طرح های اختصاصی اش، بازسازی های ترسیمی خود از بناهای باستانی رم را نیز منتشر کرد.

کتاب چهارگانه پالادیو به ویژه در انگلستان تاثیری شگرف گذاشت. «اینگو جونز»، معمار سلطنتی بریتانیا، از اصول پالادیویی در طراحی «کوئینز هاوس» (خانه ملکه) و «بنکتینگ هاوس» استفاده کرد. در قرن هجدهم نیز «ریچارد بویل» (کنت سوم برلینگتون) ساخت خانه های روستایی به سبک پالادیویی را در سراسر بریتانیا رواج داد. حتی در آمریکا، «توماس جفرسون» در طراحی عمارت شخصی خود (مانتیسلو) و پردیس دانشگاه ویرجینیا، دقیقا از اصول پالادیو پیروی کرد.

در حالی که پالادیو را بیشتر با آوردن شکوه معماری مدنی رم به خانه های خصوصی می شناسند، او چند بنای عمومی و کلیسای شاخص را نیز در ونیز طراحی کرد. یکی از خلاقانه ترین کارهای او کلیسای «سان جورجو ماجوره» در ونیز است؛ جایی که او چالش همیشگی تناسب میان شبستان بلند مرکزی و راهروهای کوتاه تر جانبی را با تلفیق سنتوری های (Pediment) پهن و باریک به زیبایی حل کرد.

جان لورنتسو برنینی؛ شکوه سبک باروک

هنر و معماری باروک در قرن هفدهم و به عنوان پاسخ کلیسای کاتولیک به جنبش اصلاح طلبی پروتستان متولد شد تا قدرت و عظمت کلیسا را به رخ بکشد. معماران باروک با افزودن تزئینات مفصل و به کارگیری خطوط منحنی، زبان کلاسیک را برای ایجاد تاثیرات دراماتیک و احساسی دستکاری کردند.

یکی از پیشگامان برجسته باروک ایتالیایی، مجسمه ساز و معمار بزرگ، جان لورنتسو برنینی بود. او هنر مجسمه سازی و معماری را به زیبایی در «فواره چهار رودخانه» در میدان ناوونا پیوند زد؛ اثری که یک ستون یادبود مصری را در میان مجسمه های نمادین چهار رودخانه بزرگ جهان (نیل در آفریقا، دانوب در اروپا، گنگ در آسیا و ریو د لا پلاتا در آمریکا) جای داده است.

نمونه دیگری از تلفیق معماری و مجسمه سازی توسط برنینی، طراحی «سایه بان سنت پیتر» است؛ سازه ای برنزین و عظیم روی محراب اصلی کلیسای سنت پیتر که محل دفن پطروس مقدس را نشان می دهد. این اثر با ستون های مارپیچ و تزئینات غنی، نزدیک به 30 متر ارتفاع دارد.

برنینی در سال 1629 به عنوان معمار ارشد کلیسای سنت پیتر منصوب شد. شاخص ترین یادگار او در واتیکان، ردیف ستون های میدان سنت پیتر است. این ستون های غول پیکر به سبک توسکان که دور تا دور میدان بیضوی امتداد یافته اند، نمادی از آغوش باز کلیسای کاتولیک هستند که توجه بیننده را به نمای مجلل کلیسا جلب می کنند.

کریستوفر رن؛ علامه دهر و بازساز لندن

سر کریستوفر رن دانشمند انگلیسی بود که سهم مهمی در نجوم و فیزیک داشت، اما تاریخ او را به عنوان یکی از برجسته ترین معماران بریتانیا به یاد می آورد.

کریستوفر رن نخستین سفارش های معماری خود را از شهرهای دانشگاهی آکسفورد و کمبریج دریافت کرد. طراحی او برای سالن «شلدونیان» در آکسفورد الهام گرفته از تئاتر مارسلوس در رم بود. او با ساخت سقف مسطح 21 متری بدون ستون نگهدارنده و با استفاده از خرپاهای پیچیده، منتقدان زمانه خود را شگفت زده کرد.

پس از آتش سوزی بزرگ لندن در سال 1666، رن طرحی هندسی و نوآورانه برای بازسازی کامل شهر به شاه چارلز دوم ارائه داد. اگرچه این طرح به دلیل پیچیدگی های مالکیت زمین رد شد، اما او در سال 1669 به سمت «نقشه بردار کل بناهای سلطنتی» منصوب شد و پروژه بازسازی کلیساهای لندن را رهبری کرد.

رن با همکاری معمارانی چون «نیکلاس هاوکسمور»، 51 کلیسا را طراحی کرد که خط افق لندن را به کلی تغییر داد. شاهکار او طراحی «کلیسای جامع سنت پل» بود که گنبد نمادین آن به شدت از گنبد سنت پیتر میکل آنژ الهام گرفته شده است. سنت پل عالی ترین نماد سبک «باروک انگلیسی» است؛ سبکی که عناصر معماری کلیسایی قرون وسطی، تاثیرات پالادیویی و باروک رومی برنینی را ترکیب کرد.

آنتونی گائودی؛ الهام از قلب طبیعت

قرن نوزدهم شاهد احیای سبک های گوتیک و بومی در اروپا بود. آنتونی گائودی، معمار برجسته کاتالان، در کارهای اولیه خود به شدت تحت تاثیر معماری شرقی و احیای گوتیک قرار داشت. با گذر زمان، او این سبک ها را با فرم های هندسی موجود در طبیعت ترکیب کرد و سبکی را پدید آورد که به «مدرنیسم کاتالان» معروف شد.

گائودی با الهام از طبیعت، فرم های راست گوشه و صلب معماری کلاسیک را کنار گذاشت و از اشکال منحنی و ارگانیک استفاده کرد. ساختارها و پارک های طراحی شده توسط او (مانند پارک گوئل در بارسلونا) گواهی بر رهایی کامل او از چارچوب های سنتی است.

شاهکار بی بدیل او، «کلیسای ساگرادا فامیلیا» در بارسلونا است. طرح جاه طلبانه گائودی شامل 18 برج مخروطی به نشانه 12 حواری، 4 مبلغ انجیل، مریم مقدس و عیسی مسیح است. فضای داخلی حیرت انگیز این کلیسا توسط ستون هایی نگه داشته شده که مانند درختان شاخه پراکنی کرده و الگوهای هندسی پیچیده ای می سازند.

گائودی کار روی ساگرادا فامیلیا را در سال 1883 آغاز کرد، اما زمان مرگش در سال 1926 فقط چهار برج از نمای کلیسا تکمیل شده بود. با اینکه ساختار اصلی بنا تا سال 2026 (همزمان با صدمین سالگرد مرگ گائودی) پیشرفت چشمگیری داشت، جزئیات پروژه همچنان ادامه دارد.

لو کوربوزیه؛ پیشگام شهرسازی مدرن

شارل-ادوار ژانره-گری، معروف به «لو کوربوزیه»، معمار سوئیسی-فرانسوی و از پیشگامان اصلی معماری مدرن بود. در دوران بین دو جنگ جهانی، او دریافت که مصالح و روش های جدید ساخت و ساز (مانند بتن مسلح) فرصتی تاریخی برای رهایی از محدودیت های سنتی ایجاد کرده اند.

لو کوربوزیه ایده های خود را در سال 1927 در مقاله ای با عنوان «پنج اصل معماری نوین» مطرح کرد که بیشتر بر عملکرد و کاربرد تمرکز داشت تا تزئینات ظاهری:

استفاده از ستون ها (پیلوت) برای فاصله گرفتن بنا از زمین

سقف های مسطح جهت استفاده به عنوان بام باغ یا تراس

نقشه آزاد و انعطاف پذیری فضاهای داخلی به دلیل حذف دیوارهای باربر

پنجره های سرتاسری و افقی برای ورود نور بیشتر

نمای آزاد و خالی از هرگونه تزئینات اضافی

یکی از مشهورترین کارهای او «ویلا ساوا» در نزدیکی پاریس است که نمونه بارز این 5 اصل محسوب می شود. افزون بر ویلاهای شخصی، لو کوربوزیه هدف بزرگ تری داشت: تحول در زندگی شهری. او مجتمع های مسکونی با تراکم بالا به نام اونیته دبیتاسیون را طراحی کرد که شامل فروشگاه، مدرسه و امکانات رفاهی در کنار واحدهای مسکونی پیش ساخته بود؛ ایده ای که در دوران بازسازی پس از جنگ جهانی دوم در اروپا بسیار محبوب شد.

لودویگ میس فان در روهه؛ کمتر بیشتر است

لودویگ میس فان در روهه فعالیت خود را در اوایل قرن بیستم در استودیوی «پیتر بهرنس» آغاز کرد. میس فلسفه ای را توسعه داد که بر سادگی محض در طراحی داخلی و خارجی تاکید داشت؛ فلسفه ای که در عبارت معروف او خلاصه می شود: «کمتری، بیشتری است» (Less is more). او از چهره های کلیدی جنبش باوهاوس بود و بین سال های 1930 تا 1933 مدیریت این مدرسه مدرن را بر عهده داشت.

تجلی کامل دیدگاه او را می توان در «پاویون بارسلونا» (ساخته شده در سال 1929) دید؛ جایی که او با ترکیب مصالح باکیفیت و طراحی مینیمالیستی، فضایی بسیار لوکس و در عین حال آزاد خلق کرد.

با روی کار آمدن نازی ها در سال 1933، میس در سال 1938 به آمریکا مهاجرت کرد. او در دهه های 1950 و 1960 سلسله آسمان خراش هایی با اسکلت فلزی و دیوارهای شیشه ای طراحی کرد؛ ترکیبی ساده و شاهکار که تا به امروز به ساختار اصلی و تعریف کننده آسمان خراش ها در سراسر جهان تبدیل شده است.

آلوار آلتو؛ پدر طراحی ارگانیک

معماری مدرن آن گونه که لو کوربوزیه و میس فان در روهه دنبال می کردند، بر پایه گسست کامل از سنت بود. اما آلوار آلتو، معمار برجسته فنلاندی، مسیری متفاوت را پیمود. او کار خود را با «کلاسیسیسم نوردیک» آغاز کرد و اگرچه در دهه 1930 تحت تاثیر عملکردگرایی (فانکشنالیسم) قرار گرفت، اما باور داشت که فانکشنالیسم خشک، بی روح و ناسازگار با طبیعت انسان است.

آلتو لبه های تیز و سرد مدرنیسم را صمیمیت بخشید. او با به کارگیری مصالح سنتی مانند چوب و آجر، فلسفه ای انسان محور و ارگانیک در طراحی خلق کرد.

ساختمان های آلتو در عین مدرن بودن، ریشه در تاریخ دارند. به عنوان نمونه، سالن همایش پردیس اوتانیمی در دانشگاه آلتو کاملا با الهام از آمفی تئاترهای رومی ساخته شده است. همچنین «تالار فنلاندیا» (مصادف با 1971) با نمای مرمر کارارا از معماری یونان و رم الهام گرفته و موقعیت آن در کنار آب، یادآور کاخ های باشکوه ونیز است.

زها حدید؛ ملکه منحنی های معاصر

زها حدید، معمار عراقی-بریتانیایی، نخستین زنی بود که موفق به دریافت جایزه معتبر معماری «پریتزکر» شد. سبک خاص او با نفی زوایای 90 درجه و پرهیز از تکرار شناخته می شود. اگرچه او در کارهای اولیه اش از فرم های زاویه دار استفاده می کرد، اما بعدها به خاطر فرم های سیال و منحنی های جسورانه اش به «ملکه منحنی ها» معروف شد.

سبک منحصر به فرد او پارامتریسیسم (Parametricism) نام گرفت؛ اصطلاحی که برای توصیف ساختارهایی بر پایه مدل های پیچیده محاسباتی و الگوریتمی به کار می رود.

از شاخص ترین آثار او می توان به موزه «MAXXI» در رم، مرکز تفریحات آبی المپیک 2012 لندن و «مرکز فرهنگی حیدر علی اف» در باکو اشاره کرد. مرکز حیدر علی اف با خطوط موج گون و نمای یکپارچه اش، یکی از والاترین نمونه های سبک پارامتریک در جهان به شمار می رود.

چرا معماران همچنان بر جهان ما تاثیر می گذارند؟

معماری برای هزاران سال زبان تجسم بخشی به ارزش های جوامع بشری بوده است:

یونانیان و رومیان معابدی باشکوه برای ادای احترام به خدایان می ساختند.

معماران گوتیک کلیساها را بلندتر می ساختند تا به آسمان نزدیک تر شوند.

عصر رنسانس از معماری برای احیای شکوه رم استفاده کرد و قرن نوزدهم از آن برای تعریف هویت ملی بهره برد.

گنبد برونلسکی، ویلاهای پالادیو، ستون های برنینی و کلیساهای رن هنوز هم حس وقار و عظمت را منتقل می کنند. بناهای مدرن و معاصری چون تالار فنلاندیای آلتو یا مرکز حیدر علی اف زها حدید نیز همچنان بیانیه هایی قدرتمند از هنر و فناوری عصر خود هستند.

در عصر دیجیتال، بناهای فیزیکی همچنان بخش جدایی ناپذیر از تجربه زیسته انسان ها هستند. معماران صاحب رویا می توانند نحوه تعامل و زندگی ما را کاملا تغییر دهند و با پیشرفت جامعه و فناوری، همچنان نقشی کلیدی در ساختن دنیای فردا ایفا خواهند کرد.

تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور

آیا شستن روزانه مو باعث ریزش مو می‌شود؟

بیشتر بخوانید:

از غار تا آسمانخراش؛ با نام و شکل 10 سبک اصلی معماری غربی آشنا شوید (+اینفوگرافیک)

تماشاخانه

ساعت ۸:۱۵ ششم اوت ؛ هیروشیما / وقتی شهر در دیگ قیر می‌جوشید

محمدباقر خرازی کیست؟روحانی جنجالی با ادعاها و ایده‌های تخیلی

فیلم های دیگر