ایرانی بودن از کجا آمده؟/ نام ایران ساختهٔ دورهٔ رضاشاه نیست

عصر ایران - رضا شاه ملکی ( مدرس تاریخ و تاریخ‌پژوه)- به باور دکتر حمید احمدی، نام «ایران» ساخته دوره رضاشاه نیست و هویت ملی ایرانی را نیز نمی‌توان تنها محصول دولت مدرن دانست. او در وبیناری که به میزبانی دبیرخانه کشوری درس مطالعات اجتماعی دوره اول متوسطه برگزار شد، با مرور شواهد تاریخی و فرهنگی، از دیرینگی نام ایران و تداوم تاریخی هویت ایرانی دفاع کرد.

نکات کلیدی سخنرانی

• به گفته احمدی، «پارس» یا «پرشیا» نامی است که یونانیان و سپس اروپایی‌ها به‌کار بردند، اما «ایران» نام بومی این سرزمین و دارای پیشینه‌ای کهن در متون ایرانی است؛ فرمان ۱۳۱۴ خورشیدی نیز ساختن نامی تازه نبود.

• او مفاهیمی چون «خونیرث بامی»، «ایران‌ویج»، «ایران‌شهر» و «ایران‌زمین» را حلقه‌های سنت تاریخی این نام می‌داند.

• در بحث نظری، احمدی تعمیم نظریه «مدرن بودن ملت» به همه جوامع را نمی‌پذیرد و از دیدگاه‌های آنتونی اسمیت درباره پیشینه تاریخی ملت‌ها یاد می‌کند.

• هویت ملی ایرانی از نگاه او بر پنج عنصر استوار است: سرزمین، تاریخ، زبان و فرهنگ، دولت و مردم.

• فارسی در این روایت زبان مشترک ملی است، اما احترام به زبان‌ها و فرهنگ‌های محلی نیز مورد تأکید قرار می‌گیرد.

• دیرینگی هویت به معنای ثابت بودن آن نیست؛ استمرار آن به عدالت، مشارکت و احترام به تنوع در جامعه امروز وابسته است.

درباره سخنْ‌ران

دکتر حمید احمدی، استاد علوم سیاسی و پژوهش‌گر حوزه هویت ملی، قومیت و ناسیونالیسم، از پژوهشگران شناخته‌شده این حوزه در ایران است.

احمدی در کنار فعالیت علمی در دانشگاه تهران، سابقه تدریس و پژوهش در دانشگاه‌هایی چون دانشگاه فنی خاورمیانه ترکیه، دانشگاه کارلتون کانادا و دانشگاه لیون فرانسه را نیز در کارنامه دارد. او اکنون در شمار پژوهش‌گران ممتاز دانشگاه تهران قرار دارد.

از میان آثار متعدد او می‌توان به کتاب‌هایی چون «بنیادهای هویت ملی ایرانی: چارچوب نظری هویت ملی شهروندمحور» و «قومیت و قوم‌گرایی در ایران: از افسانه تا واقعیت» اشاره کرد.

پرسشی بنیادین

روز سیزدهم آبان ۱۴۰۵، در وبیناری با عنوان «ایرانی بودن از کجا آمده؟» که به میزبانی دبیرخانه کشوری درس مطالعات اجتماعی دوره اول متوسطه برگزار شد، افتخار داشتم میزبان گفت‌وگویی با دکتر حمید احمدی باشم. این نشست با حضور بیش از دو هزار دبیر تاریخ و مطالعات اجتماعی از سراسر کشور برگزار شد و فرصتی فراهم آورد تا یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های مربوط به هویت ایرانی را با ایشان در میان بگذاریم: ایرانی بودن از چه زمانی شکل گرفته و بر چه پایه‌هایی استوار است؟

اهمیت این پرسش از آن روست که در سال‌های اخیر، درباره قدمت نام ایران، پیشینه هویت ملی ایرانی و نسبت آن با تحولات سیاسی و اجتماعی دوره جدید، دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده است. برخی، هویت ملی را پدیده‌ای کاملاً جدید و محصول شکل‌گیری دولت‌های مدرن می‌دانند و حتی نام ایران را نامی می‌شمارند که در دوره رضاشاه رواج یافته است.

نام ایران؛ روایتی کهن‌تر از دولت مدرن

یکی از بحث‌های اصلی احمدی، نسبت میان دو نام «ایران» و «پارس» بود. به باور او، این دو نام در تاریخ کاربرد یکسانی نداشته‌اند. «پارس» یا «پرشیا» در بسیاری از منابع یونانی و سپس اروپایی، نامی بود که از نام یکی از سرزمین‌های مهم شاهنشاهی هخامنشی، یعنی پارس، گرفته شد و به‌تدریج برای اشاره به سراسر قلمرو آن حکومت به کار رفت. در مقابل، ایران نامی بود که در سنت تاریخی و فرهنگی ایرانیان ریشه داشت.

احمدی یادآوری کرد که این کاربرد خارجی به منابع عربی نیز راه یافت و ایرانیان در آن‌ها «فرس» نامیده می‌شدند؛ کتاب «تاریخ ملوک الفرس» از ثعالبی نمونه‌ای از این کاربرد است. به گفته او، حتی در سده نوزدهم، مهاجران آذربایجانی و گیلانی که برای کار به مناطق نفتی باکو می‌رفتند، از سوی دیگران «فارس» خوانده می‌شدند، در حالی که اهل استان فارس نبودند. از این منظر، «فارس» در کاربرد تاریخی بر مجموعه ایرانیان دلالت داشته است، نه صرفاً اهالی یک منطقه.

از این منظر، فرمان سال ۱۳۱۴ خورشیدی برای استفاده رسمی از نام ایران در مکاتبات خارجی، به معنای ساختن نامی تازه نبود؛ بلکه بیشتر به معنای درخواست برای به‌کارگیری نامی بود که ایرانیان از دیرباز برای سرزمین خود به کار می‌بردند. بنابراین، یکی دانستن رواج رسمی نام ایران در مکاتبات بین‌المللی با پیدایش خود این نام، از نظر تاریخی دقیق نیست.

احمدی برای توضیح قدمت این نام، به متون کهن ایرانی، از جمله اوستا و نوشته‌های پهلوی، اشاره کرد. در این متون، تصویری از جهان با تقسیم‌بندی هفت اقلیم دیده می‌شود که در میان آن‌ها از سرزمینی مرکزی با نام «خونیرث بامی» یا «خونیرس بامی» یاد شده است. در سنت اسطوره‌ای و جغرافیایی ایران، این سرزمین جایگاهی محوری دارد و ایران در نسبت با آن تعریف می‌شود. او در روایت آفرینش مزدیسنایی به این نکته نیز اشاره کرد که پس از حمله نیروهای اهریمنی به زمین و بارش گسترده باران به دست ایزدان، هفت خشکی پدید آمد و خونیرث در مرکز آن‌ها قرار گرفت.

در شاهنامه ابومنصوری نیز روایتی از این تقسیم‌بندی آمده است: «هر کجا آرامگاه مردمان بود ... هفتم را که میانی جهان است خونیرس بامی خوانند ... و خونیرس بامی این است که ما اندریم و شاهان ایران‌شهر خوانندی.» این عبارت نشان می‌دهد که در سنت جغرافیایی و تاریخی ایران، پیوند میان سرزمین، مردمان و مفهوم ایران‌شهر پیشینه‌ای دیرینه داشته است.

در منابع تاریخی اسلامی نیز نام خونیرث و حدود جغرافیایی آن بازتاب یافته است. احمدی در این زمینه به گزارش‌هایی چون روایت طبری اشاره کرد که در آن، محدوده‌ای گسترده از نواحی آسیای میانه تا بخش‌هایی از غرب و جنوب فلات ایران در پیوند با این جغرافیای کهن توصیف شده است. البته باید توجه داشت که جغرافیای اسطوره‌ای و تاریخی متون باستانی را نمی‌توان بی‌واسطه با مرزهای سیاسی و جغرافیایی امروز یکسان گرفت؛ اهمیت این روایت‌ها بیش از هر چیز در نشان دادن تصور ایرانیان از سرزمین و جایگاه آن در جهان‌بینی تاریخی‌شان است.

در کنار خونیرث، مفهوم «ایران‌ویج» یا «اَیریانِم وَئِجَه» نیز در متون اوستایی اهمیت دارد. این نام به سرزمینی کهن در جغرافیای اسطوره‌ای ایرانیان اشاره می‌کند و درباره مکان دقیق آن میان پژوهشگران دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. برخی آن را با نواحی شمال شرقی فلات ایران و آسیای میانه مرتبط می‌دانند و در تعیین جایگاه آن از رودهایی چون آمودریا، هیرمند یا ارس سخن گفته‌اند. بنابراین، بهتر است ایران‌ویج را بخشی از جغرافیای تاریخی و اسطوره‌ای ایرانیان بدانیم که مکان‌یابی دقیق آن همچنان محل بحث است.

در دوره‌های بعد، صورت‌هایی چون «ایران‌شهر» در دوره اشکانی و به‌ویژه ساسانی، و سپس «ایران» و «ایران‌زمین» در متون فارسی رواج داشت. این نام‌ها در آثار شاعران و نویسندگان فارسی‌زبان نیز حضور دارند. فردوسی، رودکی، قطران تبریزی و خاقانی، هر یک در جایگاه خود از ایران، شاهان ایرانی و نسبت ایران و توران سخن گفته‌اند. به گفته احمدی، نام ایران در نامه‌های پادشاهانی چون صفویان و نادرشاه نیز آمده و مرزهای تقریبی آن در متون کهن، از جیحون تا ارمنستان و فرات و از دریای پارس تا مکران، کابل و تخارستان، توصیف شده است. این شواهد نشان می‌دهد که نام ایران صرفاً محصول نام‌گذاری سیاسی در دوره معاصر نیست، بلکه در سنت مکتوب و ادبی این سرزمین سابقه‌ای طولانی دارد.

آیا ملت و هویت ملی پدیده‌هایی جدیدند؟

پس از بحث درباره نام ایران، پرسش مهم‌تر این بود که آیا خود هویت ملی ایرانی نیز پدیده‌ای جدید است یا ریشه‌هایی کهن دارد؟

احمدی در توضیح مفهوم هویت، آن را نوعی خودشناسی و بازشناسی دانست؛ یعنی فرد یا گروه، خود را در نسبت با دیگران تعریف می‌کند و از این راه به نوعی احساس تعلق و تمایز می‌رسد. هویت می‌تواند در سطح فردی، اجتماعی، دینی، فرهنگی و ملی شکل بگیرد. هویت ملی نیز یکی از سطوح مهم این تعلق است که افراد را در چارچوب یک سرزمین، تاریخ و مجموعه‌ای از تجربه‌ها و خاطره‌های مشترک به یکدیگر پیوند می‌دهد. او هویت ملی را در جهان امروز بالاترین سطح هویتی شناخته‌شده دانست، چرا که امروزه کشورها، واحدهای اصلی نظام بین‌المللی‌اند.

احمدی گفت: در نظریه‌های جدید ملت و ناسیونالیسم، شماری از اندیشمندان برجسته، از جمله اریک هابسبام، بندیکت اندرسون و ارنست گلنر، بر جدید بودن ملت و ملی‌گرایی تأکید کرده‌اند. در آثار این متفکران، شکل‌گیری ملت به‌عنوان پدیده‌ای مدرن و مرتبط با تحولات اروپا در سده‌های هجدهم و نوزدهم بررسی می‌شود. به گفته احمدی، این دیدگاه درباره اروپا قابل دفاع است، چون این قاره قرن‌ها زیر سایه امپراتوری روم و سپس مسیحیت واحد بوده و کشورهای ملی در آن تازه شکل گرفته‌اند.

احمدی ضمن اشاره به اهمیت این نظریه‌ها، معتقد بود نباید چارچوبی را که برای توضیح تجربه تاریخی اروپا شکل گرفته، بدون توجه به تفاوت‌های تاریخی و تمدنی به همه جوامع تعمیم داد. به باور او، تاریخ برخی سرزمین‌ها، از جمله ایران، چین، هند و یونان، نشان‌دهنده وجود صورت‌هایی از تعلق و خودآگاهی تاریخی است که نمی‌توان آن‌ها را صرفاً محصول دولت مدرن دانست.

در این زمینه، او به دیدگاه‌های آنتونی اسمیت، از نظریه‌پردازان مطالعات ملی‌گرایی، نیز توجه داد. اسمیت در آثار خود، از جمله کتاب «ریشه‌های قومی ملت‌ها»، بر اهمیت خاطره‌های تاریخی، اسطوره‌ها، نمادها و پیوندهای فرهنگی در شکل‌گیری ملت‌های جدید تأکید می‌کند. از این منظر، ملت‌ها لزوماً از نقطه صفر و با پیدایش دولت مدرن ساخته نمی‌شوند؛ گاه بر بستر مجموعه‌ای از خاطره‌ها و پیوندهای تاریخی پیشین شکل می‌گیرند. احمدی گفت ترجمه فارسی این کتاب منتشر شده و تصویر تخت جمشید نیز روی جلد آن آمده است.

احمدی همچنین به کاربرد واژه «ملت» در متون فارسی اشاره کرد. در برداشت رایج، گاه گفته می‌شود که این واژه در گذشته تنها به معنای دین و آیین بوده و کاربرد آن برای اشاره به یک جمعیت یا مردم، مربوط به دوره جدید است. او با استناد به نمونه‌هایی از متون فارسی، از جمله ترکیب‌هایی مانند «ملت عرب» یا «ملت ترکان»، معتقد بود که این واژه در برخی کاربردهای تاریخی معنایی گسترده‌تر از پیروان یک دین داشته و می‌توانسته به یک گروه انسانی یا جامعه نیز اشاره کند. به گفته او، این واژه در ادب کلاسیک فارسی، از شاعرانی چون عنصری، فرخی، امیرمعزی و... تا دوره‌های متأخرتر، بارها به معنای گروهی از مردم به کار رفته است.

نکته دیگر احمدی این بود که در متون فارسی، «ملت» معمولاً در کنار «دولت» می‌آید. به باور او، این همراهی نشان می‌دهد مفهومی نزدیک به «ملت ـ دولت» در ادبیات فارسی سابقه داشته است. او همچنین به تعبیر «ملت ابراهیم حنیف» در قرآن، که در برابر «مشرکین» آمده، اشاره کرد و استدلال کرد که چون مشرکین جمع‌اند، «ملت» در این‌جا بیشتر به معنای گروه مردم است تا صرفاً مذهب.

البته تحول معنایی واژه ملت در زبان فارسی، موضوعی تاریخی و نیازمند بررسی متنی و دوره‌بندی دقیق است. نکته اصلی در استدلال احمدی این بود که نباید معنای امروزی واژه‌ها را بی‌واسطه به گذشته تعمیم داد یا تصور کرد که مفاهیم مربوط به اجتماع و تعلق جمعی، همگی در دوره مدرن پدید آمده‌اند.

پنج عنصر سازنده هویت ملی ایرانی

احمدی برای توضیح بنیان‌های هویت ملی ایرانی، پنج عنصر اصلی را از یکدیگر متمایز کرد: سرزمین، تاریخ، زبان و فرهنگ، دولت و مردم. این عناصر در نگاه او جدا از یکدیگر نیستند، بلکه در پیوند با هم معنا پیدا می‌کنند و استمرار هویت ملی را ممکن می‌سازند.

۱. سرزمین؛ بنیاد هویت ایرانی

نخستین عنصر، سرزمین است. ایران در این نگاه تنها یک محدوده جغرافیایی یا واحد سیاسی نیست؛ بلکه فضایی تاریخی و فرهنگی است که نسل‌های پی‌درپی در آن زندگی کرده‌اند، تجربه‌های مشترک ساخته‌اند و خاطره‌های جمعی خود را در آن شکل داده‌اند.

مفاهیمی چون ایران‌زمین، ایران‌شهر و ملک محروس ایران، در سنت تاریخی و ادبی این سرزمین، بیانگر همین پیوند میان جغرافیا و هویت‌اند. سرزمین در این معنا، بستر شکل‌گیری تاریخ، زبان، فرهنگ و زندگی اجتماعی مردم است. احمدی به این نکته هم اشاره کرد که وقتی ایرانی از «من کیستم» سخن می‌گوید، ناخودآگاه سرزمینی با مرزهای مشخص در ذهن او تداعی می‌شود، و در متون مزدیسنایی نیز پیش از مردم، از خود سرزمین مقدس یاد شده است. او همچنین به متونی اشاره کرد که در آن‌ها سرزمین آفریده اهورامزدا شمرده می‌شود و پاک نگه داشتن آن وظیفه ایرانیان است.

از نظر احمدی، پاسداری از ایران تنها به حفظ مرزهای سیاسی محدود نمی‌شود. حفاظت از محیط زیست، میراث تاریخی، فرهنگ و سرمایه‌های طبیعی و انسانی نیز بخشی از مسئولیت جمعی در قبال سرزمین است. اگر ایران را یکی از پایه‌های اصلی هویت ملی بدانیم، حفظ و آبادانی آن نیز باید در مرکز توجه قرار گیرد.

 ۲. تاریخ؛ پیوستگی گذشته و امروز

عنصر دوم، تاریخ مشترک است. احمدی بر این نکته تأکید کرد که تاریخ ایران را نباید به دوره‌ای خاص، مثلاً تاریخ پیش از اسلام یا تاریخ پس از اسلام، محدود کرد. تاریخ ایران مجموعه‌ای از دوره‌ها، حکومت‌ها، تحولات و تجربه‌های گوناگون است که در امتداد یکدیگر قرار می‌گیرند.

در این نگاه، دوره‌های هخامنشی، اشکانی و ساسانی، در کنار دوره‌های اسلامی و حکومت‌هایی چون سامانیان، صفویان، افشاریان، زندیان، قاجاریان و پهلوی، بخش‌هایی از تاریخ ایران را تشکیل می‌دهند. حتی تحولات سیاسی و اجتماعی معاصر نیز بیرون از این پیوستگی تاریخی قرار نمی‌گیرند.

احمدی به شیوه آموزش تاریخ در مدرسه و دانشگاه نیز انتقاد داشت و معتقد بود نباید تاریخ ایران را چنان روایت کرد که گویی تنها از زمان هخامنشیان آغاز شده یا با پایان دوره ساسانی به دو تاریخ جداگانه تقسیم می‌شود. در نظر او، روایت‌های تاریخی و حماسی ایران، از جمله سنت مربوط به پیشدادیان و کیانیان در شاهنامه، بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی ایرانیان‌اند و باید در شناخت هویت تاریخی جامعه مورد توجه قرار گیرند.

او برای نمونه، به پیوند برخی روایت‌های کیانی با دوره هخامنشی اشاره کرد؛ از جمله ارتباطی که در روایت سنتی میان بهمن، همای و دارا، و دارا با داریوش دیده می‌شود، و انتقال پایتخت از بلخ به پارس.

البته میان تاریخ اسطوره‌ای، حماسی و تاریخ مستند و مبتنی بر شواهد باستان‌شناختی و متون هم‌زمان باید تمایز گذاشت. برای نمونه، شخصیت‌ها و سلسله‌های پیشدادی و کیانی را نمی‌توان بدون بررسی انتقادی منابع، معادل مستقیم سلسله‌های تاریخی شناخته‌شده دانست. با این حال، روایت‌های حماسی و اسطوره‌ای نیز به‌عنوان بخشی از حافظه فرهنگی و خودآگاهی تاریخی ایرانیان اهمیت دارند.

نکته محوری در سخن احمدی، ضرورت نگاه پیوسته به تاریخ ایران بود؛ نگاهی که گذشته را به دوره‌های کاملاً بی‌ارتباط تقسیم نکند و سهم هر دوره را در شکل‌گیری تجربه تاریخی و فرهنگی ایرانیان ببیند.

۳. زبان و فرهنگ؛ فارسی به‌عنوان زبان مشترک ملی

سومین عنصر، زبان و فرهنگ است. احمدی زبان فارسی را یکی از مهم‌ترین پیوندهای تاریخی و فرهنگی ایرانیان می‌دانست؛ زبانی که در طول قرن‌ها، امکان ارتباط میان مردمان مناطق گوناگون ایران را فراهم کرده و به زبان مشترک ادبی، علمی و فرهنگی تبدیل شده است.

او برای توضیح تداوم زبان فارسی، به پژوهش‌های محمد محمدی ملایری، به‌ویژه مجموعه شش‌جلدی «تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال»، استناد کرد. این مجموعه به بررسی تحولات ایران در گذار از دوره ساسانی به دوره اسلامی می‌پردازد و در تحلیل احمدی، شواهدی از استمرار زبان و فرهنگ ایرانی در این دوره به دست می‌دهد.

احمدی برای نشان دادن پیشینه زبان فارسی، به چند شاهد تاریخی اشاره کرد. نخستین، ماجرای وهرز است؛ فرمانده ایرانی سپاهی که به گفته او حدود پنجاه سال پیش از هجرت پیامبر اسلام، در جنگ میان حبشه و یمن به کمک یمنی‌ها رفت. بر پایه روایتی که احمدی از منابع عربی، از جمله قلقشندی، نقل کرد، فرمانده سپاه حبشی در میدان نبرد از اسب به قاطر سوار شد. در سنت ایران باستان، چنین کاری در جنگ نشانه‌ای بد و حاکی از شکست به شمار می‌رفت، و وهرز با گفتن جمله‌ای به زبان فارسی، که در این روایت «این کودک خر است» آمده، به سربازانش فهماند که دشمن شکست خواهد خورد.

شاهد دیگر او، دستوری است که به گفته‌اش در دوره خسرو انوشیروان صادر شد. به روایت احمدی، بر پایه این دستور، لهجه‌های گوناگون ایرانی در نواحی مختلف کشور، از جمله کردستان، خراسان و آذربایجان، یکسان‌سازی شدند تا زبان نوشتاری و ادبی واحدی برای نوشتن قوانین، ادبیات، شعر و تاریخ رواج یابد. او این اقدام را با تلاش‌هایی که در دوره پهلوی اول برای تقویت زبان مشترک ملی انجام شد، قابل مقایسه دانست، با این تفاوت که به باور او ریشه‌ای بسیار کهن‌تر دارد. احمدی همچنین گفت از سده نخست هجری شواهدی از شعر فارسی در دست است و از کودکانی در سمرقند و بخارا یاد کرد که به فارسی شعر می‌گفتند.

احمدی همچنین به روایت‌هایی در منابع عربی اشاره کرد که بر پایه آن‌ها پیامبر اسلام (ص) با سلمان فارسی به زبان فارسی سخن گفته است؛ از جمله به نقل از ابن‌عباس، عبارتی مانند «اشکم درده؟» (به معنای «درد معده داری؟»). به گفته او، این روایت‌ها نشان می‌دهد که زبان فارسی در آن زمان شناخته‌شده بوده است.

یکی از نکات مورد تأکید او این بود که تغییر خط فارسی پس از ورود اسلام را نباید با از میان رفتن زبان فارسی یا جایگزینی کامل آن با زبانی دیگر اشتباه گرفت. فارسی در دوره پیش از اسلام نیز وجود داشت، اما با خط‌های گوناگونی نوشته می‌شد؛ به گفته او، کتیبه‌ها گاه با سه خط نوشته می‌شدند و این تنوع احتمالاً با وجود ادیان گوناگون پیوند داشت. پس از اسلام، خط عربی با تغییرات و افزوده‌هایی برای نوشتن فارسی به کار گرفته شد و به‌تدریج صورت متداول خط فارسی شکل گرفت. احمدی دلیل اصلی این تغییر را مذهبی دانست. بنابراین، تغییر خط را باید در کنار تداوم زبان و تحولات فرهنگی بررسی کرد.

احمدی همچنین به گستره جغرافیایی زبان فارسی اشاره کرد. این زبان در دوره‌های مختلف، از خراسان و ماوراءالنهر تا آذربایجان، بخش‌هایی از غرب و مرکز ایران و نواحی دیگر، زبان ادبی و فرهنگی مشترک بوده است. آثار شاعرانی چون قطران تبریزی و خاقانی نشان می‌دهد که فارسی‌نویسی به یک منطقه محدود نبوده و در بخش‌های گوناگون ایران رواج داشته است.

با این همه، تأکید بر جایگاه زبان فارسی به معنای نادیده گرفتن زبان‌های محلی و منطقه‌ای ایران نیست. احمدی در این گفت‌وگو بر اهمیت فارسی به‌عنوان زبان مشترک ملی و زبان آموزش رسمی تأکید کرد و در عین حال، مسئله زبان‌های محلی را نیز در چارچوب تنوع فرهنگی ایران مطرح ساخت. از نظر او، حفظ زبان‌های محلی و احترام به آن‌ها با وجود یک زبان مشترک ملی منافاتی ندارد.

احمدی اشاره داشت که موضوع آموزش به زبان مادری از جمله مباحثی است که در این زمینه مطرح می‌شود. وی با آموزش رسمی به زبان‌های متعدد در نظام آموزشی کشور موافق نبود و معتقد بود زبان فارسی باید زبان مشترک آموزش و ارتباط ملی باقی بماند. او ریشه این بحث را در گفتمان‌های ایدئولوژیک سده بیستم، از جمله کنگره باکو و نظریه‌های مربوط به اقلیت‌ها، می‌دانست و یادآور شد که در بیشتر کشورهای جهان آموزش رسمی به زبان ملی انجام می‌شود. او فرانسه را مثال زد که به گفته‌اش حتی در سال ۱۷۸۰ زبان پاریس برای بسیاری از مردم مناطق دیگر قابل فهم نبود، اما به‌تدریج زبان ملی تثبیت شد. اما بر نقش حفظ همه زبان‌های محلی و میراث آن تاکید داشت. احمدی نگرانی خود را از پیامدهای احتمالی تبدیل زبان به مرزهای جداکننده اجتماعی و سیاسی بیان کرد و هشدار داد که تبدیل نظام آموزشی به زبان‌های محلی می‌تواند به فعال شدن نیروهای واگرا و شکل‌گیری روایت‌های محلی جداگانه بینجامد. این دیدگاه، البته در کنار مباحث حقوق زبانی، سیاست‌های آموزشی و تجربه کشورهای چندزبانه، نیازمند بررسی مستقل و گفت‌وگوی کارشناسی است. در هر حال، بحث درباره زبان مشترک ملی نباید به بی‌اعتنایی به زبان‌ها و فرهنگ‌های محلی بینجامد؛ همان‌گونه که پاسداشت تنوع زبانی نیز لزوماً به معنای نفی زبان مشترک نیست.

به گفته احمدی زبان تنها بخش فرهنگ نیست. آیین‌ها، جشن‌ها، سوگواری‌ها، موسیقی، آداب اجتماعی و باورهای معنوی نیز در شکل‌گیری هویت ایرانی نقش دارند. احمدی بر این باور بود که فرهنگ ایرانی در طول تاریخ، با وجود دگرگونی‌های دینی و اجتماعی، عناصر متعددی را حفظ و بازتولید کرده است.

او همچنین بر جایگاه دین و معنویت در فرهنگ ایرانی تأکید کرد و یادآور شد که تجربه دینی ایرانیان را نمی‌توان به یک دوره یا یک مذهب محدود کرد. به گفته او، رستم در شاهنامه خداپرستی تمام‌عیار است که پیش از هر نبرد از خدا یاری می‌خواهد و پس از پیروزی شکر می‌گزارد. از سنت‌های پیش از اسلام تا دوره اسلامی و از زرتشتیان و یهودیان تا مسلمانان شیعه و سنی و مسیحیان ارمنی، گروه‌های دینی گوناگون بخشی از تاریخ و جامعه ایران بوده‌اند. به همین دلیل، هویت ملی ایرانی در این روایت باید ظرفیت دربرگرفتن همه این گروه‌ها را داشته باشد.

 ۴. دولت؛ قدرت سیاسی و معیار عدالت

چهارمین عنصر، دولت است. احمدی دولت را نهاد سیاسی اداره‌کننده سرزمین و جامعه می‌دانست؛ نهادی که باید امنیت، نظم، عدالت و امکان زندگی جمعی را فراهم کند. او یادآور شد که ایرانیان در طول تاریخ همواره دولت داشته‌اند. اما صرف وجود حکومت برای تقویت هویت ملی کافی نیست. دولت زمانی می‌تواند در خدمت همبستگی ملی قرار گیرد که رابطه‌ای عادلانه با مردم برقرار کند و منافع عمومی را بر منافع گروهی و فردی مقدم بدارد.

او برای توضیح این موضوع به مفهوم «فرّ ایزدی» در شاهنامه اشاره کرد. در سنت حماسی ایران، برخورداری از فرّ تنها به معنای قدرت و سلطنت نیست؛ بلکه با شایستگی، دادگری و توانایی اداره درست جامعه پیوند دارد. پادشاهی که از عدالت دور شود، مشروعیت خود را از دست می‌دهد. داستان جمشید در شاهنامه نمونه‌ای از همین منطق است: فرمانروایی که دچار خودبزرگ‌بینی می‌شود و از داد فاصله می‌گیرد، فرّه و جایگاه خود را از دست می‌دهد. احمدی در برابر آن، به بیتی درباره تهمورث اشاره کرد: «چنان شاه پالوده شد از بدی / که تابید از او فرّه ایزدی»؛ و آن را نشانه آن دانست که مقام سیاسی باید از فساد و ستم پاک شود تا مشروعیت داشته باشد، و فرّ ایزدی مادرزادی و همیشگی نیست، بلکه بر پایه عملکرد عادلانه داده و گرفته می‌شود.

در این چارچوب، دولت مطلوب دولتی است که به جای تکیه صرف بر قدرت، بر عدالت، پاسخ‌گویی و خدمت به مردم استوار باشد. احمدی از این منظر، میان دولت و هویت ملی رابطه‌ای دوطرفه می‌دید: دولت می‌تواند با رفتار عادلانه و فراگیر به تقویت همبستگی ملی کمک کند و در مقابل، تبعیض و بی‌عدالتی می‌تواند پیوند مردم با ساختار سیاسی را تضعیف کند.

۵. مردم؛ قلب تپنده هویت ملی

پنجمین عنصر، مردم‌اند. سرزمین، تاریخ، زبان و دولت، بدون حضور و مشارکت مردم معنای کامل خود را پیدا نمی‌کنند. هویت ملی در نهایت به مردمانی تعلق دارد که در یک سرزمین زندگی می‌کنند، در تجربه‌های تاریخی آن سهیم‌اند و در ساختن آینده آن نقش دارند.

احمدی در این بخش بر فراگیری مفهوم مردم تأکید کرد. مردم ایران را نمی‌توان به یک قوم، زبان، مذهب یا گروه اجتماعی فروکاست. به گفته او، مردم ایران همه کسانی‌اند که در چارچوب مرزهای ایران زندگی می‌کنند، از سرخس تا ماکو و از شمال تا چابهار. همه مردمانی که در گستره ایران زندگی می‌کنند، با زبان‌ها و فرهنگ‌ها و باورهای گوناگون، بخشی از جامعه ملی‌اند و باید از حقوق برابر برخوردار باشند.

در این نگاه، کردها، آذری‌ها، بلوچ‌ها، عرب‌زبانان، فارس‌زبانان و دیگر گروه‌های زبانی و فرهنگی، در کنار یکدیگر، جامعه ایران را شکل می‌دهند. تعلق ملی نباید به معنای حذف تفاوت‌ها باشد؛ بلکه باید امکان همزیستی و مشارکت برابر گروه‌های مختلف را فراهم کند.

احمدی برای نشان دادن پیوندهای تاریخی و فرهنگی میان بخش‌های گوناگون ایران، به نمونه‌هایی از شاهنامه اشاره کرد. داستان زال و رودابه، که پیوندی میان خاندان سام در سیستان و سرزمین کابل برقرار می‌کند، از نظر او بازتابی از گستره جغرافیایی و فرهنگی جهان ایرانی است. بیت مشهور فردوسی:

چه باشد که پیوند سام سوار

نجوید ز اهواز تا قندهار

در این چارچوب، نشانه‌ای از تصور گسترده‌ای است که در روایت حماسی ایران از پیوند سرزمین‌ها و مردمان وجود دارد.

احمدی از همین بیت نتیجه گرفت که اهواز و مناطق جنوبی از دیرباز بخشی از ایران‌زمین شمرده می‌شده‌اند. به باور او، ادعاهایی که از گسست تاریخی خوزستان از ایران سخن می‌گویند، پایه تاریخی ندارند.

در کنار تنوع قومی و زبانی، برابری حقوقی زنان و مردان نیز از لوازم هویت ملی فراگیر است. احمدی تأکید کرد که مردم ایران دو بخش زن و مرد هستند و تبعیض جنسیتی با فرهنگ ایرانی سازگار نیست. جامعه‌ای که بخشی از مردم خود را از مشارکت سیاسی، اقتصادی، آموزشی و اجتماعی محروم کند، نمی‌تواند از همبستگی ملی پایدار سخن بگوید. از این رو، مشارکت برابر همه شهروندان در اداره جامعه و برخورداری آنان از حقوق یکسان، بخشی از بنیان‌های هویت ملی به شمار می‌رود.

هویت ایرانی؛ پیوندی میان سرزمین، تاریخ و مردم

در مجموع، روایت دکتر حمید احمدی از هویت ملی ایرانی بر پنج عنصر اصلی استوار بود: سرزمین، تاریخ، زبان و فرهنگ، دولت و مردم. این عناصر در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند و هیچ‌یک به‌تنهایی برای توضیح هویت ملی کافی نیستند.

در این نگاه، ایران صرفاً نام یک واحد سیاسی در دوره معاصر نیست؛ نام و مفهومی است که در منابع تاریخی، ادبی و فرهنگی پیشینه‌ای طولانی دارد. هویت ایرانی نیز نه ساخته‌ای یک‌باره در دوره جدید، بلکه برآمده از مجموعه‌ای از تجربه‌ها، خاطره‌ها، پیوندهای فرهنگی و تحولات تاریخی است که در گذر زمان شکل گرفته و دگرگون شده‌اند.

با این حال، دیرینگی یک هویت به معنای ثابت و تغییرناپذیر بودن آن نیست. هویت ملی در هر دوره، در مواجهه با تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی بازتعریف می‌شود. آنچه می‌تواند این هویت را در جهان امروز پایدار و زنده نگه دارد، تنها ارجاع به گذشته نیست؛ بلکه چگونگی اداره کشور، رعایت عدالت، احترام به تنوع فرهنگی و زبانی، حفظ حقوق همه شهروندان و فراهم کردن امکان مشارکت آنان در ساختن آینده است.

شاید بتوان پیام اصلی این گفت‌وگو را در همین نکته خلاصه کرد: هویت ایرانی ریشه در تاریخی طولانی دارد، اما استمرار و استحکام آن به کیفیت زندگی امروز مردم ایران وابسته است. پاسداری از ایران، پاسداری هم‌زمان از سرزمین، تاریخ، فرهنگ و مردمانی است که این هویت را در طول نسل‌ها ساخته‌اند و همچنان آن را بازمی‌سازند.

۱۰ رمان تاریخی برتر تاریخ ادبیات؛ از «جنگ و صلح» تا «شوگان»

بیشتر بخوانید:

عقد آریایی از کجا آمده است؟

گفتمان ناسیونالیستی نژادگرایانه‌ ایران را بر باد می‌دهد

چه کسانی نوروز را ابداع کرده‌اند؟

تماشاخانه

ساعت آبی مسجد همت؛ ساعتی مدرن با پیشینه‌ای هزاران ساله / شبیه ساعت جاری زمان در برلین و در مرکز خرید اروپا

سارا برومند و دخترانی که هرگز به خانه نرسیدند

فیلم های دیگر