وداع داوطلبانه با قدرت؛ از پاپ و ملکه غربی تا امیر عربی

عصر ایران - کناره گیری امیر قطر را می توان سومین وداع داوطلبانه با قدرت - بدون فشار مشهود خارجی یا داخلی - طی 4 ماه اخیر و در سال 2013 میلادی دانست.

روز سه شنبه شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی به خواست خود کنار رفت و قدرت را به فرزند 33 ساله اش – شاهزاده تمیم – سپرد.

 چندی پیش  نیز ملکه هلند داوطلبانه کنار رفته و سلطنت را به ولیعهد خود- ویلیام الکساندر- واگذاشته بود.

قبل از آن البته دنیا تحت تاثیر کناره گیری پاپ بندیکت شانزدهم قرار گرفته بود که در 600 سال گذشته سابقه نداشته است.

هر چند جنس این سه کناره گیری یکی نیست اما وداع داوطلبانه با قدرت را – بی آن که  فشار خارجی یا داخلی در کار باشد - می توان یکی از ویژگی های دنیای سیاست در هزاره سوم دانست.

امیر قطر کنار رفت احتمالا به این خاطر که فرزندش با او همان رفتاری را در پیش نگیرد که خودش با پدرش انجام داد. سال 1995، پدر امیر مستعفی در سفر خارج از کشور بود که شیخ حمد بر تخت نشست و خلع پدر را اعلام کرد. جالب این که او نیز علیه امیر اسبق، چنین کودتایی کرده بود.

شیخ حمد احتمالا نگران بوده که سنت نهادینه شده در خانواده را شاهزاده تمیم ادامه دهد و خود محترمانه کنار رفت اما اگر علت نگرانی را همین بیم تکرار بدانیم باز هم امیر قطر می توانست به روش سلطان های استبدادی فرزندش را از سر راه بردارد.

واگذاری قدرت در هلند نیز از این حیث که ملکه یک مقام تشریفاتی است متفاوت بود اما باز در چارچوب وداع داوطلبانه قابل ارزیابی است.

مهم تر از همه کناره گیری غافل گیر کننده پاپ بندیکت شانزدهم بود که می توانست مدعی انتساب یا انتصاب فرازمینی هم باشد.

پیشتر نیز، نلسون ماندلا و ماهاتیر محمد نیز در اوج قدرت و محبوبیت از سیاست بیرون رفتند و نام هایشان ماندگارتر شدند.

چینی ها هم چندی است با آسیب شناسی ساختار قدرت در اتحاد شوروی سابق به گردش نخبگان درون حزب کمونیست روی آورده اند. نام فیدل کاسترو را البته به عمد در این سیاهه نمی آوریم چون کناره گیری او نه از سر اختیار که به اجبار کهنسالی و ترجیح سلامت خود بر سیاست بود.

وداع داوطلبانه با قدرت را می توان یکی از رویکردهای آسیب شناسانه دانست که به دوام ساختار سیاسی مدد می رساند. از این رو برخی معتقدند مشکلات جاری در ترکیه را می توان ناشی از اصرار رجب طیب اردوغان برای ماندن و کسب عنوان ریاست جمهوری در آینده و ماندگاری در قدرت نیز دانست و چه بسا اگر این احساس وجود نداشت مخالفان نیز کوتاه می آمدند.

با این که دموکراسی های امروز به تبعات جابه جا نشدن قدرت و آفات آن پی برده اند و در جمهوری ها با تغییرات انتخاباتی از رسوب جلوگیری می کنند اما جا دارد یادآوری شود که پیامبر اسلام نیز اصطلاح« داء الکرسی» (بیماری صندلی) را در نقد زمامداری های غیرپاسخگو به کار می بردند.

این اشاره هم خالی از لطف نیست که هر چند وداع داوطلبانه با قدرت پدیده ای مدرن به حساب می آید اما در تاریخ اسلام نیز  به صورت استثنا و نه قاعده مرسوم سابقه دارد. مشهور ترین مورد ، کناره گیری پسر یزید (معاویه دوم با کنیه ابو عبدالرحمن) است. خلیفه جوان 22 ساله ای که وقتی متوجه غصب خلافت شد، تنها یک بار بر منبر نشست و پس از لعن پدر و جد خود از آنان تبری جست و به خاطر ظلم های آنها گریست؛ آن گاه خود را از خلافت خلع کرد. (تاریخ یعقوبی - ترجمه آیتی - جلد 2)