آیا برکناری مرسی واقعاً به نفع دموکراسی است؟

عصرایران ؛ جعفر محمدی - تحولات اخیر مصر نشان داد که این کشور ، همانند "نیل" اش آرام و قرار ندارد. اگر سال گذشته ، بعد از انتخابات ریاست جمهوری مصر ، بسیاری گمان می کردند که "التحریر" آرامش سابق را بازخواهد یافت ، اما اینک که مرسی را بر انداخته اند ، کمتر کسی باور دارد که مهم ترین کشور آفریقا ، به این زودی ها روی خط زندگی عادی بازگردد.

چهارشنبه هفته گذشته محمد مرسی توسط ارتش مصر برکنار شد ؛ البته ارتش ، بدواً این کار را نکرد و صرفاً بعد از آن که میلیون ها مصری ، در قاهره و اسکندریه و ... علیه مرسی شوریدند و کناره گیری او را خواستار شدند ، وارد عمل شد و ابتدا یک ضرب الاجل 48 ساعته به طرفین درگیر داد و بعد از آن ، مرسی را عزل نمود و رئیس دادگاه قانون اساسی را موقتاً به جای وی گمارد.

مرسی در حالی عزل شد که هم حامیان میلیونی او در خیابان ها حاضر بودند و هم مخالفان میلیونی اش. بااین حال ، ارتش ، جانب مخالفانش را گرفت و در کودتایی او را برکنار و بازداشت کرد.

درباره این رویداد مهم ، چند نکته مهم قابل تأمل است:

 محمد مرسی ، در یک فرایند دموکراتیک و انتخابات آزاد و با آرای مردم بر سر کار آمده بود و رئیس جمهور قانونی بود.

با این حال ، او نتوانست برغم آن که قانوناً رئیس جمهور "همه مردم مصر" بود ، واقعاً چنین باشد و در عمل ، تبدیل به رئیس جمهور اخوانی ها و اسلامگرایان شد. این درحالی است که مصر ، جامعه ای متکثر است که از سکولارها گرفته تا سلفی ها در آن زندگی می کنند و هیچکدام نیز در اقلیت مطلق نیستند.
او همچنین نتوانست از منظر اقتصادی نیز کار آمد نشان دهد و مشکلات مردم در طول یک سال ریاست جمهوری اش ، فشار معیشتی بر مردم را افزود.

ناکار آمدی مرسی ، از یک سو موضع مخالفان اخوان المسلمین را تقویت می کند و از دیگر سو ، به دلیل آن که مرسی تنها یک سال پس از ریاست جمهوری اش ساقط شد، اخوانی ها قادر خواهند بود چنین استدلال کنند که یک سال ، برای قضاوت در کارنامه یک رئیس جمهور کافی نبوده و اگر او می توانست ، دوره چهار ساله اش را تکمیل کند ، اوضاع بهبود می یافت و ... .

 ادامه روند حکومت مرسی در مصر می توانست به تقویت اسلامگرایان تندرو در این کشور بینجامد و از این رو ، بسیاری از تحلیلگران ، کودتای ارتش را به نفع دموکراسی می دانند. این سخن درستی است و در کوتاه مدت ، این دموکراسی خواهان (از اسلامگرایان معتدل تا سکولارها) هستند که پیروز ماجرایند ، اما این پیروزی را نمی توان با قاطعیت ، به دراز مدت تعمیم داد چه آن که ، رویداد اخیر ، نقش ارتش را در این کشور پررنگ تر کرد و تا حد زیادی نهادینه ساخت.
درست است که ارتش در این دعوا جانب اکثریت را گرفت ، اما وقتی ارتش ، وارد فاز سیاست و جابجایی قدرت می شود ، این حق برای او ، به طور نانوشته تثبیت می شود که در آینده نیز چنین کند و این ، برای دموکراسی بسیار خطرناک است.

البته باید دید که ارتش مصر در ادامه مسیر چه می کند؟ آیا به سرعت ، عرصه را ترک می کند و به پادگان ها بر می گردد یا خواهد کوشید در قدرت ، همچنان مداخله کند و مثلاً در فرایند انتخابات زودهنگام و چینش کابینه و ... نیز ولو به طور غیر مستقیم ، اعمال فشار کند؟!

آسیب دومی که رویدادهای اخیر بر فرایند دموکراسی وارد می کند این است که "دموکراسی صندوق رأی" را مغلوب "نبردهای خیابانی" می کند. درست است که امروز اخوانی ها شکست خوردند ، اما چه کسی می تواند تضمین کند که یک سال بعد ، اخوانی ها و سلفی ها ، لشکر کشی خیابانی نکنند و به ضرب و زور چماق، اعمال فشار نکنند؟! مخصوصاً این که آنها ، همواره "پیاده نظام خیابانی پا به کار" دارند در حالی که طیف مقابل ، فقط در شرایط خاص می تواند نیروهایش را به خیابان بیاورد (کما این که این بار آورد ولی در انتخابات ریاست جمهوری ، نتوانست همه آنها را بسیج کند).
 
بسیاری از مخالفان مرسی که در روزهای اخیر به خیابان ها آمدند و کلی هم کشته و مجروح دادند ، نه در روز انتخابات ریاست جمهوری پای صندوق های رأی رفتند و نه در رفراندوم قانون اساسی رأی دادند تا اخوانی ها که توانسته بودند همه حامیان خود را بسیج کنند، برنده هر دو رأی گیری شوند. در حالی که اگر مخالفان مرسی ، آن روزها به جای خانه نشینی و رفتن به قهوه خانه^* ، به شعبه های اخذ رأی می رفتند ، امروز مجبور نبودند برای خلاصی از مرسی، خون دهند و دست به دامن نظامیان شوند.

در مجموع می توان گفت که هر چند برکناری مرسی ، در کوتاه مدت به نفع "دموکراسی خواهان" بود ولی اینکه آیا در دراز مدت به سود "دموکراسی" خواهد بود یا نه ، موضوعی است که نمی توان با قاطعیت به آن پاسخ مثبت داد.


_{*این افراد در مصر به حزب قهوه خانه معروف هستند که همواره درباره سیاست حرف می زنند ولی موقع رأی دادن غائب اند!}