وزارت اقتصاد بابرنامه‌ترین وزارتخانه ایران شناخته شد

آکادمی استراتژی در یک گزارش تحلیلی وضعیت نگرش و نظام راهبردی در وزارتخانه های ایران را مورد بررسی قرار داد و به این نتیجه رسید که وزارتخانه های ایران دارای یک سند راهبردی فراگیر و مسنجم نیستند و تنها وزارت اقتصاد با برنامه ترین وزارتخانه در ایران است.

این گزارش به این سوال مهم می پردازد که وزارتخانه های کشور به عنوان مهم ترین نهادهای حاکمیت و راهبری کشور در زمینه مدیریت راهبردی (نگرش و نظام مدیریت راهبردی) در چه شرایطی قرار دارند. آیا وزارتخانه ها دارای یک برنامه راهبردی یا یک برنامه جامع یا یک سند راهبردی مدون و مصوب می باشند که اهداف و راهبردهای بلندمدت (دست کم سه ساله) کل وزارتخانه را مشخص کند؟ آیا سند راهبردی وزارتخانه ها با اسناد بالادستی نظام از جمله سیاست های کلی نظام هماهنگ است؟ آیا سند راهبردی وزارتخانه تبدیل به برنامه های عملیاتی برای معاونت ها، سازمان ها، مراکز زیرمجوعه، وابسته و مرتبط با وزارت شده است؟ آیا نظامی برای کنترل اجرای این برنامه یا سند راهبردی وجود دارد؟ آیا سازوکاری برای به روز کردن یا اصلاح برنامه راهبردی یا سند راهبردی در طول زمان وجود دارد؟

بررسی ها نشان می دهد که اکثریت مطلق وزارتخانه های ایران دارای یک سند راهبردی فراگیر و مسنجم نیستند و نظامی برای پایش، روزآمدی سازی اهداف و اقدامات راهبردی خود ندارند البته برخی وزارتخانه ها بخصوص امور اقتصادی و دارایی، دارای نگرش و نظام مدیریت راهبردی است و در پله های بعدی وزارتخانه های نیرو، ورزش و جوانان و همچنین صنعت و معدن و تجارت قرار دارند.

** هدف و محدوده گزارش

هدف از تهیه این گزارش آن است که بررسی شود کدام وزارتخانه دارای برنامه و یک اندیشه روشن و راهبردی است و دارای یک نظام مشخص برای برنامه ریزی راهبردی، برنامه ریزی عملیاتی، کنترل و اجرای برنامه های راهبردی و عملیاتی در سراسر وزارتخانه و زیرمجموعه ها و مراکز، نهادها و سازمان های وابسته و مرتبط است.

برای آنکه بتوانیم چنین ارزیابی ای داشته باشیم. باید به پنج سوال براساس شواهد و مدارک موجود و منتشر شده پاسخ دهیم.

سوال اول: آیا وزارتخانه دارای یک برنامه راهبردی یا یک برنامه جامع یا یک سند راهبردی مدون و مصوب می باشد که اهداف و راهبردهای بلندمدت (دست کم سه ساله) کل وزارتخانه را مشخص کند؟

سوال دوم: آیا سند راهبردی وزارتخانه با اسناد بالادستی نظام از جمله سیاست های کلی نظام هماهنگ است؟

سوال سوم: آیا سند راهبردی وزارتخانه تبدیل به برنامه های عملیاتی برای معاونت ها، سازمان ها، مراکز زیرمجموعه، وابسته و مرتبط با وزارت شده است؟

سوال چهارم: آیا نظامی برای کنترل اجرای این برنامه یا سند راهبردی وجود دارد؟ آیا سازوکاری برای به روز کردن یا اصلاح برنامه راهبردی یا سند راهبردی در طول زمان وجود دارد؟

سوال پنجم: آیا این اسناد به گونه ای منتشر شده که بتواند توسط مردم، رسانه ها، کارشناسان حوزه، بررسی، نقد، مطالبه و پیگیری شوند؟

اهمیت این بررسی آن است که در ساختار سیاسی- اداری کشور نیروهای متعددی وجود دارند که سازمان های دولتی را به رویکرد انفعالی، اقتضایی و روزمرگی مجبور می کند.

** تعدد، تنوع و تضاد انتظارات بالادستی

** ورود نامنظم و پیش بینی نشده ابلاغ ها، دستورات، درخواست ها و سیاست ها

** عدم وجود رابطه بین بودجه سالیانه و برنامه های توسعه ای دستگاه ها

** نفوذ ملاحظات سیاسی و روانی بر محاسبات فنی- اقتصادی.

** طول دوره کوتاه مدیریتی و عدم ثبات مدیریتی

به خاطر وجود این 5 نیرو، دستگاه ها و سازمان های دولتی، یاد گرفته اند که رمز بقا در اتخاذ انعطاف (نام دیگر انفعال)، به روز بودن (نام دیگر روزمرگی) و اقتضایی (نام دیگر باری به هر جهت) است. اگر برنامه هم وجود دارد بیشتر حالت پرستیز دارد و بیشتر از آن که مبنای عمل باشد، مبنای مشروعیت بخشی است. بنابراین می خواهیم بررسی کنیم که کدام وزارتخانه با وجود این نیروها، توانسته است اولویت ها، ترجیحات، انتظارات و موضوعات متنوع و متعدد را منسجم کند و برای تمام زیرمجموعه های خود برنامه مشخص داشته باشد.

برای پاسخگویی به این 5 سوال از منابع زیر استفاده شد:

** بررسی مصاحبه و سخنرانی وزرا

** بررسی اخبار و اطلاعیه های وزارتخانه در رسانه ها و جراید

** بررسی پورتال (درگاه) وزارتخانه و اسناد منتشر شده در پورتال وزارتخانه

** بررسی پورتال (درگاه) اطلاع رسانی دولت.

** اطلاعات موردی و جانبی

محدوده این بررسی نیز تمام وزارتخانه ها به جز دو وزارتخانه اطلاعات و دفاع هستند به این خاطر که به دلایل امنیتی امکان نشر اطلاعات آنان حتی در صورت تدوین، نیز وجود ندارد و اصولا این دو وزارتخانه اسناد خود را منتشر و ابلاغ نخواهند کرد و امکان کسب اطلاعات و تحلیل در مورد این دو وزارتخانه وجود نداشت.