تریلوژی تراژیک نفتی/ یا پایانی خوش برای یک دو گانه بد؟

عصر ایران - پس از آگاهی انسان از مصارف متنوع تر و گسترده تر نفت و کشف دوباره این سوخت با ارزش، دغدغه های چگونگی بهره برداری و نوع کاربرد این منافع و منابع در امور کشورها، به مشغله اساسی دولت ها و اصحاب اندیشه بدل شده است.

 در ایران از همان اوان بهره برداری از این طلای سیاه و درآمد های حاصله و قرارداد هایی که بر اساس آن بسته می شد همواره حواشی بسیار و جدل های فراوانی رخ داده و دیری نپایید که تفکرات ضد نفتی پا گرفت و بر سر آن چالش ها به پا شد.

  بسیاری از اهل حساب و کتاب، هر قدر بیشتر پیش رفتند بیشتر نگران شدند که نفت می تواند صورت دیگری از وابستگی را برای کشور به ارمغان آورد. این امر زمانی بیشتر خود را نشان داد که نفت یک افزایش بی نظیر قیمتیرا به خود دید و دولت مردان آن زمان(1352 تا 1356) تمام درآمد آن را به صحنه جاری بودجه کشور تزریق  و خود را بیشتر از هر زمان دیگری به درآمد های حاصله از این راه وابسته کردند.

  نفت اما طلایی باارزش و دُر گرانبهایی است و زمانی نقش تخریبی ایفا می کند که از سرمایه پشتیبان و ذخیره شونده به یک منبع خرج شونده بدل شود و به مصرف امور جاری مملکت برسد. در واقع ارزش نفت را نحوه مواجهه ما مشخص می کند.

 رفع این نوع دیگر وابستگی، همانی بود که بعد از انقلاب در چارچوب شعار استقلال مطالبه شد هر چند که کمتر به بُعد اقتصادی آن توجه شد.

  در ایران همواره  استقلال به مفهوم صاحب اختیار بودن ملک و ملت و ناوابستگی به دولت های خارجی معنا شده حال آن که اقتصاد تک بعدی و تک درآمدی، روش و منش تازه  دنیای مدرن بود که بر دیواره های بلند استقلال، ترک و خلل ایجاد می کرد و  صاحب اختیار بودن و روی پای خود ایستادن را به چالش می کشید.

در دوران جنگ هر چند به هزار و یک ترفند و با همکاری چند کشوربا فروش نفت خام، بودجه و نیاز مالی کشور تامین شد ولی به سختی این مقصود به دست می آمد و صد البته در آن دوره خاص چاره دیگری هم نبود و دولت وقت نیز از عهده اش برآمد.
 
در دوران پس از جنگ به دلیل سهولت در فروش و دغدغه توسعه زیرساخت های از دست رفته و البته نبود دغدغه این نوع وابستگی به یک منبع پر تنش،نفت جایگاه بالاتری در بدنه بودجه و نظام مالی کشور پیدا کرد.
 
صادرات غیر نفتی در ابتدای راه بود و نمی توانست سهم قابل اتکایی در بودجه داشته باشد و البته ضعف نوع نگاه جدی و دغدغه مند در مدیریت کلان به این تک بعدی بودن بودجه نیز مزید بر علت بود تا بودجه از این وابستگی نجات پیدا کند.

این روند تا سالهای دولت اصلاحات ادامه داشت که نفت هم در پایین ترین قیمت خود در آن سالها قرار گرفت و هم تلاش دولت برای رهایی از این وابستگی بعد از آن تب و تاب های بسیار نفتی فزونی یافت تا بتواند از استقلال بیشتری در بودجه ریزی و اداره کشور برخوردار باشد.

پایین بودن قیمت نفت و شرایط تنگ بودجه، شانس دوباره ای بود برای نظام بودجه ریزی کشور که می توانست نگاه دولت مردان را از نفت به دیگر منابع قابل اتکا معطوف کند. البته بی نتیجه هم نبود و تلاش ها برای قطع این وابستگی به آنجا رسید که سهم درآمد های نفتی از بودجه به 42 درصد یعنی حداقل سهمی که می توانست در آن زمان تجربه کند رسید. اما با تغییر دولت و تغییر سیاست های بودجه ریزی و البته بالارفتن قیمت نفت به یکباره سهم درآمد های نفتی در بودجه سیر صعودی به خود گرفت. به گونه ای که در سال 1385 و 1386و 1387 این سهم به ترتیب به 65، 54  و 56 درصد رسید.

این افزایش یکباره قیمت نفت و سوء مدیریت همراه با آن، دومین باری بود که ایران را به چالش می کشاند.  چه در زمان هایی که شاهد کاهش قیمت نفت بودیم و چه زمان هایی که شاهد افزایش. در هر دو حالت به نوعی با چالش بودجه ریزی مواجه بوده ایم. اما در زمان تنگ دستی، بودجه ی بهتری را برنامه ریزی کرده ایم و در زمان وفور نعمت خود را گم کرده و درست نتوانسته ایم برنامه بلند مدت خود را به اجرا بگذاریم.
 
گذشته نه چندان دور نشان می دهد دولت های ایران هر زمان  فرصت داشتندبه خوبی از نفت بهره کشی کنند نه تنها این کار را نکردند که در این مواقع خود را بیشتر و بیشتر به آغوش جریانات نفتی انداختند و تا می توانستند از نفت برای امور روزمره بهره جستند و هر وقت در آمد های نفتی از آنها روی برمی گرداند خود را جمع و جور کرده و حساب شده تر بودجه ریزی کردند.

شاید این یک اتفاق یا شانس بد تاریخی بوده که هر دو بار و عین هم برای ایران تکرار شده است؛ البته با تبعاتی بسیار متفاوت از هم.

حال که این دو تجربه تلخ را از سر گذرانده ایم، دوباره در قسمت پایین نمودار درآمد های نفتی و سهم دولت از آن قرار گرفته ایم. این بار هم نه به خاطر اینکه می توانستیم و نخواستیم بلکه به جهت اجبار تاریخی و افول قیمت نفت است که ناچاریم به سهم کمی از درآمد ها ی نفتی قناعت کنیم.

  آینده مشخص خواهد کرد که این بار ما می توانیم برای همیشه دندان نفت را از بودجه کشور بکشیم یا اینکه دوباره اگر قیمت نفت افزایش یابد ما گذشته را تکرار کرده و تریلوژی تراژیک نفتی را تکمیل می کنیم؟
 
با تمام مصایب و مشکلاتی که پایین بودن قیمت نفت و همین طور کمبود درآمد های نفتی و تولید و استخراج کم نفت برای کشور دارد ولی یک صورت خوش هم دارد که شاید دولت مردان روند را به سمت دیگری بتوانند برگردانند و این دندان لق و پرطمطراق را برای همیشه از لثه بودجه کشور بکنند و درآمد های نفتی را شبیه به طلا و جواهرات قیمتی، به عنوان ذخیره و پشتوانه مالی کشور در صندوقچه های توسعه  قرار دهند. 

_{*کارشناس اقتصادی}