تاثیر فناوری بر رشد کودکان؛ بررسی کامل عوارض و راهکارهای مدیریت آن

عصر ایران - یادآوری روزهای خوب گذشته و دوران رشد ما، هنگامی که در تلاش هستیم تا موضوعاتی که امروزه کودکان با آنها مواجه هستند را درک کنیم، سفر ذهنی خوبی محسوب می شود. در گذشته نه چندان دور، کودکان بیشتر وقت خود را بیرون از خانه سپری کرده و به دوچرخه سواری، انجام ورزش های مختلف و یا ساختن یک قلعه شنی می پرداختند. با توجه به تبحر در زمینه بازی های خیالی، کودکان گذشته شکل بازی خود را خلق می کردند که نیازمند تجهیزات گران قیمت و نظارت دائمی والدین نبود.

تحرک و جهان حسی؛ تفاوت کودکان دیروز و امروز

کودکان در گذشته تحرک زیادی داشته و جهان حسی آنها ذاتی و ساده بود. در گذشته، زمان خانواده اغلب به انجام کارهای روزمره اختصاص داشته و انتظارات کودکان به صورت روزانه پاسخ داده می شد. میز اتاق غذاخوری مکان مرکزی برای گرد هم آمدن اعضای خانواده برای صرف غذا و صحبت درباره رویدادهای روزانه بود و پس از آن به مکانی برای یادگیری پخت و پز، صنعتگری و یا انجام تکالیف مبدل می شد.

اما امروزه شرایط خانواده ها تغییر کرده است. تاثیر فناوری بر خانواده قرن بیست و یکم به نوعی موجب شکست بنیان آن شده و ارزش های کلیدی که در گذشته موجب گرد هم آمدن اعضای خانواده می شدند، از بین رفته اند. امروزه، والدین با توجه به فعالیت های شغلی و زندگی خانوادگی و اجتماعی، وابستگی شدیدی به ارتباطات، اطلاعات و فناوری حمل و نقل برای سریع تر و کارآمدتر کردن زندگی خود دارند.

آمارهای نگران کننده از نفوذ فناوری به کانون خانواده

فناوری سرگرمی (تلویزیون، اینترنت، بازی های ویدئویی، آی پاد و ...) به حدی سریع پیشرفت کرده اند که خانواده ها به ندرت تاثیر چشمگیر و تغییرات در ساختار خانواده و سبک زندگی خود را مورد توجه قرار داده اند. مطالعه "بنیاد کایزر" نشان داد که کودکان دبستانی روزانه به طور میانگین هشت ساعت از فناوری سرگرمی استفاده می کنند. در این میان، ۷۵ درصد از کودکان در اتاق خواب خود دارای تلویزیون بوده و در ۵۰ درصد از خانه های آمریکای شمالی تلویزیون در طول روز روشن بوده است.

به این آمار استفاده از ایمیل، تلفن همراه، جستجو در اینترنت، اتاق های گفت و گو و ... اضافه کنید تا جنبه های فراگیر فناوری بر زندگی و محیط خانواده های امروز را بهتر درک کنید. صحبت اعضای خانواده هنگام صرف غذا جای خود را به کار با نمایشگرها و یا صرف غذا خارج از خانه داده اند.

محدودیت خلاقیت و چالش های توسعه حسی-حرکتی

امروزه، کودکان برای انجام بازی وابستگی بسیاری به فناوری داشته که این مساله چالش هایی که می توانند خلاقیت و تصورات آنها را پرورش دهند، محدود می کند. همچنین، از نظر فعالیت های جسمانی و دستیابی به توسعه حسی و حرکتی ممکن است با مشکل مواجه شوند.

بدن های کم تحرک که با محرک های حسی پر هرج و مرج بمباران می شوند، به تاخیر در نقاط عطف رشد کودک با تاثیر قابل توجه بر مهارت های پایه برای سوادآموزی منجر می شود. امروزه، بسیاری از کودکان در حالی وارد مدرسه می شوند که با نظم شخصی و مهارت های لازم برای یادگیری کلنجار رفته که در نهایت می تواند به مشکلات مدیریت رفتار چشمگیر برای معلمان در کلاس درس منجر شود.

تاثیرات بیولوژیک و اپیدمی اختلالات نوظهور

سیستم های حسی و حرکتی در حال رشد کودک از نظر بیولوژیکی برای مواجهه با ماهیت پر هرج و مرج فناوری امروز تکامل نیافته است. تاثیر فناوری به سرعت در حال پیشرفت بر رشد کودکان به طور روز افزون در قالب اختلالات جسمی، روانی و رفتاری که توسط سیستم های سلامت و آموزشی شناسایی و کمتر درک شده اند، قابل مشاهده هستند.

امروزه، چاقی کودکان و دیابت در بسیاری از کشورهای جهان به یک اپیدمی در میان کودکان مبدل شده اند. اوتیسم، اختلال هماهنگی، اختلال پردازش حسی، اضطراب و اختلالات خواب می توانند با استفاده بیش از اندازه از فناوری در ارتباط بوده و با نرخ هشدار دهنده ای در حال افزایش هستند. بر همین اساس، بررسی فوری و دقیق عوامل مهم برای تحقق نقاط عطف رشد و تاثیر فناوری بر آن عوامل می تواند به والدین، معلمان و متخصصان سلامت در درک بهتر پیچیدگی های این موضوع کمک کند.

سه عامل کلیدی برای سلامت جسمانی و روانی کودکان

سه عامل کلیدی برای سلامت جسمانی و روانی رشد کودکان شامل تحرک، لمس و ارتباط با انسان های دیگر می شوند. این سه عامل از اشکال ورودی های حسی ضروری هستند که از رشد نهایی سیستم های حرکتی و وابستگی کودک جدایی ناپذیر هستند. هنگامی که تحرک، لمس و ارتباط وجود نداشته باشند، پیامدهای ویرانگری رخ خواهند داد.

کودکان نیازمند ۳ تا ۴ ساعت فعالیت بدنی و بازی در روز بوده تا به تحریک حسی کافی برای رشد نرمال سیستم های دهلیزی، عمقی و لمسی خود دست یابند. استفاده از ابزارهای امنیتی و صندلی های کودک در کنار استفاده بیش از حد از تلویزیون و بازی های ویدئویی موجب محدود شدن هرچه بیشتر تحرک، لمس و ارتباط کودکان می شوند.

شکاف در هویت و اعتیاد به دنیای مجازی

از آن جایی که کودکان بیش از پیش به فناوری متصل می شوند، قطع ارتباط آنها با جامعه، دیگران و طبیعت نیز افزایش می یابد. هنگام رشد و شکل گیری هویت کودکان، آنها اغلب قادر به تشخیص این مساله که یک ماشین کشتار که در تلویزیون و یا بازی های ویدئویی مشاهده کرده و یا کودکی کوچک و خجالتی که نیازمند یک دوست است، نیستند.

اعتیاد به فناوری هایی مانند تلویزیون و بازی های ویدئویی می تواند اپیدمی غیر قابل بازگشت اختلالات سلامت جسمانی و روانی را به همراه داشته باشد. در شرایطی که یک قرن پیش نیازمند حرکت برای بقا بودیم، امروز زیر فشار این فرض قرار داریم که بدون فناوری قادر به ادامه حیات نیستیم.

تکنولوژی و اختلال در پیوند عاطفی والدین و کودک

نکته بسیار مهم این است که فناوری قاتل آن چیزی است که انسان علاقه بسیاری به آن دارد؛ ارتباط با انسان های دیگر. دوره زمانی کلیدی برای شکل گیری وابستگی از زمان تولد تا هفت ماهگی است. شکل گیری مناسب وابستگی به کودکانی آرام و شاد منجر شده و در مقابل، نادیده گرفتن آن نتیجه ای جز شکل گیری کودکانی مضطرب و آشفته نخواهد داشت.

استفاده بیش از اندازه از فناوری توسط خانواده نه تنها شکل گیری وابستگی اولیه را می تواند تحت تاثیر قرار دهد، بلکه تاثیر منفی بر سلامت روانی و رفتاری کودک خواهد داشت. تجزیه و تحلیل های بیشتر روی تاثیر فناوری بر رشد کودکان نشان داده است در شرایطی که سیستم های دهلیزی، عمقی، لمسی و وابستگی کمتر تحت تحریک بوده، در مقابل، حواس بینایی و شنوایی با تحریک بیش از اندازه مواجه هستند.

پیامدهای استرس مزمن و ضعف بینایی

کودکانی که به انجام بازی های ویدئویی و یا تماشای فیلم های خشن می پردازند، با سطوح بالای انتشار آدرنالین و استرس مواجه می شوند در شرایطی که بدن تشخیص نمی دهد چیزی که آنها مشاهده می کنند، واقعی نیست. در کودکانی که بیش از اندازه از فناوری استفاده می کنند، نشانه هایی مانند لرزش، افزایش تنفس و ضربان قلب و حالت ناخرسندی گزارش شده است.

همچنین، خیرگی طولانی مدت در یک فاصله ثابت روی نمایشگرهای دو بعدی به شدت رشد چشمی را محدود می کند. تراکم، بسامد و مدت زمان سریع و شدید تحریک شنوایی و دیداری در نهایت سیستم حسی کودک برای سرعت بالا را تحت تاثیر قرار داده و اثرات ویرانگری بر توانایی وی در زمینه تصور، توجه و تمرکز بر انجام وظایف تحصیلی خواهد داشت. به گفته کارشناسان، هر ساعت مشاهده تلویزیون از زمان تولد تا هفت سالگی معادل افزایش ۱۰ درصدی مشکلات توجه تا سن هفت سالگی است.

دستورالعمل های ضروری برای استفاده از تکنولوژی

بر همین اساس، توصیه می شود کودکان زیر دو سال از هیچ گونه فناوری استفاده نکنند. همچنین، مدت زمان استفاده کودکان بالای دو سال از فناوری اگر دارای مشکلات جسمانی، روانی و رفتاری هستند باید به یک ساعت در روز و در غیر این صورت حداکثر به دو ساعت محدود باشد.

خانواده ها وارد یک "رویای واقعیت مجازی" شده اند، جایی که همه معتقدند زندگی چیزی است که نیازمند یک راه فرار است. گرد هم آمدن والدین، معلمان و درمانگران برای کمک به "بیداری" جامعه و مشاهده آثار زیان بار فناوری نه تنها به سلامت جسمانی، روانی و رفتاری کودکان کمک خواهد کرد، بلکه بر توانایی یادگیری و روابط خانوادگی پایدار نیز تاثیرگذار است. کسب دانش و شناسایی آثار مضر آن و اتخاذ اقدام هایی در زمینه ایجاد توازن بین استفاده از فناوری و فعالیت های ورزشی، نه تنها برای کودکان مفید خواهد بود، بلکه جهان ما را نیز نجات خواهد داد.

پرسش های متداول

۱. سن مناسب برای شروع استفاده از تبلت و موبایل چه زمانی است؟ طبق توصیه کارشناسان، کودکان زیر ۲ سال نباید هیچ گونه مواجهه ای با نمایشگرها داشته باشند. برای سنین بالاتر نیز محدودیت یک تا دو ساعت در روز الزامی است.

۲. نشانه های اصلی اعتیاد دیجیتال در کودکان چیست؟ کاهش تمرکز، پرخاشگری در صورت قطع دسترسی به تکنولوژی، اختلال در خواب و تمایل به انزوای اجتماعی از بارزترین نشانه ها هستند.

۳. چگونه می توان توازن را به زندگی کودک بازگرداند؟ جایگزینی بازی های فیزیکی، حضور در طبیعت، و اختصاص دادن زمان های "بدون تکنولوژی" در طول روز (مثل زمان صرف غذا) بهترین راهکارها هستند.

مدیریت فناوری برای خانواده های قرن ۲۱

• حذف تلویزیون و نمایشگرها از اتاق خواب کودک.
• ممنوعیت استفاده از موبایل و تبلت حداقل ۱ ساعت قبل از خواب.
• اختصاص حداقل ۲ ساعت در روز به بازی های حرکتی و فضای باز.
• گفتگو با کودک درباره تفاوت دنیای واقعی و بازی های ویدئویی.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

فناوری بخشی جدایی‌ناپذیر از آینده است، اما وظیفه ما به عنوان والد یا مربی، مدیریت این ابزار است تا به جای «مانع رشد»، تبدیل به «ابزار رشد» شود. بازگشت به اصول ساده‌ای مثل بازی در طبیعت و گفتگوهای خانوادگی، کلید سلامت نسل آینده است.

نظر شما چیست؟ آیا شما هم متوجه تغییر در سطح تمرکز یا خلاقیت کودکان خود شده اید؟ تجربیات و راهکارهای خود را در بخش نظرات با ما و سایر والدین به اشتراک بگذارید.

بیشتر بخوانید:

والدین یا هوش مصنوعی/ چرا کودکان به فناوری بیشتر از خانواده اعتماد می‌کنند؟

تماشاخانه

وقتی از آسمان ایران پول نمی‌بارد / مرغ همسایه واقعا غاز است

طوفان شن در کرمان ... حتی نمی‌دانید چه بلای هولناکی است / ای کاش مدیران در ایران چنین گزارش‌هایی را درک می‌کردند

فیلم های دیگر