نفت تیغ دولبه سیاست

شرق/ فرهاد فزونی _ عضو هیأت نمایندگان اتاق بازرگانی تهران

نقش عربستان در بازار نفت دنیا قابل انکار نیست. چون تولید بالایی دارد و سیستم حکومتی آن هم به‌گونه‌ای است که تمام اختیارات و دارایی‌ها در دستان پادشاه است و می‌تواند بدون برخی ملاحظات داخلی و خارجی، تصمیماتی بگیرد که قیمت نفت را تا حدی پایین بیاورد.

از این‌رو نفت به عنوان ابزاری معرفی می‌شود که عربستان در چند دهه اخیر از آن بهره‌مند بوده و برای نقش‌آفرینی در روابط بین‌الملل و تأثیرگذاری بر ‌اتفاقات منطقه، از آن سود جسته است.

اگر نفت را به عنوان ابزاری در دست کشورهای نفت‌خیز ازجمله عربستان بپذیریم، باید در مورد ایران نیز اثرگذاری این ابزار مشاهده شود. متأسفانه یا خوشبختانه، تحریم‌ها به دنیا ثابت کرد بدون نفت و گاز ایران هم اتفاق خاصی نمی‌افتد و اقتصاد جهانی در بلندمدت، بدون نفت ایران مسیر عادی خود را خواهد پیمود.

 در شرایط فعلی نیز اگر ما بخواهیم با افزایش تولید نفت خود، به این بازار برگردیم، به‌سادگی ممکن نیست و نیازمند تمهیدات خاصی است که مشوق خریداران باشد تا از نفت ما استفاده کنند پس رفتن ایران از بازار به مذاق جهان بد نیامده که حالا تلاش کند ایران را برگرداند.

گرچه نوسان‌های مقطعی ناشی از کم‌وزیادشدن تولید نفت یک کشور می‌تواند بازار نفت جهان را کمی متلاطم کند، اما تجربه نشان داده چنانچه اقتصاد جهانی، عزم چشم‌پوشی از نفت یک کشور را داشته باشد، درنهایت می‌تواند به هدف خود برسد.

بنابراین باید درمورد این عقیده که می‌گوید نفت ابزار اثرگذاری عربستان در جامعه بین‌الملل است، تجدیدنظر کنیم. قدرت عربستان پیش از آنکه مستقیما به نفت وابسته باشد، بیشتر به دلیل وام‌های ارزان‌قیمتی است که به متحدانش می‌پردازد و متأثر از ثروت هنگفتی که این کشور پادشاهی، در کشورهای جهان سرمایه‌گذاری کرده است.

پس با این حساب، اثرگذاری، بیشتر می‌تواند ناشی از انباشت درآمدهای نفتی در این کشور باشد نه صرفا داشتن بیشترین ذخایر نفت جهان. به عبارت دیگر، پول، بیش از نفت اهمیت دارد و گرچه این پول می‌تواند حاصل از نفت باشد اما لزوما حاصل از نفت نیست.

استفاده از ابزار نفت برای یک کشور در بلندمدت نمی‌تواند کارآمد و کارا باشد، اما توان اقتصادی پایدار یا همان قدرت اقتصادی می‌تواند ابزاری به‌مراتب قدرتمند‌تر از نفت باشد.ابزار نفت یک روی دیگر هم دارد. می‌توان گفت یک تیغ دولبه است.

عربستان با افزایش تولید نفت خود سعی دارد روند اتفاقات را تا حدی به‌نظر خود نزدیک کند، از دیگر سو با اعمال فشار قدرت‌های جهانی و اعمال تحریم علیه کشور نفت‌خیزی مانند ایران، که به کاهش تولید و صادرات نفت انجامید، اقتصاد این کشور را به رکود کشاندند.

پس به‌فرض اینکه نفت ابزار توانمند و کارآمدی باشد، نباید فراموش کرد این ابزار می‌تواند له یا علیه کشور نفت‌خیز باشد. اگر قدرت‌های جهانی عربستان را مانند ایران محاصره اقتصادی کنند، خدا می‌داند چه بر سر این کشور خواهد آمد.

 صندوق ذخیره‌ ارزی کشوری که اقتصاد داخلی خودکفا و توانمند ندارد، در تحریم‌ها دیری نمی‌پاید و پس از آن است که نقش توان اقتصادی داخلی و غیرنفتی آشکار می‌شود.