انسان تنها موجود هوشمند زمین نیست؛ نگاهی به باهوش‌ترین حیوانات جهان

عصرایران؛ محمد مهدی حیدرپور - سال‌ها تصور می‌شد هوش پیچیده، ویژگی منحصربه‌فرد انسان است. اما پژوهش‌های علوم شناختی، رفتارشناسی حیوانات و عصب‌شناسی طی دو دهه اخیر نشان داده‌اند که بسیاری از حیوانات دارای توانایی‌هایی مانند حل مسئله، برنامه‌ریزی، خودآگاهی، استفاده از ابزار، یادگیری اجتماعی و حتی درک مفاهیم انتزاعی هستند.

امروزه دانشمندان تأکید می‌کنند که «هوش» یک طیف است، نه یک ویژگی صفر و یکی. هر گونه متناسب با نیازهای تکاملی خود نوعی از هوش را توسعه داده است.

در ادامه با برخی از باهوش‌ترین موجودات سیاره زمین آشنا می‌شویم:

کلاغ‌ها

کلاغ‌ها، زاغ‌ها و جیجاق‌ها از باهوش‌ترین پرندگان جهان محسوب می‌شوند.

یافته‌های مهم:

• توانایی ساخت و اصلاح ابزار (حتی ابزار چندمرحله‌ای)

• برنامه‌ریزی برای آینده

• تشخیص چهره انسان‌ها و به خاطر سپردن افرادی که به آن‌ها آسیب زده‌اند

• درک مفهوم علت و معلول

مطالعات دانشگاه‌های کمبریج و اوکلند نشان داده‌اند برخی گونه‌های کلاغ توانایی حل مسائلی در حد میمون‌های بزرگ دارند.

دلفین‌ها

دلفین‌ها مدت‌هاست به عنوان حیواناتی باهوش شناخته می‌شوند، اما پژوهش‌های جدید نشان داده‌اند توانایی‌های آن‌ها حتی پیچیده‌تر از تصور قبلی است.

توانایی‌های کلیدی:

• خودآگاهی (قبولی در تست آینه)

• داشتن «نام صوتی» اختصاصی برای هر فرد

• همکاری پیچیده در شکار

• توانایی درک دستورهای نمادین

ساختار مغزی دلفین‌ها از نظر چین‌خوردگی قشر مغز بسیار پیشرفته است و بخش‌های مرتبط با احساسات در آن‌ها توسعه‌یافته‌اند.

فیل‌ها

فیل‌ها دارای حافظه فوق‌العاده و ساختار اجتماعی پیچیده هستند.

یافته‌های علمی:

• سوگواری برای اعضای مرده گروه

• شناسایی خود در آینه

• استفاده از ابزار

• همکاری هدفمند

مطالعات اخیر نشان داده‌اند فیل‌ها قادر به درک همکاری متقابل هستند؛ یعنی می‌فهمند برای رسیدن به هدف باید همزمان با دیگری اقدام کنند.

خوک‌ها

پژوهش‌های رفتاری نشان داده‌اند خوک‌ها از نظر یادگیری و حافظه عملکردی در سطح بسیار بالایی قرار دارند.

قابلیت‌ها:

• استفاده از آینه برای یافتن غذا

• یادگیری سریع وظایف پیچیده

• درک روابط اجتماعی

• حتی انجام بازی‌های ساده ویدیویی در آزمایشگاه

برخی پژوهشگران آن‌ها را با سگ‌ها و حتی شامپانزه‌ها مقایسه کرده‌اند.

بونوبو و شامپانزه‌ها

شامپانزه‌ ها و بونوبوها نزدیک‌ترین خویشاوندان ژنتیکی انسان محسوب می شوند.

توانایی‌ها:

• یادگیری زبان اشاره و نمادها

• درک مفاهیم عددی ساده

• ساخت ابزار

• فریب اجتماعی

• انتقال دانش بین نسل‌ها

بونوبویی به نام «کنزی» توانست صدها نماد ارتباطی را بیاموزد و ترکیب‌های جدید بسازد.

موش‌های صحرایی

برخلاف شهرت منفی، موش‌ها توانایی‌های شناختی قابل توجهی دارند.

• حل مسئله پیچیده

• همدلی (آزاد کردن هم‌نوع گرفتار)

• حافظه فضایی قوی

• تصمیم‌گیری مبتنی بر تجربه

آن‌ها در تحقیقات علوم اعصاب یکی از مهم‌ترین مدل‌های مطالعه هوش هستند.

گاوها

گاوها معمولاً به عنوان حیواناتی آرام و ساده شناخته می‌شوند، اما پژوهش‌های رفتاری نشان داده‌اند آن‌ها دارای زندگی عاطفی و اجتماعی پیچیده‌ای هستند.

توانایی‌ها و ویژگی‌های شناختی:

• ایجاد روابط اجتماعی پایدار (دوستی و ترجیح افراد خاص)

• تجربه احساساتی مانند اضطراب، ترس و حتی هیجان

• یادگیری از تجربه و بهبود عملکرد در حل مسئله

• واکنش‌های هیجانی مثبت هنگام موفقیت در انجام یک وظیفه

مطالعات دانشگاهی نشان داده‌اند گاوها می‌توانند تغییرات احساسی هم‌نوعان خود را تشخیص دهند و نسبت به آن واکنش نشان دهند، که نشانه‌ای از هوش اجتماعی و عاطفی آن‌هاست.

زنبورها

زنبورها نمونه کلاسیک «هوش جمعی» محسوب می شوند.

• تصمیم‌گیری گروهی پیچیده برای انتخاب محل کندو

• ارتباط از طریق رقص

• یادگیری الگوها

• تشخیص چهره‌های ساده

پژوهش‌های جدید نشان داده‌اند زنبورها می‌توانند مفاهیم «صفر» و «کمتر/بیشتر» را درک کنند.

سنجاب‌ها

سنجاب از قدرت یادیگری خیلی سریع سود می برد و همچنین از همنوعان خود چیزهای جدید را یاد می گیرد. 

• حافظه فضایی بسیار پیشرفته

• یادگیری اجتماعی

• فریب سایر سنجاب‌ها برای پنهان کردن محل غذا

گونه‌های باهوش دیگری که باید مد نظر قرار داد

اختاپوس (یکی از شگفت‌انگیزترین موارد)

اختاپوس‌ها شاید عجیب‌ترین نمونه هوش در طبیعت باشند.

ویژگی‌ها:

• حل معماهای چندمرحله‌ای

• باز کردن درِ ظرف‌های پیچیده

• فرار از آکواریوم!

• استفاده از ابزار (پوسته نارگیل به عنوان پناهگاه)

• یادگیری مشاهده‌ای

نکته مهم: حدود دو سوم نورون‌های اختاپوس در بازوهایش قرار دارند، یعنی نوعی «هوش توزیع‌شده» دارد.

طوطی‌ها (به‌ویژه طوطی خاکستری آفریقایی)

• درک واژه‌ها و مفاهیم

• توانایی شمارش

• تمایز رنگ و شکل

• یادگیری واژگان انسانی

طوطی معروف «الکس» توانست مفاهیمی مانند «بزرگ‌تر»، «کوچک‌تر» و «متفاوت» را درک کند.

سگ‌ها

پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد برخی سگ‌ها می‌توانند نام بیش از 100 اسباب‌بازی را به خاطر بسپارند.

• درک صدها واژه انسانی

• خواندن احساسات از چهره

• همکاری پیشرفته با انسان

• تشخیص اشاره و جهت نگاه

نکته مهم: هوش فقط شبیه انسان بودن نیست

یکی از اشتباهات رایج، سنجش هوش حیوانات با معیارهای انسانی است. هر گونه بر اساس نیازهای تکاملی خود هوش ویژه‌ای توسعه داده است:

• کلاغ‌ها ← حل مسئله ابزاری

• دلفین‌ها ← هوش اجتماعی

• زنبورها ← هوش جمعی

• اختاپوس ← هوش مستقل و انعطاف‌پذیر

• فیل‌ها ← حافظه و همدلی

سخن پایانی 

پژوهش‌های مدرن نشان می‌دهد:

• خودآگاهی تنها محدود به انسان نیست.

• استفاده از ابزار در چندین شاخه تکاملی مستقل شکل گرفته است.

• هوش اجتماعی در پستانداران دریایی و زمینی بسیار پیشرفته است.

• حتی حشرات با مغزهای بسیار کوچک نیز می‌توانند تصمیم‌گیری‌های پیچیده انجام دهند.

در واقع، زمین سیاره‌ای مملو از اشکال گوناگون هوش است؛ فقط شکل آن‌ها با یکدیگر متفاوت است.

روغن کرچک؛ دشمن تیرگی زیر چشم

بیشتر بخوانید:

نابغه های حیات وحش؛ این ۱۰ گونه جانوری باهوش ترین حیوانات روی زمین هستند (+عکس)

تماشاخانه

موج برکناری زنان متخصص در میراث فرهنگی ایران / غیر متخصصین همچنان بر صندلی قدرت نشسته‌اند

ببینید آتش‌سوزی‌های صنعتی و تجاری در ایران / طی یک ماه بیش از ۳ آتش‌سوزی / نشت گاز ، سهل‌انگاری یا عمدی؟

فیلم های دیگر