پيامِ سقوطِ قندوز و قدرت گيري طالبان

عباس عبدی / روزنامه اعتماد

سقوط ايالت قندوز در افغانستان به دست طالبان چه پيامي دارد؟ به احتمال قوي، رهبري جديد طالبان كه پس از مرگ ملاعمر، اين سمت را به دست آورده و با اختلافات داخلي روبه رو شده است، براي آنكه خود را تثبيت كند، نيازي به نمايش قدرت داشته و اقدام به اين كار كرده است، حتي اگر در ادامه مجبور شوند در برابر حملات نيروهاي دولتي و ناتو، دوباره اين استان را ترك كرده و تحويل دولتي ها دهند. بنابراين موفقيت طالبان و رهبري جديد آن و حذف يا منفعل كردن رقباي رهبري جديد هدفي محقق شده است. ولي اين يك بخش ماجراست و دو نكته بسيار مهم تر نيز در اين ميان وجود دارد كه نبايد از آن غفلت شود.

    ١- نخستين نكته اين است كه چرا پس از گذشت حدود ١٤ سال از حمله غرب به افغانستان و هزينه هاي فراواني كه در آنجا شده است، دوباره شاهد سر برآوردن و رشد طالبان هستيم؟ همان نيروهايي كه گمان مي شد، نيروهاي رو به عقب و در حال افول جامعه هستند و در يك چشم برهم زدني دود شده به هوا خواهند رفت. چرا غرب نتوانست در افغانستان يك دولت مقتدر و سالم ايجاد كند: دولتي كه پس از ١٤ سال مساله اولش امنيت و بقا نباشد. چرا هنوز موج مهاجران افغاني به سوي كشورهاي منطقه و اروپا در حال حركت است؟ آيا صدها ميليارد دلاري كه به آنجا كمك شده، در راه توليد و آباداني و ايجاد اشتغال صرف نشده است؟

 وضعيت افغانستان نشان مي دهد كه دولت سازي پديده اي تاريخي و دروني است. اين ذهنيت نادرست است كه امريكايي ها در آلمان و ژاپن توانستند چنين پديده اي را بسازند پس در جاهاي ديگر هم خواهند توانست. در آن دو كشور زيرساخت هاي چنين پديده اي در سطوح بسيار پيشرفته وجود داشت و امريكا فقط توانست بر اين زيرساخت ها نقشه خود را پياده كند، حتي پياده كنندگان آن نيز مردم ژاپن و آلمان بودند. در حالي كه مي دانيم از وقتي كه انتخابات اخير افغانستان انجام شد، حدود يك سال طول كشيد كه نتايج آن پذيرفته و دولت مبتني بر آن شكل گيرد! همان موقع روشن بود كه بناي ساخته شده اين دولت بر پايه هاي جامعه سنتي افغانستان قرار ندارد: و در نتيجه اميد چنداني به آينده افغانستان از حيث ثبات و تفاهم سياسي وجود ندارد و چشم انداز روشني نيز از آن ارايه نمي شود.

اين وضعيت به معناي آن است كه نيروهاي خارجي مي توانند با صرف پول و حضور سرباز و هواپيما و بمباران، يك دولت را شكست دهند و عده اي ديگر را به جاي آنها بياورند ولي تاسيس دولت به عنوان يك نهاد اجتماعي مهم بايد برآمده از دل آن جامعه باشد. نه تنها دولت، بلكه ساير نهادهاي اجتماعي نيز بايد با وضعيت عمومي جامعه خود انطباق داشته باشند. شايد كمتر كسي باور مي كرد كه اگر ايالات متحده و غرب پا به افغانستان بگذارند، ناتوان از تاسيس يك دولت مدرن خواهند بود.

بسياري گمان مي كردند كه در مدت كوتاهي يك دولت دموكراتيك و قدرتمند و سالم را در آنجا تاسيس و مستقر خواهند كرد و سپس با افتخار آنجا را ترك مي كنند. ولي كيست كه نداند آنان نه تنها در اين پروژه شكست فاحشي خوردند، بلكه اتفاقاتي كه در پي حضور آنان در منطقه رخ داد، شكاف ميان مردم منطقه و ارزش هاي دموكراتيك را بيشتر كرد.

    ٢- چرا دولت افغانستان تا اين حد ضعيف و ناكارآمد است؟ علل اين امر گوناگون و پيچيده است. شكاف هاي قومي، زباني و مذهبي در افغانستان، توسعه نيافتگي اين كشور و دخالت هاي خارجي بخشي از اين علل است ولي به طور مشخص بايد به يك نهاد بسيار مهم دولت مدرن يعني دادگستري مستقل، سالم و كارآمد نيز اشاره كرد.

    اخيرا مقاله اي در نيويورك تايمز چاپ شد كه يك علت مهم گرايش مردم به طالبان را، ناكارآمدي و فساد دستگاه قضايي افغانستان معرفي كرده است. نويسنده اين مقاله كوشيده است تا با ذكر شواهد گوناگون نشان دهد، دادگاه هايي كه طالبان براي رفع خصومت و حل اختلافات ايجاد كرده، مورد اقبال مردم قرار دارند، در حالي كه دادگاه هاي رسمي در دادگستري افغانستان، سراسر فساد و ناكارآمد هستند و رشوه و فساد و پارتي بازي در آن حرف اول و آخر را مي زند و اين در حالي است كه براي ايجاد و راه اندازي و تقويت دادگستري افغانستان ميلياردها دلار كمك بين المللي شده است. ائتلاف نيروهاي امريكايي، كلاس هاي زيادي براي آموزش وكلا، قضات و ساير دست اندركاران دادگستري تشكيل شده دادند ولي گويي همه آنها بي فايده بوده است، زيرا ميزان اعتماد به دادگستري نزد افغان ها نزديك به ٢٥ درصد است. هر جامعه اي كه اعتماد به دستگاه قضايي آن كم باشد، روي خوش و عدالت و اعتماد را نخواهد ديد. به قول معروف هرچه بگندد نمكش مي زنند واي به روزي كه بگندد نمك.

حال اگر مردم براي تظلم خواهي به دادگستري بروند ولي ظلم بزرگ تري را در آنجا تجربه كنند، مصداق اين ضرب المثل خواهد بود. ميزان سلامت و حتي كارآمدي هر حكومتي را بايد از طريق سنجش سلامت و عدالت در دادگستري آن تعيين كرد. دادگستري ها نمي توانند به ديگران انتقاد كنند، آنان بايد مطابق قانون عمل كنند، كه اگر چنين كردند، نيازي به انتقاد از ديگران نيست و همه چيز درست خواهد شد يا حداقل در مسير درست شدن قرار مي گيرد.