کد خبر ۷۴۲۸۳۱
تعداد نظرات: ۲۵ نظر
تاریخ انتشار: ۱۳:۲۹ - ۲۷ مرداد ۱۳۹۹ - 17 August 2020
پاره‌ای اتفاقات تاریخی، حسب ظاهر صحنۀ سیاست را تغییر می‌دهد و به سود برندگان ظاهری می‌آراید اما بازندگان یا خارج‌شدگان را ناخواسته در قلب تاریخ می‌نشاند و به آنان شکوه و جاودانگی می‌بخشد و اسطوره می‌کند...

عصر ایران؛ مهرداد خدیر- همه‌ساله و در فاصلۀ 25 تا 28 مرداد ماه - اولی کودتای ناکام و دومی به ظاهر کام‌یاب برای سرنگونی دولت ملی- نام و یاد دکتر محمد مصدق تازه می‌شود و البته همواره با دریغادریغ همراه است.کودتایی که سرنگون اما جاودانه کرد

با این که تاریخ را نباید در شمول تکرار‌های ملال‌آور دانست و اگرچه سهراب سپهری می‌گوید: «پشت سر، خستگی تاریخ است» و به جای «دیروز»، «امروز» را باید دریافت زیرا که «زندگی، آب‌تنی کردن در حوضچۀ اکنون است» اما آن‌گونه که کارگردان جهانیِ سینمای ایران- اصغر فرهادی- در فیلم «گذشته» به تصویر کشیده آدمی را از گذشته و دیروز، خلاصی ورهایی نیست.

دربارۀ کودتای 28 مرداد 1332 پیش‌تردر همین تارنما نوشته‌ام و ذیل همین نوشته، نشانی آنها قرار دارد. از این رو امسال بر آن نیستم تا ثابت کنم «کودتا بود» چرا که وزیر خارجۀ پیشین بریتانیا هم در کتاب خواندنی «کار، کار انگلیسی‌هاست» اذعان کرده داستان از کجا آب می‌خورده و گمان نمی‌کنم به جز آقازادۀ سید ابوالقاسم کاشانی و برخی از علاقه‌مندان حسین مکی و شماری از سلطنت‌طلبان منکر واقعیت‌های تاریخی، کسی باقی مانده باشد که در کودتا بودن سیاه‌ترین کودتایی که مسیرتاریخ ایران را تغییر داد، تردید داشته باشد.

با این مقدمه روشن است که زاویه‌ای دیگر، مدّ نظر است: کودتای 28 مرداد، مصدق را سرنگون اما او را جاودانه کرد. چندان‌که حتی برخی ادعا می‌کنند نه که نمی‌دانست در پی همه‌پرسی انحلال مجلس چه اتفاقی خواهد افتاد اما آگاهانه پای به این وادی نهاد تا قهرمان و جاویدان شود.

تصور کنید همان مجلس، دولت ملی را کنار می‌زد یا به ترفندی وادار به استعفا می‌شد یا سال قبل‌تر قیام 30 تیر رخ نمی‌داد. جز این بود که آرام آرام و در حاشیه فراموش می شد؟

پاره‌ای اتفاقات تاریخی، حسب ظاهر صحنۀ سیاست را تغییر می‌دهد و به سود برندگان ظاهری می‌آراید اما بازندگان یا خارج‌شدگان را برای همیشه و در قلب تاریخ می‌نشاند و اگر هم موجب رنج آن افراد در طول حیات و زیان آن جامعه شود اما به آنان شکوه و جاودانگی‌یی می بخشد که در مسیر عادی زندگی محتمل نیست.

اما چرا کودتا مصدق را هم سرنگون و هم جاودانه و به یک شمایل، بدل کرد؟

1. اگر به هر طریق دیگر به جز کودتا کنار زده شده بود یا فرمان عزل در غیاب مجلس را که شبانگاه و سرهنگ نصیری به او ابلاغ کرد، پذیرفته بود، نخست وزیری می‌شد مثل بقیه نخست وزیرها که آمدند و رفتند نه آن که 28 ماه نخست وزیری او پررنگ‌تر از هر دورۀ دیگری در تاریخ ثبت شود.

سرنوشت مصدق را همان «نه» که به فرمان عزل غیر‌قانونی خود گفت رقم زد. به تعبیر بامداد شاعر:

آیا نه/ یکی نه/ بسنده بود/ که سرنوشت مرا بسازد؟/ من/ تنها فریاد زدم / نه/ من از/ فرورفتن/ تن زدم...

2. شاهِ گریخته، سلطنت بادآوردۀ خود را تمام شده می‌پنداشت و در خاطرات ثریا بختیاری آمده که افسوس می‌خورد پول کافی ندارد تا مزرعه‌ای در آمریکا خریداری کند (چرا که در آن 12 سال مانند یک پادشاه مشروطه سلطنت کرده بود) و کودتا او را به تخت، بازگرداند.

ظاهر صحنه این بود که محمد‌رضای جوان بازی را برده و دوباره بر سریر نشسته و مصدق پیر باخته اما در تمام آن 25 سال، کابوس شاه بود تا جایی که نام او را در نقد هم برنمی‌تافت. چندان که بر هویدا خرده گرفت که چرا در مجلۀ تحت حمایت او- تلاش- نام مصدق آمده ولو نه در ستایش.

یک سال قبل از مرگ مصدق، خبرنگار خارجی که از حساسیت او به این نام آگاه بود پرسید: این روزها دکتر مصدق چه می‌کند؟ شاه پاسخ داد: به ورزش مورد علاقۀ خود سرگرم است! خبرنگار، دست‌بردار نبود و ادامه داد: ورزشِ مورد علاقۀ او چیست؟ شاه گفت: خرسواری!

کودتا او را به تاج و تخت برگردانده و از پادشاه مشروطه به مطلقه بدل ساخته بود. از این رو هر سال به مناسبت 28 مرداد عده‌ای را در میدان مخبرالدوله جمع می‌کردند و سالگرد «قیام ملی»! را گرامی می‌داشتند و غالبا خود شاه یک کنفرانس مطبوعاتی با حضور مدیران روزنامه‌ها برگزار می‌کرد و در مقدمه یادآور می‌شد که اگر آن اتفاق نیفتاده بود مملکت به دست کمونیست‌ها می افتاد و گاه به مصدق طعنه می‌زد. شاه، فوبیای کمونیست‌ها را داشت و به خاطر همین از قدرت نیروهای مذهبی غافل بود.

کودتا سبب شد خود را در 25 سال پس از کودتا از نیروهای ملی محروم کند و رو به کارگزاران غیر سیاسی آورد و کار به جایی رسید که جمشید آموزگار بیگانه با سیاست و سرگرم اقتصاد و تکنوکراسی را نخست‌وزیر کرد و رشته کار را از دست داد و چشم باز کرد و دید نیروهای ملی و مذهبی در کنار هم قرار گرفته‌اند حال آن که اواخر مصدق سایه هم را با تیر می‌زدند.

مادر شاه هم هر سال در 28 مرداد جشن نوزایی پهلوی را برگزار می‌کرد. این جشن، شامگاه 28 مرداد 1357 هم برگزار شد و در روزهای بعد این شایعه پیچید که تا خبر آتش گرفتن سینما رکس را شنیده‌اند جشن گرفته‌اند در حالی که در همان جشن مادرش بود که خبر آبادان را شنید.

با این حال همین شاه چند ماه بعد و در پاییز 57 دست به دامان یاران مصدق شد تا نخست وزیری را بپذیرند. کریم سنجابی و غلامحسین صدیقی البته نپذیرفتند و گفتند دیر شده و در تابستان 56 باید اقدام می‌کردید ولی شاپور بختیار، دُن کیشوت‌وار قبول کرد و طعنۀ تاریخ را ببین که قاب عکس شاه را از بالای سر برداشت و تصویر مصدق را گذاشت. در حالی که 12 سال از مرگ مصدق می‌گذشت و نشان می‌داد یاد او به رغم تمام منع‌ها زنده است.

3. مصدق در سال 32 سرنگون شد و 13 سال بعد هم در حصر درگذشت اما 12 سال پس از آن تصویر او در راه پیمایی های انقلاب 57 در دست تظاهر کنندگان بود. بعد از پیروزی انقلاب هم یک میلیون نفر بر آرامگاه او حاضر شدند.

آیا این نشانی از همان جاودانگی - مدعای این نوشته - نیست؟

4. در مستندی که به تازگی از یکی از شبکه‌ها پخش شد از زبان رعایای او می‌شنویم که تا چه اندازه به دزدی و رشوه حساس بوده است.

خالد حسینی در رُمان «بادبادک باز» از زبان قهرمان داستان خود می‌نویسد: «فقط یک گناه وجود دارد. آن هم دزدی است. هر گناه دیگری هم دزدی است...اگر مردی را بکُشی هم در واقع دزدی کرده‌ای. چون یک زندگی را دزدیده‌ای. وقتی تقلب می‌کنی، حق و انصاف را می‌دزدی و وقتی دروغ می‌گویی حق دانستن حقیقت را.»

این روزها که همه از دزدی و اختلاس و رشوه می‌نالند و ارقام اختلاس ها سرگیجه آور شده و عنصر حقیری به نام اکبر طبری که 20سال در قوۀ قضاییه به اسم ساخت و ساز، تاخت و تاز می‌کرده مدعی می‌شود دوستانی داشته که کلّ لواسان را به نام او می‌کرده اند بیش از همیشه الگویی به نام مصدق در یادها تازه می‌شود که هزینه سفر لاهه را هم خود داد! برای مملکت می‌رفته ولی از جیب خرج می‌کرده و معتمد رییس سابق دستگاه قضا آش را با جاش می خواسته و دو کلمه حرف حسابی هم نتوانست در دادگاه و در دفاع از خود بر زبان آورد.

هر چه این دون صفتان را بیشتر می‌بینی به جایگاه مصدق بیشتر پی می‌بری که لحن و سیما و پوشش او در 70 سال قبل هم از جماعت طبری سر بود. چون سیر بود.  

5.جک استراو در کتاب خود می‌نویسد: تا قبل از مصدق، همه را با رشوه می‌خریدند اما او ثروت مندتر از آن بود با اعتبار ومناعت طبعی افزون تر وبی نیازتر از آن که با رشوه قابل خریداری باشد.

مصدق به عنوان الگوی سیاست‌مدار سالم جاودانه است و حتی برخی را به این صرافت انداخته که بهتر آن است که به جای سپردن امور به افرادی که در کودکی یا جوانی با انواع عقده‌ها درگیر بودند کار را به سیرها بسپرند تا دزدی نکنند و به مناصب، به چشم فرصت عقده‌گشایی ننگرند. چندان که مصدق بود.

6. کودتا مصدق را ساقط و ایران را از او محروم و در سرزمینی که یک عمر برای اعتلای آن کوشیده بود محبوس و محصور و منزوی کرد اما جواهر لعل نهروی هند، جمال عبدالناصر مصر و مارشال تیتوی یوگسلاوی انکار نکردند که در پایه گذاری جنبش غیر متعهدها ازاو الگو گرفتند. پروژه ملی شدن نفت در ایران را با کنسرسیوم به چالش گرفتند اما کانال سوئز در مصر ملی شد و هنوز از محل آن عایدی دارند.

7. جایی خوانده‌ام که ماندگاری آدمیان در سه چیز است: نهاد‌هایی که برپا می‌کنند، رسمی که درمی‌اندازند و اثری که بر جای می‌گذارند. مصدق به نهاد دولت و مجلس، معنی داد. از این روست که هر نماینده یا دولت مردی را با او مقایسه می‌کنیم و پس از او هیچ نخست وزیری چنگی به دل نزد تا موسم انقلاب که «بازرگان» ی بر جای او نشست که خود را با سه صفت توصیف می‌کرد و یکی «مصدقی» بود.

8. از رموز جاودانگی مصدق این است که اگرچه ملی بود اما به دام ملی‌گرایی افراطی و ناسیونالیسم کور یا شوونیسم نیفتاد و باستان‌گرا نبود. ملت را دوست داشت و کاری به هخامنشیان نداشت.

این نوشته را در ستایش مصدق نپندارید تا گفته شود آیا خود او در آنچه رخ داد تقصیر نداشت؟

غرض این بود که گفته شود با کودتا سرنگون شد اما جاودانه ماند. به عبارت دیگر از قضا سرکنگبین، صفرا فزود. هر چند که کودتا نه سرکنگبین که زهر هلاهل بود.

در مَثَل، مناقشه نیست و مصدق هم تظاهر مذهبی نداشت اگرچه تقیدات او قابل انکار نیست و سر عناد با مذهب نداشت. اما برای آن که موضوع روشن‌تر شود این مثال می‌تواند کمک کند.

در دهۀ 80 و در یکی از شب‌های احیا در حسینیۀ ارشاد، مرحوم عزت‌الله سحابی سخنران بود و در پایان به چند پرسش پاسخ داد. یکی از حاضران پرسید: آیا بهتر نبود حضرت علی‌ع قدری بیشتر انعطاف به خرج می‌داد تا دوران حکومت او محدود به 5 سال نباشد؟

او پاسخ داد: به فرض که کوتاه می‌آمد و چند سال دیگر هم می‌ماند. به هر حال درمی‌گذشت اما جاودان نمی‌شد حال آن که اکنون و در پی بیش از هزار سال از او یاد می‌کنیم.

28 مرداد 1332 آرزوهای یک ملت را برباد داد و سبب شد گرد یأس پاشیده شود.

13 سال بعد، مصدق چنان به تنگ آمده بود که وقتی دکتر اسماعیل یزدی نام و نوع بیماری او را با قاطعیت اعلام نکرد و به آزمایش ها موکول کرد به او گفت خدا کند سرطان باشد تا از این زندگی آسوده شوم. با این همه اگر آن کودتا و آن رنج نبود، آن نام و مرام جاودانه نمی‌شد و می بینید که هست! تا جایی که شاید امسال تلویزیون هم پسر مرحوم کاشانی را نیاورد تا بگوید کودتا نبود!

--------------------------------------------------

بیشتر بخوانید/ببینید:

*آخرین 28 مردادِ شاه و خطاهایی ویران‌گر در کنفرانس خبری

*کودتا بود یا رویداد و واقعه سیاسی؟!

*گفت‌و‌گوی روزنامه «قانون» با مهرداد خدیر درباره اتهام «تند‌رَوی دکتر فاطمی»

 *پرسه در خیابان‌های کودتا / داستان چهارشنبه سیاه (+فیلم)

 

 

ارسال به تلگرام
ارسال به دوستان
انتشار یافته: ۲۵
در انتظار بررسی: ۳۹
غیر قابل انتشار: ۰
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۱۳:۵۱ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۷
1
38
فساد و دزدي حقيقتا آفت بزرگيست
ناشناس
United Kingdom
۱۵:۰۶ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۷
4
3
درود بر شما جناب خدیر که این سایت رو بخاطر نوشته های شما میخونم
جمشید سرورامینی
United States
۱۵:۳۷ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۷
16
3
اینکه مصدق عضو یکی از لژهای قراماسونری بوده است را چگونه می توانید توجیح کنید. من نمی خواهم قضاوت کنم که فراماسونری خوب یا بد است ولی واقعیت این است که یک عضو تشکیلات فراماسونری باید تابع دستورات آن لژ باشد.
ناشناس
United States
۱۵:۳۹ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۷
3
13
حضرت مسیح(ع) می فرماید: درخت را باید از میوه های آن شناخت و بنظر بنده اگر فقط به آنهایی که در مکتب مصدق پرورده شدند نگاه کنیم بزرگی و درخشندگی روح این مرد را بهتر مشاهده خواهیم کرد.بزرگانی مانند دکتر صدیقی و مهندس بازرگان و خلیل ملکی و داریوش فروهر و...همه میوه های این درخت تناور بودند و این درخت هنوز هم پربار است و هنوز هم ایران را عطرآگین می کند.
ناشناس
Germany
۱۵:۵۲ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۷
2
16
"هر چه این دون صفتان را بیشتر می‌بینی به جایگاه مصدق بیشتر پی می‌بری که لحن و سیما و پوشش او در 70 سال قبل هم از جماعت طبری سر بود. چون سیر بود. "
بهنام
Iran, Islamic Republic of
۱۶:۱۱ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۷
3
12
مصدق آدمی به معنای واقعی کلمه آزاده بود. ایران باید به داشتن اینچنین سیاستمداری تا ابد به خودش زباله.
ناشناس
United Kingdom
۱۶:۲۷ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۷
2
3
نوشتار بسیار خوبیست و نکات مهمی دارد. جای نگرانی وتاسف است که تارخ اجتماعی وسیاسی این کشور چنین بریده بریده و ناپیوسته و گاه فراموش شده به نسلهای بعدی میرسد یا حتی نمیرسد و اشتباهات تاریخی در مدار تکرار است.
سعید
Iran, Islamic Republic of
۱۶:۳۳ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۷
0
3
چند سال پیش در 28 مرداد شبکه سه یک فرد مسنی که هرگز نفهمیدم که بود.
مجری ناشناس تر از کارشناس از او پرسید مصدق چگونه مردی بود.
کارشناس ناشناس گفت خوب بود ولی احمق بود!!
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۱۶:۳۹ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۷
9
3
بسمه تعالی
اعتمادبه بیگانه باعث شد
موقعیکه هم ملت درخواب بودوهم حکومت
کودتای خائنین براحتی جواب دهد.والسلام
رضا
Iran, Islamic Republic of
۱۶:۵۳ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۷
1
4
خیلی عالی مثل همیشه
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۱۸:۰۷ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۷
1
5
بزرگ مردان فقط خداوند باید پاداش شما را بدهد
عرفان
Canada
۱۹:۱۶ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۷
1
4
مثل همیشه واقعا لذت بردم جناب خدیر. خیلی ممنون از شما.
تنها بخشی که شاید بشه بهش خرده گرفت بند 5 هست که البته فرمودید "برخی" تصور کردند سپردن کارها به سیرها راه حل هست و احتمالا نظر خود شما این نیست.
ولی بهرحال آقازاده ها به خوبی نشان داده اند که باشرفی یا بی شرفی ربطی به سیری هم ندارد.
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۲۱:۴۰ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۷
1
5
واقعا عالی نوسته بودید.ممنون از شما
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۲۳:۲۰ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۷
1
2
آقاي خدیر دست شما درد نکند که حق مطلب را ادا کردید !
مریم
Iran, Islamic Republic of
۲۳:۴۲ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۷
1
3
یکی از بهترین و درست ترین نوشته هایی است که تا به حال در این فضای مجازی خوندم.نویسنده احسنت داره
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۰۳:۰۳ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۸
9
7
دکتر محمد مصدق درکنار تمام خدماتی که انجام داد یک اشتباه کرد که از تمام خدماتش برای آینده کشور سودمند تر بود و اون اعتماد به آمریکا بود! هرچند این اشتباه حدود 50 سال کشور رو به همراه منابع و منافعش به دست آمریکا سپرد ولی در تاریخ ماند که " آمریکا غیر قابل اعتماد است" کلا هر قدرت استعمارگری غیر قابل اعتماد هست. این پند در قلب تاریخ وجود داره ولی اگر پندگیرنده ای باشه!
ناشناس
Australia
۰۴:۳۵ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۸
3
6
اقای خدیر
شاید پنجمین یا ششمین باری است که نوشته شما را میخوانم، وهمراه با گریه، شعور و اگاهی شما را تحسین میکنم. من زمان ۲۸ مرداد ۶ ساله بودم و خاطرات کمی از ان روزها دارم. اما با تجربه ۷۲ سال عمر و حوادثی که در این مدت رخ داده منو به همین نتیجه رونده. شما با قلم سحار و زیبای خود حرف دل منو زدید. مداد العلما افضل من دما شهدا. برقرار و پاینده باشید. برای سلامتیتان دعا میکنم
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۰۹:۱۲ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۸
1
8
الگویی به نام مصدق در یادها تازه می‌شود که هزینه سفر لاهه را هم خود داد! برای مملکت می‌رفته ولی از جیب خرج می‌کرده و معتمد رییس سابق دستگاه قضا آش را با جاش می خواسته و دو کلمه حرف حسابی هم نتوانست در دادگاه و در دفاع از خود بر زبان آورد.

هر چه این دون صفتان را بیشتر می‌بینی به جایگاه مصدق بیشتر پی می‌بری که لحن و سیما و پوشش او در 70 سال قبل هم از جماعت طبری سر بود. چون سیر بود.
بهاروند
Iran, Islamic Republic of
۰۹:۳۶ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۸
1
13
دوست داشتم قطعه زمینی داشتم و تابلوی کوچکی در آن نصب میکردم و روی آن تابلو مینوشتم "کوچه مصدق". کجای دنیا دیدی با مردی ملی اینگونه رفتار شود.
رسول
Iran, Islamic Republic of
۱۰:۲۹ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۸
1
8
پیشنها می کنم کتاب " مصدق در محکمه نظامی" نوشته جلیل بزرگمهر وکیل تسخیری دکتر مصدق را مطالعه کنیدتا ببینید چگونه این سرزمین بر فرزند لایق خود تیغ کشیده تا سیاهه ای بزرگ در تاریخ ثبت شود. اما موج زمان همه چیز را از دریای حوادث بیرون کشید و شاه فراری آن روزها میوه تلخ و ثمره نامطلوب خیانت به منافع و مصالح ملت را چشید.
خواهشا منتشر کنید. من هر وقت پیام میدم منتشر نمیکنید.
سهيلا محبوبى
Denmark
۱۲:۰۰ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۸
15
0
تاكى ميخواهيد واقعيتها رو قايم كنيد كودتا برعليه مصدق بود يا برعليه شاه كى محلس رو تعطيل كرد ؟ كى وقتى بهش گفتن شاه ميتونه تو رو عزل كنه گفت جزات نداره و ديديد كه جرات داشت كى سرهنگ نصيرى رو دستگير كرد و چه كسانى اعلام جمهورى خلق كردند؟ اخه والا خجالت ذاره نزديك ٧٠ سال دروغ گفتيد و با مافيا بازى حقايق رو طور ديگرى جلوه كرديد ولى فكر كرديد ميتونيد تا ابد اين كارو ادامه بدين؟ جوانها همه به حقايق دست پيدا كردند و شما فسيلها ديگه كارى نميتونيد بكنيد نور لر تاريكى پيروز است. و عمر شما تمام
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۱۲:۴۴ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۸
1
12
یاد دکتر مصدق همواره زنده و پاینده است
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۱۳:۵۶ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۸
1
12
درودبرمصدق
ت
Iran, Islamic Republic of
۱۶:۲۳ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۸
1
9
انسانهایی صادقانه خدمت میکنند همیشه محکوم به فناهستن مثل مصدق خدایش رحمت کند
منوچهر
Iran, Islamic Republic of
۱۶:۴۶ - ۱۳۹۹/۰۵/۲۸
0
6
از این که هر سال زاویه جدیدی باز می کنید و تکرار نمیکنید واقعا سپاسگزارم. به نظرم حرف اصلی تون اینجا اینه که برخی شخصیت ها اگر به شکل طبیعی کنار برن جاودانه نمیشن و نوع خروج یا کنار رفتن اونها جاودانه شون می کنه و در واقع در تاریخ ثبت میشن.
پربازدید ها
تورهای لحظه آخری
علم و فناوری