کد خبر ۷۴۵۸۵۹
تعداد نظرات: ۲۲ نظر
تاریخ انتشار: ۱۴:۰۹ - ۱۸ شهريور ۱۳۹۹ - 08 September 2020
به بهانۀ پایان بازپخش سریال « شب دهم»
مهم‌ترین شباهت حسن فتحی با علی حاتمی نه در سبک فیلم‌سازی و علاقه‌های تاریخی که در نگاه شاعرانه است و مگر مهم‌ترین و دیرپاترین هنردر این سرزمین، شعر نیست؟

عصر ایران؛ مهرداد خدیر- پایانِ بازپخش و در واقع پخشِ چندبارۀ سریال «شب دهم» از شبکۀ «آی‌فیلم»، بهانه‌ای است تا از نویسنده و کارگردان آن – حسن فتحی- یاد کنیم که هنوز کام‌مان از «شهرزاد» او شیرین است ولو حاشیه‌های تهیه کننده از حلاوت آن کاسته باشد.

از اول تا 17 شهریور 1399 و طی 17 شب و مقارن با شب‌های محرم شبکۀ آی‌فیلم اقدام به پخش مجدد و شاید چندبارۀ سریال «شب دهم» به نویسندگی و کارگردانی حسن فتحی و با بازی‌های درخشان جمعی ازستاره‌های تئاتر و سینما کرد.

حسن فتحی؛ پا جای پای علی حاتمی بی‌ادا و تقلید

18 سال قبل نوروز 1381 خورشیدی با ماه محرم مقارن شده بود و مدیران تلویزیون نمی‌دانستند این دو را چگونه با هم گرد آورند. یکی موسم شادی و سُرور است و دیگری ماه سوگ. اگر می‌خواستند کفۀ نوروز را سنگین کنند متهم می‌شدند به ماه محرم بی توجهی کرده اند و اگر می‌خواستند یک‌سر به سوگ‌واری بپردازند با عید و تعطیلات و نیاز مخاطبان به خوراک سرگرمی چه می‌کردند؟

اینجا بود که سراغ حسن فتحی رفتند و او که پیش‌تر با « پهلوانان نمی‌میرند» توانایی خود را در به تصویر کشیدن داستان‌های تاریخی با مضامین عارفانه و عاشقانه به اثبات رسانده بود عهده‌دار این کار شد و به نیکی نیز انجام داد و «شب دهم» را ساخت ؛ پیوندی از عشق و فرهنگ ایرانی و تعزیه.

سریال ها معمولا در 13 قسمت ساخته می‌شوند و به خاطر تقارن با نوروز در 17 قسمت ساخته شد و عید و محرم را با هم پوشش داد.

نمی‌خواهم از سریال شب دهم بنویسم و می‌خواهم بیشتر از حسن فتحی خالق آن بنویسم.

مرگ علی حاتمی در پاییز 1375 این تصور را پدید آورده بود که دیگر کسی را یارای آن نیست که آن گونه شاعرانه و با نگاه به مایه‌های فرهنگ ایرانی فیلم وسریال بسازد. یک سال بعد اما حسن فتحی که هنوز 40 سال هم نداشت با «پهلوانان نمی‌میرند» نشان داد بی آن که درصدد تقلید باشد تا به مقایسه وادارد می‌تواند در همان مسیر پا بگذارد. این البته ششمین سریال او بود اما به خاطر آن که داستان آن در دورۀ قاجار شکل می‌گرفت و حکایت پهلوانان و عَیّاران بود همان حس و حال را زنده کرد.

با این حال کسانی هم دست به مقایسه زدند تا 10 سال بعد که «مدار صفر درجه» را ساخت و من به اندازۀ «شهرزاد» آن را دوست می‌دارم. حال و هوای این سریال البته به سریال‌های علی حاتمی نزدیک‌تر است و این بار به جای سرزنش و انگ تقلید، ستایش شنید خاصه وقتی که علی نصیریان به سخن آمد و گفت: «علی حاتمی شکل خاص کار خود را داشت و حسن فتحی هم نگاه خود را دارد. به نظرم حسن فتحی چیزی کم ندارد. در کل، نسل بعدی چیزی کم ندارند.»

این را بازیگرکهنه کاری می‌گوید که با هر دو کار کرده و خود هم تجربۀ کارگردانی دارد و هم نویسندگی و پیرانه‌سر بر سر آن نیست تا سخنی گوید که کسی را خوش آید.

او معتقد است: حسن فتحی آرام‌آرام پخته و کار به کار بهتر شده است.

هنر فتحی این است که یک داستان عاشقانه را در بستر تاریخ جلو می‌بَرَد و هم به تماشاگر عام، مجال می‌دهد از پی گیری داستان عاشقانه لذت ببرد و هم تماشاگر خاص نکات تاریخی را دریابد.

در«شهرزاد» نیز همین اتفاق می‌افتد. می توان رقابت عشقی قباد و فرهاد بر سر شهرزاد و ماجراهای جنایی را پی گرفت و کاری به بستر تاریخی نداشت و می‌توان شیفتۀ آن صحنه بود که فرهاد از خبر قتل رفیق شفیق خود آن قدر شوکه نمی شود که از شنیدن خبر اعدام دکتر حسین فاطمی.

چون پیش‌تر در مقاله‌ای با عنوان «تو با حال پروانۀ ما چه کردی،حسن آقای فتحی!» به «شهرزاد» پرداخته‌ام تکرار نمی‌کنم و به همان نوشته ارجاع می‌دهم.

غرض از این نوشته یادآوری همان نکته است که حسن فتحی، علی حاتمی نیست و مقلد صرف او هم نیست اما همان حس و حال را در مخاطب زنده می‌کند. چنان‌که گفته شد این را علی نصیریان گواهی می دهد که در سریال هایی چون «روشن‌تر از خاموشی»، «میوۀ ممنوعه» و «شهرزاد» با فتحی کار کرده و دو نقش ماندگار او مربوط به همین دو سریال است: حاج یونس فتوحی و بزرگ آقا تا جایی که از این دومی به عنوان یک «دون کورلئونۀ ایرانی» یاد می شود.حسن فتحی؛ پا جای پای علی حاتمی بی‌ادا و تقلید

     به سریال «روشن‌تر از خاموشی» یا همان «ملاصدرا» اشاره شد و جالب است بدانید حسن فتحی در اوقات فراغت این مجموعه دست در کار نوشتن «شب دهم» بوده است! یعنی در فواصل یک کار تاریخی و دشوار به شب دهم می‌پرداخته و شگفتا که علی حاتمی هم این گونه بود و «حاجی واشنگتن» را در فاصله‌های ساخت «هزار دستان» نوشت و ساخت.

سال ها پیش از استادی پرسیدم کار هنری را چگونه از بازاری تشخیص دهیم و او پاسخ ساده اما روشنی داد: هر اثر هنری چه شعر، چه فیلم و چه موسیقی یا نقاشی را اگر بیش از یک بار بتوانید ببینید و باز لذت ببرید ماندگار است. کما این که از شعر حافظ هرگز سیر نمی‌شویم ولو بارها و بارها خوانده باشیم. تکرار به قاعده باید ملال‌آور باشد اما اگر تکراری ایجاد ملال نکرد آن کار، هنری است. به یاد می‌آورم به تماشای «بینوایان» بهروز غریب پور در فرهنگسرای تازه تأسیس در جای کشتارگاه نشسته بودیم و با این که تمام داستان را می‌دانستیم ولی لذت می‌بردیم.

البته این به معنی آن نیست که تلویزیون آن قدر پخش کند که از ارزش کار بکاهد و همان بلایی را بر سر اثر بیاورد که بر سر موسیقی متن «از کرخه تا راین» آوردند. اما همین موسیقی هزار بار شنیده را باز می توان شنید و کافی است یک بار فیلم حاتمی‌کیا را بدون آن تماشا کنید تا ببینید سهم موسیقی درموفقیت فیلم تا چه اندازه است.

محبوبیت و موفقیت حسن فتحی یک دلیل ویژۀ دیگر هم دارد. مردم، قصه دوست دارند و او قصه نویس و قصه گوی خوبی است و بهترین گواه، همان «مدار صفر درجه» با قصه‌ای عاشقانه و تو در تو. سریالی که شهاب حسینی را بیش از قبل شناساند و گزافه نیست اگر گفته شود در معرفی و ورزیده شدن جهانی ترین بازیگر ایران نقش حسن فتحی کمتر از اصغر فرهادی نیست.

پیش بردن یک قصۀ عاشقانه در بستر رخدادهای تاریخی تخصص حسن فتحی است اما در «شب دهم» او عنصر مذهب را به خاطر تقارن با عاشورا و انتظار تلویزیون اضافه می‌کند. این در حالی است که در آثار دیگر اوتظاهرات مذهبی را کمتر می بینیم یا اصلا نمی بینیم و دشواری شب دهم به همین خاطر است.

عشق اما مضمونی ادبی و عرفانی است و مذهب با عشق سر و کار ندارد. پس سراغ «تعزیه» می‌رود و «عشق حسین‌ع» را به مثابه مضمونی عرفانی وارد سریال می‌کند و این کاری نیست که از عهدۀ هر کسی برآید.

داستان لوطی‌ها و جاهل‌ها هواداران خود را دارد و قصۀ عاشقانه هم طبعاً چنین است و در این میان تعزیه به میان می‌آید و شبیه‌خوانی و این‌گونه است از «شب دهم» یک اثر موفق می‌سازد که با طبقات مختلف ارتباط برقرار می‌کند.

او نویسنده و کارگردان باهوشی است و می‌داند که خواه‌ناخواه با علی حاتمی مقایسه می‌شود. از این رو در نگاه به قاجار، انتقاد را فرونمی‌گذارد و از زبان شاهزادۀ قاجار به سرزنش آنان می‌پردازد. همچنین غرق وسایل و ادوات نمی‌شود و قصه را جلو می‌برد.

مهم‌ترین شباهت حسن فتحی با علی حاتمی اما نه در سبک فیلم‌سازی و علاقه‌های تاریخی که در نگاه شاعرانه است و مگر مهم‌ترین و دیرپاترین هنردر این سرزمین، شعر نیست؟

علی حاتمی چنان شاعرانه می‌نوشت و شاعرانه می‌ساخت که جمشید مشایخی او را «سعدیِ سینمای ایران» لقب داده بود. حسن فتحی هم خود گفته است: «اگر کارگردان نمی‌شدم یا شاعر می‌شدم یا آهنگ‌ساز. اساساً زبان قصه زبان شعر است. به من ایراد می گیرند که چرا شخصیت‌هایت شاعرانه حرف می‌زنند؟ من می گویم این شخصیت‌ها واقعی‌اند. واقعیت آنها اما هنرمندانه است نه ناتورالیستی.»

از شعر گفتیم و دریغ است از شاعر تیتراژ «شب دهم» یاد نکنیم: افشین یداللهی که آسان و ارزان رفت تا بدانیم نه تنها «مرز عقل و جنون نزدیک است» که مرز با هم بودن و از دست دادن نیز.

با این همه تأکید بر شعر و کارنامه‌ای پرباردر طول 40 سال طبعاً انتظارها از فیلمی که فتحی دربارۀ مولانا و شمس می‌سازد (مست عشق) نیز بالا رفته است. خوشا بر حسن فتحی که از سرچشمۀ عرفان ایرانی سیراب شده وسیراب می‌کند و با عرفان بر نگاه‌های تنگ مذهبی نیز چیره می‌شود و به خاطر جنبه های زیبایی شناختی و آمیختگی‌های سیاسی از تصوف کناره‌جویانه متمایز می‌شود.

* در متن واژۀ «سریال» را آورده‌ام که پارسی نیست اما رایج است. واژۀ «پی‌دار» پیش‌نهاد شایسته‌ای برای به کارگیری آن به جای «سریال» است.

-----------------------------------------

بیشتر بخوانید:

*تو با حالِ پروانۀ ما چه کردی، حسن آقای فتحی!

 

*تازه‌ترین خبرها از فیلم «مست عشق» حسن فتحی

 

*آخرین خبر از فیلم «مست عشق» حسن فتحی (+عکس)

ارسال به دوستان
انتشار یافته: ۲۲
در انتظار بررسی: ۲۱
غیر قابل انتشار: ۰
مهدی
Iran, Islamic Republic of
۱۴:۳۱ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۸
7
29
درود به عرفان ایرانی... درود به عرفا از آغاز خلقت تا حال ..... ایکاش عرفا ریس جمهور میشدن .... ایکاش استاد محمودفرشچیان...یا نوادگان سعدی حافظ مولانا ...شمس ... خیام و غیره رو پیدا میکردیم بهشون پست مقام میدادیم
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۱۴:۳۴ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۸
14
4
فتحی برخلاف علی حاتمی دانش عمیقی درباره تاریخ و فرهنگ ایران، ادبیات عامیانه و زبان فارسی ندارد.
z.tt
Iran, Islamic Republic of
۱۴:۳۷ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۸
3
37
امیدوارم کسانی چون آقایان علی حاتمی عزیز و حسن فتحی ها باشند تا نسل آینده هم چنان عاشق شوند ، هم چنان علاقمند به فلسفه اسلامی و ملاصدرا شوند و میل به کتاب و مطالعه بیشتر و شناخت بیشتری پیدا کنند به لطف خدا
چون دقیقا با روح و عقل ما همین کار را کردند در زمان خودش.
بی صبرانه منتظر "پی دار" جدیدشون هستیم
و تشکر از قلم دلنشین وصف کننده نویسنده متن
ناشناس
Netherlands
۱۴:۴۰ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۸
4
31
بی قرار و منتظر پخش مست عشقم. حسن فتحی به آزادی کامل رسیده چون غرق عشق شده
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۱۵:۰۲ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۸
5
35
شب دهم عالی بود
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۱۵:۰۲ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۸
1
7
شب دهم عالی بود
شهروند
Iran, Islamic Republic of
۱۵:۱۴ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۸
1
0
هر مطلبی درعصر ایران عنوان نشه ایننجا محلیه که مهرداد خدیر قلم میزنه
متشکرم
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۱۶:۳۸ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۸
33
7
یکبار دیدنش بد نیست. بیشترش عذابه.
ستار
Iran, Islamic Republic of
۱۷:۵۱ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۸
4
0
جناب خدیر مطالب خوبی فرمودید ولی مقایسه باعلی حاتمی؟!!
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۱۸:۱۱ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۸
1
5
نسل جدید اما بد دنبال تتلو است.
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۲۰:۰۶ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۸
3
0
“ مگر مهم‌ترین و دیرپاترین هنردر این سرزمین، شعر نیست؟”
.
خیر
معماری است جناب خدیر عزیز
که به کل دنیا هم صادر شد
از تخت جمشید
تا اختراع طاق و تویزه و گنبد که در حدود سال ۱۰۰ میلادی یعنی ۶ قرن قبل تاریخ هجری شمسی
حتی به روم باستان صادر شد و در بنای پانتئون استفاده شد
.
معماری منحصربفرد تاریخی بزرگترین سرمایه و قدیمی‌ترین هنر کشورمون همینجوری مهجور هست
شما دیگه مهجورترش نکنید لطفا
محمد
Canada
۲۳:۱۴ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۸
3
2
برادران من شاید هرگز دوباره صدای مرا نشنوید یا هرگز مرا به یاد نیاورید اما آمده ام که بگویم ما در مقابل مهمترین اتفاق تاریخ جهان قرار داریم. دونالد ترامپ و دار و دسته ی شیطان به فساد و گناه ما دلبسته اند تا در این 2 ماه تا میتوانند ما را ضعیف و ناتوان کنند. اگر ما به دلخواه خود و بازیچه ی روزگار مشغول شویم شیطان حتما انتخابات را به ترفندی از چنگ ما بیرون خواهد کشید و ما برای سالهای طولانی شکست خورده عالم خواهیم بود. این کمتر از دو ماه برای ما حکم دفاع مقدس را دارد و ما باید تا میتوانیم از بدکاری توبه کنیم و به پیشگاه خدا بشتابیم.
علی اکبر
Russian Federation
۲۳:۲۹ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۸
0
5
نوشته خیلی خوب و مثل همیشه با اشاره های فراوان تاریخی و ادبی زنده باشین
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۲۳:۳۹ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۸
1
8
سریالهای حسن فتحی عالی است و به یاد ماندنی.
ناشناس
United States
۰۰:۴۱ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۹
1
0
بالاخره چند سطر بدرد بخور نوشتید.
نار
Iran, Islamic Republic of
۰۲:۳۴ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۹
5
4
مقایسه شون هم خنده داره

علی حاتمی چه از لحاظ هنری چه از لحاظ فهم صحیح تاریخی بسیار جلوتره

سریال های اولیه فتحی مثل همین شب دهم پر از کلیشه های تکراری و شعارهای سیاسیه

هرچند کارای جدیدش بهتر شده
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۰۷:۳۹ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۹
1
5
هر اثر هنری چه شعر، چه فیلم و چه موسیقی یا نقاشی را اگر بیش از یک بار بتوانید ببینید و باز لذت ببرید ماندگار است.
ناشناس
Iran, Islamic Republic of
۰۷:۴۱ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۹
2
6
شهاب حسینی توسط فتحی به رشد و کمال رسید اما قرهادی تنها از او استفاده کرد
مهاجر
Iran, Islamic Republic of
۰۷:۵۷ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۹
2
0
کارهای حسن فتحی را همیشه دوست داشتم به خصوص شب دهم و مدار صفر درجه.حتی همسایه های او هم کار دلنشینی است ولی مقایسه با علی حاتمی؟!!!فیلم های سینمایی علی حاتمی را مروری بفرمایید:مادر،سوته دلان،دلشدگان و سریالهای هزاردستان،کمال الملک و ...به نظر من علی حاتمی تکرار ناشدنی است و هنوز کسی به نزدیکی او هم نرسیده است.
محمود
Iran, Islamic Republic of
۰۹:۰۹ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۹
3
1
آقای فتحی فیلم ساز خوبی است آثارش هم خوب است، اما هرگز دوست ندارم کسی با آقای علی حاتمی مقایسه شود، آقای حاتمی از مردان بزرگ سینماست که نظیر ندارد.
مانی
Iran, Islamic Republic of
۰۹:۱۲ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۹
0
3
حیف که قدر این استعداد های هنری و سایر استعداد ها در زمینه های دیگر در این کشور دانسته نمی شود.
یا زیر بار فشار می مانند یا باید جلای وطن کنند.
مژگان
Iran, Islamic Republic of
۰۹:۱۹ - ۱۳۹۹/۰۶/۱۹
0
8
درود بر شما که حق مطلب را در خصوص این کارگردان بی نظیر ایران ادا کردید...چه کسی می تواند شاهکار حسن فتحی در ساختن سریال های بی تکراری چون مدار صفر درجه، شب دهم، شهرزادو ... را ببیند و زبان به ستایش نگشاید... به نظر من سریال مدار صفردرجه از قابلیت پخش جهانی برخوردار بود چرا که داستان بر پایه واقعیتش و موسیقی اش و بازی های بی نظیرش و دیدن عاشقانی از چندگوشه جهان که در گیر و دار جنگ جهانی دل به عشق و زندگی سپرده بودند، به مذاق مخاطب جهانی نیز خوش خواهد آمد ...همیشه تاسف می خورم که ای کاش مدار صفر درجه پخش جهانی داشت...زنده باد کارگردان بی نظیر عاشق پیشه ، عاشق پرور و عاشق دوست ....
پربازدید ها
وب گردی
تورهای لحظه آخری
علم و فناوری