۰۷ خرداد ۱۴۰۳
به روز شده در: ۰۷ خرداد ۱۴۰۳ - ۰۴:۳۰
فیلم بیشتر »»
کد خبر ۸۶۶۶۳۱
تعداد نظرات: ۲۱ نظر
تاریخ انتشار: ۱۳:۴۵ - ۲۷-۰۸-۱۴۰۱
کد ۸۶۶۶۳۱
انتشار: ۱۳:۴۵ - ۲۷-۰۸-۱۴۰۱

ناصر تکمیل همایون؛ حادثه‌ای که زندگی او را زیر و رو کرد اما ماند

ناصر تکمیل همایون؛ حادثه‌ای که زندگی او را زیر و رو کرد اما ماند
اعدام نشد و در سال 64 آزاد شد اما حالا یک استاد دانشگاه و نویسنده و پژوهش‌گر با سال‌ها مبارزه با رژیم گذشته و دو دکتری تاریخ و جامعه‌شناسی از فرانسه و سابقۀ معاونت وزارت در دولت موقت مهندس بازرگان رسما بیکار و تنها و محروم از تدریس شده بود...

   عصر ایران؛ مهرداد خدیر- این یادداشت هنگامی نوشته می‌شود که پیکر پژوهش‌گر سترگ و مورخ و جامعه‌شناس فقید - دکتر ناصر تکمیل همایون- در شهر تاریخی قزوین تشییع شده و در آرامستان بهشت حسینی و در خاک سرزمینی که عاشقانه دوست می‌داشت، آرام گرفته است.

  وجه غالب شخصیت او که طی 60 سال بروز داشت همین ایران‌دوستی، ایران‌پژوهی و ایران‌ستایی بود و به خاطر همین با این‌که در فرانسه دو رشتۀ تاریخ و جامعه‌شناسی را تا اخذ دکتری پیموده و شخم زده و کاشته و پرورانده بود به ایران بازگشت و پس از اتفاق تلخ در آغاز دهۀ 60 و خلاصی از آن نیز باز در ایران ماند و ماند و کار کرد و کار کرد و یک لحظه از یاد ایران و دکتر محمد مصدق فرونکاست و ابایی هم نداشت که وقتی از او پرسیدند "چرا در کار تحقیقی شما دربارۀ زندگی سیاسی مصدق در دورۀ قاجار نکتۀ انتقادی وجود ندارد"، پاسخ دهد: "چون انتقادی نیافتم!"

  از این رو نمی‌رنجید اگر به او بگویند: "مورخ مصدقی" چون مصدقی‌بودن را مترادف با وطن‌دوستی می‌دانست ولی این مصدقی‌بودن چنان نبود که او را به تعصب وادارد و در مواضع سیاسی همچون رفیق شفیق و قدیمی خود که از قتل فجیع او سخت رنجور شد - داریوش فروهر- چنان باشد که با دیگران نجوشد.

  تکمیل‌همایون قلم بسیار‌شیرینی هم داشت و مثل یک روزنامه‌نگار با جزییات و توصیفات می‌نوشت و قلم خشک آکادمیک نداشت. هنوز طعم مطلبی که دربارۀ دروازه‌های قدیم تهران نوشته بود زیر زبانم است و دریغ که یک ساعت کتابخانه را زیر‌و‌رو کردم تا آن مطلب را پیدا کنم و نشد تا نشان دهم چه نثری داشته و چه تهران‌پژوهی بوده این زاده و بالیدۀ قزوین و کوچیده به تهران و چه انسان شریف و عمیقی بود این مرد که دانش زیاد او را به وادی غرور نینداخته که فروتن‌تر کرده بود و به تعبیر شاملو در "ارتفاع شکوه‌ناک فروتنی" می‌ایستاد و جدای محمد مصدق از یاد دکتر غلامحسین صدیقی -استاد خود- نیز فرونمی‌کاست و البته فراتر از همۀ اینها عاشق ایران بود و دوری از آن را تاب نمی‌آورد و حتی دربارۀ آن سال‌های زندان بعد از انقلاب که در بخشی از آن زیر تیغ اعدام هم بود می‌گفت شاید اگر از ایران رفته بودم حس تلخ‌تری داشتم؛ این جمله را در پایان یکی از نشست‌های انجمن فرهنگی افراز که فرصت گفت‌و‌گویی در حاشیه دست داد به خودم گفت وقتی می‌خواستم بدانم واقعا به اولین رییس جمهوری ایران پس از برکناری پناه داده بود یا اتهام بود هر چند آن روز طفره رفت ولی بعدتر در خاطرات خود توضیح داد از جنس پناه‌دادن بوده نه مخفی کردن و ابوالحسن بنی‌صدر هم پس از چندی از خانۀ او رفته و نقشه خروج مخفیانه را جای دیگر ریخته بود.

  تنها دفاع او در دادگاه او این بود که به من پناه آورده بود و از فرانسه رفیق بودیم (بنی‌صدر به او می‌گفت: تکمیل) و نگران جان اولین رییس جمهور بوده تا قدری فضا آرام شود اما بعد به عکس تندتر شد و بنی‌صدر رفت و او به زندان افتاد و حکم اعدام هم صادر شد اما با وساطت و در واقع مداخله مستقیم آیت‌الله منتظری بر اساس شناخت خودشان و کثیری از چهره‌های دانشگاهی و سیاسی، حکم لغو و پس از چند سال هم آزاد شد. (ادامه همکاری با دفتر بنی‌صدر پس از شدت گرفتن اصطکاک میان او و سران حزب جمهوری اسلامی هم البته در زمرۀ اتهامات او بود).

  وقنی دکتر پرویز ناتل خانلری که وزیر کابینۀ اسدالله عَلَم بود و صورت‌جلسه هیأت دولت در برخورد با قیام 15 خرداد 1342 را امضا کرده بود بیش از 100 روز در زندان جمهوری اسلامی نماند و اعتبار و اشتهار فراوان علمی و ادبی به داد او رسید، یا دکتر حسین خطبیی رییس طولانی مدت جمعیت شیر و خورشید سرخ -زیر نظر شمس پهلوی - و دکتر شجاع شیخ‌الاسلام‌زاده وزیر بهداری دولت هویدا هم به خاطر خدمات ادبی و علمی و پزشکی از اعدام جِسته و آزاد شده بودند چرا ناصر تکمیل همایون که از تبار آنان از حیث سیاسی نبود ولی چون آنان برای ایران کوشیده بود، نه؟

 اعدام نشد و در سال 64 آزاد شد اما حالا یک استاد دانشگاه و نویسنده و پژوهش‌گر با سال‌ها مبارزه با رژیم گذشته و دو دکتری تاریخ و جامعه شناسی از فرانسه و سابقۀ معاونت وزارت در دولت موقت مهندس بازرگان رسما بیکار و تنها و محروم از تدریس شده بود. مثل دکتر حسن توانایان‌فرد نمی‌خواست برای امرار معاش به مسافرکشی روی آورد و یا مانند دکتر ناصر کاتوزیان استاد برجستۀ حقوق سال‌ها در عسرت زندگی کند تا سرانجام دریابند با یکی از نویسندگان پیش‌نویس قانون اساسی چقدر بد کرده‌اند و درصدد جبران برآیند.

  در این دوران تیره اما به ناگاه نوری تابید. دکتر محمود بروجردی داماد امام خمینی به او پیشنهاد داد با همان موقعیت دانشگاه به پژوهشگاه مطالعات و علوم انسانی در یوسف‌آباد (چهارراه آ.اس.پ) برود و به تحقیق و نه تدریس بپردازد چندان‌که در فرانسه هم اوقات فراغت و بعد هم اشتغال خود را در کتابخانه می‌گذراند و با نسخ خطی سر و کله می زد و سخت در این غور کردن پرحوصله بود. همین که از زندان به میان کتاب‌ها بازمی‌گشت انگار به بهشت رفته است و انصافا دکتر بروجردی محیط آنجا را حفظ کرد تا وقتی به دست دیگری افتاد.

   رییس پژوهشگاه به رغم نسبت بسیار نزدیک خود با بینان‌گذار جمهوری اسلامی به ریاست همان جا بسنده می‌کرد و سکویی برای مناصب بالاتر نساخت و البته طبیعی بود که روی حرف او وزیر و نخست‌وزیر هم حرف نزنند و استادان و پژوهش‌گران با همین پشت‌گرمی با خاطری آسوده و فراغ بال کار می‌کردند.

  پس کنج دنجی که تکمیل همایون یافت تا 20 سال خانۀ دوم او بود تا سال 84 که بازنشسته شد. از خوش‌وقتی های من هم این بود که در 10 سال اول دو سه بار او را دیدم نه در آن مؤسسه که در مؤسسه گل‌و‌گیاه خودمان که در آن نزدیکی‌ها بود و لذت می‌بردم که انتظار نداشت وقتی برای خرید گیاه آمده دربارۀ تاریخ و فرهنگ حرف بشنود اگرچه تا به سیاستُ گریز می‌زدم نقطۀ پایان می‌گذاشت و احساس می‌کردم می‌خواهد بگوید: من از آن دنیا آمده‌ام، دست‌بردار جوان!

  او در 25 آبان 1401 درگذشت و ۵ روز دیگر زادروز اوست یا بود. یعنی 40 سال بعد از سال 61 یا کمی قبل‌تر و بعدتر که به اتهام اختفای اولین رییس جمهوری ایران به اعدام محکوم شد نیز زیست.

  مخالفان حکم اعدام دو استدلال مهم دارند: نخست این‌که چه بسا بعد از اعدام مشخص شود فرد بی‌گناه بوده و فرصت جبران در میان نباشد حال آن‌که در زندان همچنان می‌تواند برای اثبات بی‌گناهی یا متناسب‌نبودن مجازات با جرم و بزه بکوشد. دوم این‌که با گذر زمان چه بسا نظر حکم‌دهنده رقیق یا شاکی منصرف شود و او در بازگشت به جامعه منشأ خدمات تازه شود. کما این‌که دیدیم دکتر شیخ‌الاسلام‌زاده سال‌ها در بیمارستان پارس کار کرد و همان جا هم می‌خوابید. یا احسان نراقی در یونسکو یا دکتر خطبیی.

  آن حکم اگر اجرا می شد 40 سال زندگی بعد از تکمیل همایون گرفته شده بود در حالی که خوش‌بختانه بعد سه چهار سال آزاد شد و در فاصلۀ سال‌های 64 تا همین اواخر یک دَم از فعالیت فرهنگی بازنایستاد و بیش از نهادهای بودجه‌خوار و کم‌مصرف تولید فرهنگی و ثمر داشت. (راستی تا یادم نرفته مراد از اعدام در این فقره ناظر به اعدام غیر‌قصاصی است).

   اگر مجالی برای گفت‌و‌گوی تفصیلی دست می‌داد شاید می‌پرسیدم علاقۀ شما به نادرشاه افشار - که سبب شد نام فرزند خود را نیز نادر بگذارید-  به خاطر دوستی دیرین با دکتر رضا شعبانی است که نادرپژوه‌ترین مورخ ایرانی است یا سبک نادر را نمی‌پسندید چرا که به هر حال پادشاه بود و جهان‌گشای و شما مصدقی هستید و شاید هم پاسخ می‌داد مهم ایران‌دوستی است چه در نادر بروز کند چه در مصدق و شاید هم به طنز می‌گفت نام فرزندم را نادر گذاشتم تا به نام خودم (ناصر) شبیه باشد! این نکتۀ آخر آمد تا بدانیم تاریخ‌پژوهی او چه عمق دل‌چسبی داشت و از همه مهم‌تر این که هم در کتابخانه بود و هم در جامعه. هم استاد آکادمیک هم اهل تعامل با رسانه‌ها.

 کمترین حق او این بود که این روزها تصویر تهران‌پژوه را در جای‌جای تهران ببینیم و البته چه جای نقد به شهرداری کنونی وقتی احمد مسجد جامعی نوشت در دوران قبل هم این مجال فراهم نیامد اگرچه در محافل و مجامع حضور داشت و با مزه‌تر از همه رونمایی از کتاب "دروازه غار" در قهوۀ خانۀ رمضان یخی بود و آقای مسجد جامعی نوشته از این پیشنهاد بسیار استقبال کرد و گفت خاطرۀ باشگاه کارگران در سال‌های اول انقلاب را هم برای او تازه می‌کند. مورخ و جامعه شناس باید در متن جامعه باشد و ناصر تکمیل همایون، چنین بود...

 

ارسال به دوستان
انتشار یافته: ۲۱
در انتظار بررسی: ۳۱
غیر قابل انتشار: ۰
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۳:۵۳ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۷
15
22
خدا رحمتش کند
اما فقط یک آدم جزم اندیش ممکن است بگوید: هیچ انتقادی به دکتر مصدق وارد نیست
عصر ایران در دورۀ تحقیق شده موضوع کتاب را گفته نه در کل سیاست ورزی او. چرا که زندگی سیاسی او چند بخش دارد. دوره قاجار، دوره پسا مشروطه در مجلس و نخست وزیری. پس از آن هم که در حبس و حصر مجال نداشت. سخن دکتر تکمیل همایون دربارۀ دورۀ قاجار است
ناشناس
Netherlands
۱۴:۰۰ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۷
1
60
روحش شادوقرین آرامش باد.... نوشته های آقای خدیر را می‌پسندم گرچه گاهی رندانه سیاسی بازی هم می‌کند.
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۴:۱۴ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۷
1
55
روحش شاد
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۴:۲۸ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۷
0
33
روحش شاد باد
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۴:۵۱ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۷
0
37
روحش شاد ویادش گرامی .ودرود بر شما با معرفی این چهره
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۵:۲۶ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۷
11
18
با سلام . اگر به تاریخ 2500 ساله ایران نگاه کنیم . همیشه در مقطعی مردمان ایران شگفتی را ایجاد کرده کرده اند . چه در سازندگی و چه در عرصه خماسه . الف= در عرصه سازندگی . توانستند بعد از انقلاب اسلامی در مدت چهار دهه ره صد ساله را یک شبه رفته و ایران الان در زیر ساختها همردیف کشورهای امریکا و اروپا می باشد . یکی از افتخارات مردمان ایران این است که راه اهن سراسری ایران را در مدت 7 سال ساختند . ولی رواج فرهنگ راحت طلبی باعث شد که هنوز مدیران وزارت راه توانی اتمام راه اهن 60 کیلومتر از مسیر باقی مانده ریلی اردبیل – تبریز . سنندج . چابهار را ندارند . ان هم بیش از دو دهه از ساخت می گذرد . و یا زمانی مدیران خودرو سازی خودرو به هند و چین و کرخ جنوبی صادر می کردند و الان افتخار می کنند که قرار ست از چین . کره جنوبی و هند خودرو وارد کنند . در اوایل انقلاب توسط مدیران وزارت مسکن در دهه 60 و 80 .میلیون ها مسکن ساخته شد ولی از دهه 90 و 1400 هنوز برای ساخت یک میلیون مسکن مدیران و وزیر مسکن ناتوان هستند .
سوال اینجاست که چرا فرهنگ ایثار و شهادت و از خود گذشتگی مدیران در دهه 60 به جای خود را راحت طلبی و ناتوانی مدیران در دهه 90 و 1400 داده است . .
هموطن
Iran (Islamic Republic of)
۱۵:۲۷ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۷
3
34
بسیار لذت بردم. چه قلم فرسایی زیبایی در مورد استاد انجام دادین. نوشته استاد در مورد دروازه های قدیم تهران هم طلب ما از شما. انشاالله که پیداش کنید.

ضمنا اگر ایشان "مورخ مصدقی" بود، شما هم "عصرایرانیِ مصدقی" هستین و تا حالا هم بهم جواب ندادین که اگه مصدق کودتا نکرده، آیا شاه در صورتیکه در ایران میماند، امنیت داشت؟!
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۵:۳۰ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۷
102
5
بوی فاشیسم از نوشته ها و حتی اسم مهرداد خدیر داره بیرون میزنه ، مرگ بر باستان گرایی ، مرگ بر پان فارسیسم
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۵:۳۶ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۷
9
25
البته نادر ایران را متحد کرد ولی درکی از حکومت داری نداشت
بقول دکتر همایون کاتوزیان
نادر بیشتر جهانگیر بود مثل چنگیز تا جهان‌داری باشد مثل کوروش
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۵:۴۱ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۷
59
9
40سال خدمت؟4تا از خدم......ت ها را نام ببر
عصر ایران ده ها کتاب و مقاله در زمینه های ایران شناسی و مسایل اجتماعی. به آخرین مورد هم در متن اشاره شده. دربارۀ مشروطه و خلیج فارس و شخصیت های معاصر نوشت و بسیاری از افراد را بی چشم داشت را راه نمایی کرد. مهم تر از همه عاشق ایران بود.
پاسخ ها
ناشناس
| Iran (Islamic Republic of) |
۰۰:۱۷ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۸
جنابعالی متن رو خوندی و این سوالو پرسیدی؟؟؟؟؟
ابوالفضل
| Iran (Islamic Republic of) |
۱۳:۱۸ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۸
آفتاب آمد دلیل آفتاب!
نامش دلیل اعتبارش بود.
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۵:۵۲ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۷
49
7
حرف اصلیت رو بزن داداش
عصر ایران

حرف اصلی همان بود که نوشته شد. دکتر تکمیل همایون پژوهش گر و مورخی بود که خوش بختانه فرصت یافت پس از چند سال گرفتاری همچنان به خدمات خود ادامه دهد. 

حسین ی
Iran (Islamic Republic of)
۱۶:۰۷ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۷
1
45
آقای خدیر اون که تو دست شماست قلمه یا موم؟!
چی می کنید حقیقتا
درود بر شما
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۶:۴۸ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۷
0
35
روحش شاد ، خداوند به وی رحمت کند و به ما حس قدرشناسی دهد با زحمت کشان خود چه کرده ایم و همچنان ادامه می دهیم
اکبر
Germany
۱۷:۰۷ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۷
3
38
بسیار زیبا نوشتید. بنده که در اروپا زندگی میکنم و بهترین موقعیت شغلی را دارم و در بهترین شهر اروپا زندگی میکنم ولی همچنان دلم برای ایران می سوزد و می تپد. در ایران بعنوان تکنسین کارگر به کار گمارده شده بودم در حالیکه تحصیلات دانشگاهی داشتم که مرتبط بود. و مدیرانی بارها پیشنهاد داده بودند در ازای معرفی پرسنلی که از حقشان دفاع میکردند ارتقا یابم اما قبول نکردم. ...
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۸:۰۸ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۷
0
8
روحشان شاد.
انسان های انسان دوست یکی یکی از جمع رخت بر می‌بندند متاسفانه
کاش در قید حیات به نحو مناسب تحلیل و تکریم شوند...
درود بر همه آنها
ساره عنابی
Iran (Islamic Republic of)
۱۸:۱۰ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۷
0
7
خدارحمتش کند وروحش شاد چقدر در حق مفاخر این جامعه ظلم شده وقدر نشناسی ممنون ازنوشته هی زیباتون آقای خدیر
عزیز
Iran (Islamic Republic of)
۲۱:۲۰ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۷
0
6
روحش شاد وقرین آرامش
مرد بزرگ و فرهیخته ایی بود.افتخار شاگردی شان را در دوره کارشناسی ارشد تاریخ ذاشته ام
محمد
Iran (Islamic Republic of)
۲۱:۴۸ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۷
0
8
خیلی خوب بود. مرسی.
خواننده
Iran (Islamic Republic of)
۰۸:۴۵ - ۱۴۰۱/۰۸/۲۸
1
9
شما به جای نوشتن سحر و جادو می کنید آقای خدیر. قلم شما پایدار. لطفا آیا در شبکه های اجتماعی (توییتر، اینستاگرام،...)مطلب می نویسید؟
عصر ایران سلام. ضمن سپاس از لطف شما. نه. نویسنده حساب توییتری و صفحه اینستاگرامی ندارد و در این تارنما و دو نشریه مکتوب متمرکز است.
وبگردی