کتاب «سفرنامه کارستن نیبور (۱۷۶۵ میلادی)» با ترجمه زندهیاد پرویز رجبی، نخستینبار در سال ۱۳۴۵ خورشیدی توسط انتشارات توکا منتشر شد. این اثر یکی از منابع مهم ایرانشناسی است که تصویری کمنظیر از ایران در دوران کریمخان زند ارائه میدهد.
به گزارش اعتماد، پرویز رجبی در دیباچه این کتاب، به روند آشنایی تدریجی غرب با شرق اشاره میکند؛ روندی که تا پیش از سدههای میانه، از مرزهای غربی اورشلیم فراتر نمیرفت. جنگهای صلیبی و یورش مغولان، با همه خشونت و ویرانیهایشان، به فرو ریختن دیوارهای ارتباطی میان شرق و غرب انجامید و زمینه آشنایی متقابل فرهنگها را فراهم کرد. در همین بستر بود که اروپاییان دریافتند در کنار دنیای مسیحیت غرب، مسیحیتی کهن در ایران و بخشهایی از آسیا وجود داشته است؛ مسیحیانی که از سدههای نخست میلادی در مناطقی چون گیلان، خراسان، فارس و افغانستان امروزی زندگی میکردند.
همین آگاهی، راه را برای حضور اروپاییان در ایران گشود؛ ابتدا در قالب مبلغان مذهبی و سپس کاشفان، بازرگانان، سفیران و سیاستمداران. در کنار سفرنامههای ارزشمند سیاحان مسلمان همچون ابنحوقل، مقدسی، ناصرخسرو و ادریسی، سفرنامههای غیرمسلمان نیز نقش مهمی در روشن کردن زوایای تاریک جغرافیای تاریخی و تاریخ ایران ایفا کردهاند.
در میان سیاحان آلمانی، کارستن نیبور جایگاهی ویژه دارد. هرچند پیش از او نیز آلمانیهایی مانند هانس شیلتبرگر به ایران سفر کرده بودند، اما نیبور نخستین کسی بود که با نگاهی کاملاً پژوهشگرانه و نظاممند به ایران آمد. اهمیت سفر نیبور از دو جهت برجسته است:
نخست آنکه او تنها سیاح اروپایی است که در دوران حکومت کریمخان زند از ایران دیدن کرد؛ و دوم اینکه برخلاف پیشینیان خود مانند شاردن و کمپفر، نخستین بررسی علمی و دقیق تختجمشید را انجام داد.
نیبور از بندر بوشهر وارد ایران شد و برخلاف مسیرهای معمول، از راهی فرعی به شیراز رفت. پس از چند روز اقامت در شیراز، راهی تختجمشید شد و با دقتی مثالزدنی، به بررسی، نقشهبرداری و ثبت سنگنگارهها و کتیبهها پرداخت. او پس از پایان پژوهشهایش، دوباره به بوشهر بازگشت و از طریق جزیره خارک ایران را ترک کرد.
یافتههای نیبور تنها به باستانشناسی محدود نمیشود. سفرنامه او اطلاعات ارزشمندی درباره اوضاع اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، نظامی و حتی پوشش و آرایش مردم ایران در عصر کریمخان زند ارائه میدهد. به همین دلیل، مطالعه تاریخ اجتماعی ایران در این دوره، بدون مراجعه به سفرنامه نیبور، ناقص خواهد بود.
در زمینه تختجمشید، دقت و هوشیاری نیبور تأثیری ماندگار بر مطالعات بعدی گذاشت. طرحها و نقشههایی که او تهیه کرد، دههها بعد مبنای پژوهش باستانشناسان شد و سرانجام در سال ۱۸۵۲ میلادی، یعنی ۳۸ سال پس از بازدید او، به خوانده شدن خط میخی و روشن شدن تدریجی تاریخ ایران پیش از اسلام انجامید.
نیبور همچنین در خلال اقامت خود، تاریخ سیاسی ایران از مرگ نادرشاه در سال ۱۷۴۷ تا زمان سفرش در ۱۷۶۵ را ثبت کرده است؛ تاریخی که بخشی از آن بر شنیدههای مستقیم او از مردم و بخشی بر مطالعه منابع مکتوب اروپایی، از جمله تاریخ جهانگشای نادری، استوار است.