عصر ایران؛ مجله تصویری سلاح - در دوران جنگ سرد و سال های دهه 1960 میلادی، بریتانیا برای حفاظت از ناوگان بمب افکن های راهبردی اتمی خود موسوم به V-Force شامل هواپیماهای ولکان، ویکتور و ولینت که در صورت وقوع جنگ هسته ای به شدت در برابر حملات هوایی آسیب پذیر بودند، نیاز به یک مدافع آسمان تمام عیار داشت. این نیاز، منجر به تولد یکی از خیره کننده ترین، سریع ترین و محبوب ترین جنگنده های تاریخ هوانوردی بریتانیا شد: انگلیش الکتریک لایتنینگ (English Electric Lightning).
داستان لایتنینگ از نوامبر 1948 با ارائه پیشنهادی از سوی شرکت «انگلیش الکتریک» آغاز شد. این پروژه در ژانویه 1949 نام P.1 را به خود گرفت و در مارس همان سال مصوب شد. طراحی اولیه این پروژه را دبلیو. ئی. ای. تدی پتر (W. E. W 'Teddy' Petter) رهبری می کرد. او در ابتدا به دنبال دستیابی به سرعت 1.5 ماخ بود که برای آن یک بال با زاویه پس گرایی 40 درجه در نظر گرفته بود.
اما در اواخر سال 1949، هدف پروژه به سرعت خیره کننده 2 ماخ ارتقا یافت. این تغییر بزرگ نیازمند افزایش زاویه پس گرایی بال به 60 درجه و اصلاحاتی در بخش دم برای حل مشکل گردبادهای هوایی بود. در دسامبر 1949، پتر به دلیل عدم موافقت با درخواستش مبنی بر استقلال بیشتر تیم طراحی استعفا داد و جای خود را به فردی پیج داد؛ مردی که بعدها به عنوان سیر فردریک پیج و رئیس گروه هواپیماسازی BAC شناخته شد و بخش اعظم اعتبار توسعه این جنگنده به نام او ثبت گردید.
در آوریل 1950، قرارداد رسمی برای ساخت دو نمونه اولیه پروازی و یک سازه استاتیک امضا شد. موسسه هوانوردی سلطنتی ابتدا به طرح بال های پس گرا مشکوک بود؛ به همین دلیل شرکت «شورت برادرز» در بلفاست مامور شد تا هواپیمای آزمایشی شورت اسبی.5 (Short SB.5) را بسازد. آزمایش های این هواپیما بین سال های 1950 تا 1952 ثابت کرد که طرح بال 60 درجه پتر، کارآمدترین گزینه است.
در 4 آگوست 1954، اولین نمونه اولیه با کد WG760 در منطقه باسکوم داون ویلتشر به خلبانی رولاند «بی» بیمونت، سرخلبان آزمایش گر انگلیش الکتریک، به پرواز درآمد. جالب اینجاست که در ماموریت سوم، هواپیما رسما دیوار صوتی را شکست؛ اما تحلیل داده ها در روزهای بعد نشان داد که این پرنده حتی در همان اولین پرواز خود نیز بدون اینکه خلبان متوجه شود، از سرعت 1 ماخ (1225 کیلومتر بر ساعت) عبور کرده بود! البته این نمونه های اولیه به دلیل محدودیت های پایداری سمتی، به سرعت 1.51 ماخ (1850 کیلومتر بر ساعت) محدود بودند.
یکی از متمایزترین و عجیب ترین ویژگی های طراحی لایتنینگ، چیدمان عمودی و پله ای موتورهای آن در داخل بدنه بود. این جنگنده از دو موتور توربوجت رولز-رویس ایوان نیرو می گرفت. ترکیب این موتورها با طراحی خاص بال، نرخ صعود شگفت انگیزی به هواپیما می داد؛ تا جایی که خلبانان پرواز با آن را به نشستن روی دو راکت تشبیه می کردند.
البته در پروازهای اولیه مدل P.1، به دلیل تاخیر در توسعه موتورهای ایوان، از موتورهای بدون پس سوز آرمسترانگ سیدلی سفایر استفاده شد. سه نمونه اولیه اول به صورت دست ساز در کارخانه سالمسبرگ لانکاشایر ساخته شدند.
با شروع ساخت سری دوم نمونه های اولیه با نام P.1B، تغییرات بزرگی اعمال شد:
بازطراحی بخش جلویی بدنه و نصب موتورهای ارتقایافته ایوان آر24آر.
اضافه شدن مخروط دماغه معروف و نمادین در ورودی هوا.
مجهز شدن به نازل های پس سوز متغیر و سیستم های تسلیحاتی یکپارچه با رادار ای آی.23 و ای دی سی.
پس از این تغییرات، نمونه های اولیه قدیمی به P.1A تغییر نام دادند.
در می 1956، نام رسمی «لایتنینگ» (به معنای صاعقه) برای مدل P.1B انتخاب شد تا بازتاب دهنده سرعت مافوق صوت آن باشد. در 25 نوامبر 1957، بیمونت با دومین نمونه اولیه P.1B (کد XA847) پرواز کرد و به اولین خلبان بریتانیایی تبدیل شد که از سرعت 2 ماخ عبور می کند. تا تابستان 1957، پرواز با سرعت های بیش از 1600 کیلومتر بر ساعت به یک برنامه روزمره برای این جنگنده تبدیل شده بود.
در سال 1963، شرکت BAC روی طرحی از یک لایتنینگ دو سرنشینه با بال های هندسه متغیر کار می کرد. این طرح که ابتدا برای ناوهای هواپیمابر در نظر گرفته شده بود، بعدها به عنوان یک رهگیر زمین پایه برای نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا بازنگری شد. حتی تغییر موتور به رولز-رویس اسپای نیز برای آن در نظر گرفته شد، اما این مدل هرگز به مرحله تولید نرسید.
سقف پرواز رسمی جنگنده BAC Lightning همیشه به عنوان یک راز مکتوم و حفاظت شده باقی ماند، اما به طور گسترده باور بر این است که این پرنده توانایی صعود به بیش از 60 هزار پا را داشت و نرخ صعود آن در ارتفاع 20 هزار پایی، رقم خیره کننده 20000 پا در دقیقه بود.
لایتنینگ از سال 1959 تا 1988 در نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا خدمت کرد و علاوه بر آن، به نیروی هوایی کشورهای کویت و عربستان نیز صادر شد. امروز، این جنگنده به عنوان یکی از محترم ترین و نمادین ترین هواپیماهای جنگی بریتانیا شناخته می شود.
تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور