عصر ایران ؛ علی نجومی ــ تا همین اواسط سلطنت سلطان صاحبقران ناصرالدین شاه قاجار از مقابل ضلع جنوبی ارگ سلطنتی و بالای بازار تهران که رد می شدید دهانه ورودی ساختمانی مخوف نظرتان را جلب می کرد.
این در واقع بخشی از زندانی موسوم به سیاهچال بود که البته بخشی اصلی اش زیر زمین بود و بعدها در اوایل دهه 1250 هجری خورشیدی تکیه مشهور دولت را بر روی آن ساختند.
تکیه ای که دیگر از آن هم خبری نیست مگر در تابلوی مشهور کمال الملک و چند تا عکس که شاید مشهور ترینش مربوط به مجلس موسسان آذر سال 1304 هجری خورشیدی است که پایان سلسله قاجار و آغاز سلسه پهلوی را اعلام کرد.
اما برویم سراغ اول ماجرا. این که اصلا چه طور شد ناصرالدین شاه تصمیم به ساختن تکیه دولت گرفت.
تا مدت ها این ادعا وجود داشت که شاه در سفر اول خود به اروپا پس از بازدید از بنای باشکوه رویال آلبرت هال لندن تصمیم به ساخت بنایی با همین خصوصیات در تهران برای انجام نمایش و تئاتر گرفت ولی بعد از مدتی وقتی بخشی از بنا ساخته شد شباهت آن به یک بنای غیر اسلامی مسبب اعتراض مردم شد و در نتیجه شاه دستور تغییر کاربری و طراحی سازه را داد. البته به استناد نوشته های محمد حسن خان اعتماد السلطنه این ادعا غلط است زیرا اولین سفر سلطان صاحبقران به سال 1352 هجری خورشیدی بر می گردد در حالی که مقدمات ساخت تکیه دولت از سال 1348 آغاز شده بود.
داستان از آن جا شروع شد که محله بازار یک تکیه اسم و رسم دار داشت که حاج عباس میرزا آقاسی صدراعظم دوره محمد شاهی بانی ساختش بود و از این رو به تکیه حاج میرزا آقاسی یا عباس آباد هم مشهور بود.
اما به مرور با افزایش جمعیت تهران در عهد ناصری و به خاطر استقبال شدید مردم بخصوص زنان از نمایشهای مذهبی، همچنین تنگی و کوچکی فضای تکیه عباسآباد،کار اجرای شبیهگردانی سخت و دشوار شده بود و بنابراین بازار و منطقه ارگ نیاز به تکیه بزرگتر و وسیع تری داشت پس ناصر الدین شاه تصمیم گرفت تا در کنار شمس العماره و عمارت بادگیر تکیه ای بسازد در خور. برای این کار هم دوستعلی خان معیرالممالک را مامور کرد که مسوول ضرابخانه شاهی بود.
البته عمر معیرالممالک به این دنیا نبود و در سال 1352 هجری خورشیدی از دنیا رفت و نبود که ببیند یک سال بعد عمارت تکیه دولت افتتاح شد. عمارت گنجایش 20 هزار نفر را داشت و آن قدر بزرگ بود که برای ساختنش مجبور شدند علاوه بر عمارت سیاهچال که ذکر آن را کردیم عمارت مربوط به امیرکبیر را هم تخریب کنند.
مادام کارلا سرنا که یک نویسنده و سیاحتگر بلژییکی بود و البته شوهری ایتالیایی اختیار کرد برای همین خیلی او را ایتالیایی می شناسند در زمان ناصرالدین شاه به ایران سفر کرد و کتاب ارزشمندی را با نام آدم ها و آیین ها در ایران که در وقاع سفرنامه او است نوشت که سند مبسوطی در احوالات ایرانیان در آن دوره تاریخی است.
او در بخشی از کتاب خودش وصف خیال انگیزی از تکیه دولت ارایه می دهد:
قالی ها، پارچه های منقش دیواری (کتیبه های قلمکار)، گل های مصنوعی، آیینه شمعدهان های چند شاخه و چلچراغ ها همگی جلوه ای خاص و آن جهانی به این تکیه داده اند. در زمان اجرای تعزیه، دیوارها با نقاشی هایی به رنگ های مختلف تزیین می شود. در وسط تکیه جایگاه بلندتری به عنوان سکو قرار دارد که معمولا آن را با فرش هایی می پوشانند و به وسیله اشیای مجلل تزیین می شود. این سکو در واقع صحنه نمایش های مذهبی بود و در کنار یکی از درهای ورودی تکیه، منبر بلندی قرار داده بودند که روضه خوان ها و مداحان از بالای آن ذکر مصیبت می کردند.
اکبر تعزیه خوان، حاجی بارک الله، احمد مرمری و امرالله ملوس از شبیه خوان های مشهور تکیه دولت بودند.
عاقبت این بنا که کم کم با افول دوره قاجار و برآمدن پهلوی از اهمیتش کاسته شد و کم کم متروک و نیمه مخروبه شد تا اینکه در سال 1325 به منظور ساختن بانک ملی شعبه بازار، تکیه دولت را تخریب کردند و این بود پایان تکیه دولت که زمانی بزرگ ترین سالن نمایش ایران زمین بود.
ساختمان تکیه دولت، ساختمانی سهطبقه و آجری، به صورت گرد و مدور و محیط بر محوطه وسیعی که قطر تقریبی آن را ۶۰ متر و ارتفاعش را در حدود ۲۴ متر مساحت این بنا را ۲۸۲۴ متر مربع ذکر کردهاند.این ساختمان در اصل سه طبقه بود، و با سردابه عظیمش چهار طبقه و تمام بنای آن از آجر تقریباً سفید ساخته شده بود.
البته پی بنا سست بود و بر روی خاک سستی قرار گرفته بود و همین امر از ابتدا مشکلاتی برای مقاومت و ایستایی آن پدیدآورده بود.
شکل کلی بنای تکیه دولت از بیرون به صورت منشوری ۸ ضلعی بود که در داخل به یک استوانه کامل با قطر میانی حدود ۶۰ متر تبدیل میشد. این بنا برای گنجایش حدود ۲۰ هزار نفر طراحی شده بود.
تکیه دولت تا پیش از احداث کاخها و ساختمانهای بلند در اواخر دوره قاجار، از بلندترین بناهای پایتخت بود، بهطوریکه از ۵ فرسنگی شهر پیدا بود.
از نکات جالب این بنا این بود که سقف نداشت و چند منحنی آهنی چیزی گنبد مانند برای آن ساخته بودند که در هنگام اجرای نمایش و تعزیه چادری به روی آن منحنی ها می انداختند تا مردم از آفتاب و باران در امان بمانند.