عمارت قصریاقوت سرخه حصار/ از مراسم آش پزان ناصرالدین شاه تا بیمارستان قلب شهید لواسانی

عصر ایران؛ علی نجومی ــ  شاهان قاجار را به خصائل فراوانی شناخته ایم که شاید یکی از جالب ترین هایش علاقه عمومی آن ها به شکار رفتن و شکار کردن باشد. آداب شکار کردن آن ها این گونه بوده است که وقتی شاه یا شاهزاده قصد شکار بزرگ می کردند، دو یا سه روز قبل از آن، چند هزار سوار پیشاپیش می فرستادند که شب هنگام دشت را محاصره کنند.

این سواران، کلیه‌ گردنه‌ها و کوره‌‌راه‌هایی را که شکار‌ها ممکن است صبح زود از آنجا فرار کنند، مسدود می کردند. سواران موقعی که به شکار‌ها می رسیدند، به‌تدریج به هم نزدیک می شدند و به همین ترتیب، محوطه‌ای به وجود می آوردند که بعضی اوقات، بیش از ده هزار شکار در میان آن به محاصره درآمده است.

آن گاه، پادشاه، شاهزاده‌ها یا بزرگان درباری، شروع به تیراندازی می کردند. در ایران قاجار البته نوع دیگری شکار نیز وجود داشت و آن، شکار با سگ بود که به وسیله سگ‌های بزرگی که تازی نامیده می شدند، صورت می گرفت به این شکل که سگان تازی به سمت شکارها  رها می شدند تا آن ها را کشته و به نزد شاه قاجار آورند. البته با توجه به سابقه ایلیاتی بودن زندگی شاهان قاجار چندان این عشق و شیدایی به شکار جای تعجبی ندارد.  

شکارگاه های تهران و اطرافش

تهران و اطرافش در زمان قاجار پر بود از شکارگاه های عریض و طویل که مشهور ترین شان عبارت بودند از: دوشان تپه، فرح آباد، مسگرآباد، سلطنت آباد، دولاب، سرخه حصار، ولنجک، آبادی های شمیران، جاجرود، شهرستانک، ورامین، کن و سولقان.

مشخصات سرخه حصار

شکارگاه سرخه حصار در این میان شاید بتوان گفت به لحاظ تنوع جانوری و گیاهی مشهورترین بود و هست.  وجود منابع آب کافی و پوشش گیاهی مناسب همیشه باعث شده پارک سرخه حصار تهران زیستگاه مناسبی برای گونه‌های متنوع جانوری باشد. شرایط مناسب این پارک در کنار حفاظت درست باعث شده حیواناتی از قبیل بز، قوچ، آهو، گراز، پلنگ، روباه قرمز، کفتار، شغال، گربه‌ی وحشی، خرگوش، سنجاب، گراز و گورکن به راحتی در آن زندگی کنند. گونه‌های خاص مثل لاک‌پشت مهمیزدار غربی، بزمجه‌ بیابانی، افعی شاخدار، افعی البرزی و بزمجه‌ی دشتی نیز در این منطقه زندگی می‌کنند که از گونه‌های آسیب‌پذیر و در معرض خطر انقراض هستند. 

تنوع پرندگان نیز در منطقه‌ی پارک سرخه حصار تهران زیاد بوده و است. دلیل این تنوع را می‌توان وجود زیستگاه‌های متنوع مثل رودخانه، کشتزار، باغ‌ها و کوهستان در نظر گرفت. علاوه بر این پارک جنگلی سرخه حصار در مسیر مهاجرت گونه‌های مهاجر قرار داشته است. از این میان می توان به بوتیمار، اگرت بزرگ، سرسبز، حواصیل خاکستری، اردک ارده‌ای، اردک نوک پهن، خوتکا، عقاب ماهیگیر، کورکور، قرقی، طرلان، عقاب شاهی، عقاب طلایی، کرکس، دلیجه، شاهین و آبیا اشاره کرد.

پارک جنگلی سرخه حصار زیستگاه خزندگان و دوزیستان بسیاری است از جمله مار آتشی، افعی البرزی، مار پلنگی، مار آبی، مار شتری، تیرمار، سوسن مار، افعی شاخدار ایرانی، قورباغه و وزغ سبز. 

عمارت قصر یاقوت

اما در این میان عمارتی چون نگین انگشتری می درخشد با نام عمارت قصر یاقوت سرخه‌حصار.

 کاخ سرخه حصار یا کاخ یاقوت، در سال ۱۲۶۲خورشیدی  و در دوران ناصرالدین شاه  به دستور شاه و توسط میرزا محمدخان، پیشخدمت خاصه، در منطقه سرخه حصار در شرق تهران بنا نهاده شد. این کاخ سلطنتی دارای دو عمارت به نام‌های کوشک بیرونی و حرم‌خانه بود و روی هم رفته دارای نزدیک به دویست اتاق بود. افزون بر کاخ اصلی، ساختمان‌های دیگری مانند کاروانسرا، سربازخانه و گرمابه در این باغ وجود داشت که امروز اثری از آن‌ها باقی نمانده‌است.

برای ساخت این کاخ در سال ۱۲۶۲ خورشیدی نزدیک به ۱۵ هزار تومان هزینه شده بود. در دوره قاجار این کاخ دچار آتش‌سوزی شد اما دوباره بازسازی شده بود.

ویژگی های عمارت

این بنا به ابعاد تقریبی ۱۷ × ۲۳ متر و در دو طبقـه است کـه در جهت شمـالی ـ جنـوبی بر روی صفحه‌ای که با سنگ احداث کرده‌اند، ساخته شده است.

ایوانی با ۲۰ ستون در هر طبقه گرداگرد بنا را در برگرفته است و ستون‌های ۴ گوشه بنا دوقلو و جدا از یکدیگر برپا شده‌اند.

جنس ستون‌ها از چوب و روی آن‌ها با گچ اندود شده است.

هر یک از ستون‌ها دارای پایه‌ای به شکل مکعب مستطیل است و سرستون‌ها با گچ‌بری تزیین شده‌اند.

لبه ایوان‌ها در ابتدا دارای حفاظی به صورت مشبک چوبی بوده‌اند، اما در مرمت سال‌های اخیر به جای شبکه چوبی، از قطعه‌سفال‌های نیم‌دایره برای مشبک جلوه دادن استفاده شده است.

درِ ورودی بنا در سمت شمال و به صورت پیش‌آمده ساخته‌شده‌است.

برای اجرای این پیش‌آمدگی، دو ستون قطور مکعب‌شکل خارج از فضای ایوان نصب کرده‌اند که در طبقه دوم به صورت بالکن دیده می‌شود.

قصر یاقوت از نمونه بناهای برون‌گرا به شمار می‌آید که در زمان قاجاریه به تقلید از معماری غربی ساخته شده است.

این گونه بناها برخلاف معماری سنتی ایران که بیشتر به داخل بنا و تزییناتِ آن توجه دارد.

بیشتر بناها دارای حیاط مرکزی و اندرونی و بیرونی‌اند و گرداگرد حیاط مرکزی را بخش‌های مختلف خانه در بر می‌گیرد.

نگاه به بیرون دارند و در ساخت آن‌ها، بخش‌های بیرونی بنا مورد توجه و تزیین قرار می‌گیرد.

با توجه به تمام جهات، قصر یاقوت بنایی بسیار زیباست و قرارگیریِ آن در باغی پردرخت، مصفا بر شکوه و اهمیتش افزوده است.

اهمیت عمارت و آش پزان

مراسمی که همه‌ساله در روزگار پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار  معمولاً در اواخر فصل ییلاق و شکار که از گرمی هوا کمی کاسته می‌شد یعنی ابتدای پاییز در سرخه حصار برگزار می شود.

دربارۀ سبب پختن این آش و برگزاری مراسم آش‌پزان روایت‌های گوناگونی نقل شده است: بـه نوشتۀ عبدالله مستوفی، اساس پختن این آش همان آش شله‌قلمکاری بوده است که شاید مهدعلیا، مادر ناصرالدین‌شاه، نذر پسر تاج‌دارش کرده بود و بعدها پختن این آش نذری از صورت اصلی خود منحرف و به وسیله‌ای برای تفریح و تجمل بدل شد.

وضعیت فعلی 

در سال ۱۳۳۶ با تصویب مجلس شورای ملی باغ این قصر و تأسیسات همراه با آن به سازمان بیمه‌های اجتماعی واگذار شده و به بیمارستان ریوی تبدیل شد و در دهه بعد بخش‌های روانی و جراحی نیز به آن افزوده شد که در سال ۱۳۵۵ با تصویب مجلس، تبدیل به یک بیمارستان عمومی شد و اکنون بیمارستان و مرکز فوق تخصصی قلب دکتر لواسانی نام دارد.

بیشتر بخوانید:

مامور ویژه ناپلئون در تهران (+عکس)

عکس یادگاری جمعی از فرماندهان و افسران ایرانی و روسی قزاقخانه

۱۸ هزار برگ سند از وزیر سه پادشاه قاجار منتشر شد

تماشاخانه

موج برکناری زنان متخصص در میراث فرهنگی ایران / غیر متخصصین همچنان بر صندلی قدرت نشسته‌اند

ببینید آتش‌سوزی‌های صنعتی و تجاری در ایران / طی یک ماه بیش از ۳ آتش‌سوزی / نشت گاز ، سهل‌انگاری یا عمدی؟

فیلم های دیگر