موج برکناری زنان متخصص در میراث فرهنگی ایران / غیر متخصصین همچنان بر صندلی قدرت نشسته‌اند

این موج برکناری زنان، که برای نخستین‌بار در میراث فرهنگی ایران اتفاق افتاده پس از آن صورت گرفته که گفته می‌شود نامه‌ای از سوی وزیر میراث فرهنگی ایران به اداره‌کل‌های میراث فرهنگی در استان‌ها ارسال شده و اختیار عمل کافی برای برکناری مدیران پایگاه‌های میراث جهانی به آن‌ها داده شده است. نامه‌ای که تا به حال هیچ‌کس آن را ندیده است. این در حالی است که پیش از این، برکناری مدیران پایگاه‌های میراث جهانی توسط دفتر پایگاه‌های میراث جهانی انجام می‌شد و با تأیید شخص وزیر یا معاون او همراه بود.

فریبا خطابخش یکی از کسانی‌است که طی دو سه هفته گذشته برکنار شده. او یکی از بهترین کارشناسان میراث فرهنگی است و سال‌ها در اداره‌کل میراث فرهنگی اصفهان فعالیت کرده است. خطابخش از سال ۱۳۹۲ تاکنون مدیر میدان نقش‌جهان اصفهان بوده. در زمان او بود که بالاخره پس از سال‌ها داربست‌های گنبد مسجد امام این‌طور جمع‌آوری شد. هنوز هیچ‌کس به‌درستی علت برکناری او را نمی‌داند، اما گفته‌ها حاکی از آن است که مخالفت‌های او با برخی طرح‌های اجرایی در این‌جا یعنی حجره‌های بالادست میدان نقش‌جهان بوده؛ مخالفت‌‌هایی که احتمالا در نهایت منجر به برکناری‌اش شده است.

می‌گویند سال‌هاست عده‌ای قصد دارند این حجره‌های بالای میدان نقش‌جهان را تبدیل به «کافه‌موزه» کنند. البته ظاهراً عنوان «کافه‌موزه» بیشتر یک بهانه است و هدف اصلی، راه‌اندازی کافی‌شاپ است. این طرح‌ها تاکنون بارها با مخالفت خانم خطابخش روبه‌رو شده بود و طبق شنیده‌ها، فشار زیادی بر او برای موافقت با چنین طرح‌هایی وارد می‌شد، اما او زیر بار این خواسته‌ها نمی‌رفت.

مدت‌هاست که تفکر وزارت میراث فرهنگی از نگاه حفاظت‌گرایانه و ارزش‌محور، به سمت درآمدزایی و گردشگری صرف سوق پیدا کرده است. گفته می‌شود تصمیماتی که درباره حجره‌های بالای میدان نقش‌جهان (که در فهرست میراث جهانی ثبت شده) گرفته شده، دقیقاً در راستای همین سیاست جدید است؛ درآمدزایی و دیگر هیچ. البته طی سال‌های گذشته درکنار گند شیخ‌لطف‌الله یک رستوران دایر شده بود و همین حالا هم با مجوز میراث فرهنگی کنار سردر عالی‌قاپو یک موزه و کافی‌شاپ راه‌اندازش شده است. اما قرار بود کنگره‌های بالای میدان تبدیل به فضای صرفا فرهنگی شوند.

از سوی دیگر، گفته می‌شود اختلافات خانم خطابخش با پیمانکار مسجد شیخ لطف‌الله و مرمت‌های انجام‌شده روی گنبد آن مسجد ــ که به دلیل واضحی که در این تصویر دیده می‌شود، یک افتضاح بزرگ مرمتی در ایران بود ــ در نهایت به شکایت کشیده شد. این موضوع از سوی مدیر میراث فرهنگی استان پذیرفته نشد و بارها به خانم خطابخش گفته شده بود که چرا چنین شکایتی انجام داده است.

در حال حاضر، فردی مدیر میدان نقش‌جهان شده که ظاهراً از بدنه میراث فرهنگی نیست؛ احتمالاً از نیروهای قراردادی است و هیچ سابقه و تجربه‌ای در مدیریت پایگاه‌های میراث جهانی و آثار ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی ندارد.

اما خانم خطابخش تنها زنی نیست که در میراث فرهنگی اصفهان برکنار شده است. هم‌زمان با او، این زن یعنی عاطفه بدر از باغ‌موزه چهل‌ستون کنار گذاشته شد؛ کسی که در دوران مدیریت خود چندین‌بار این باغ‌موزه ارزشمند را در فهرست بهترین موزه‌های ایران قرار داده و بارها جوایز کشوری برای مدیریت چهل‌ستون گرفته بود.

درباره علت برکناری خانم بدر ــ که یکی از بهترین کارشناسان میراث فرهنگی است و سطح سواد و دانش او را کمتر کسی در استان اصفهان دارد ــ هیچ توضیحی داده نشده است. این خبر آن‌قدر شوکه‌کننده بود که هنوز به‌درستی نمی‌دانیم چه مخالفتی از سوی او منجر به برکناری‌اش شده است.

در حال حاضر گفته می‌شود فردی که به جای خانم بدر مدیریت کاخ چهل‌ستون را برعهده گرفته، تجربه کافی برای اداره چنین بنای ارزشمند و مهمی را ندارد.

اما یکی از عجیب‌ترین برکناری‌های یکی دو هفته گذشته، برکناری خانم عاطفه رشنویی، مدیر پایگاه میراث جهانی چغازنبیل در خوزستان بوده است. بی‌شک او یکی از بهترین کارشناسان میراث فرهنگی است که پیش از مدیریت چغازنبیل، سال‌ها به‌عنوان معاون میراث فرهنگی استان خوزستان فعالیت کرده و در دوره مدیریت او تحولات خوبی در پایگاه میراث جهانی چغازنبیل رخ داده است.

از مدت‌ها قبل، عاطفه رشنویی بارها درباره هرگونه فعالیت و ساخت‌وساز یا ورود به عرصه میراث جهانی چغازنبیل مخالفت کرده بود و اخطار داده بود که اجازه نخواهد داد هیچ فعالیت عمرانی در محدوده عرصه و حریم قانونی چغازنبیل اتفاق بیفتد. اما گفته می‌شود احتمالا مدیریت استان و حتی کسانی در وزارت‌خانه با خواسته‌های او چندان موافق نبودند و همین مسئله باعث کنار گذاشته شدن او شده است.

در حال حاضر، فردی که به جای او سرپرستی و مدیریت پایگاه میراث جهانی چغازنبیل را برعهده دارد، یکی از باستان‌شناسان همان پایگاه است که اکنون دانشجوی دکتراست. او هرگز تجربه و سابقه مدیریت در یک پایگاه میراث جهانی و یک اثر ثبت‌شده جهانی را نداشته است.

اختلاف میان مدیران استانی و حتی قائم‌مقام وزارت میراث فرهنگی با برخی مدیران پایگاه‌های میراث جهانی، بر سر موافقت یا مخالفت با ساخت‌وساز در عرصه و حریم ثبت جهانی، موضوع تازه‌ای نیست. پیش از این، علیرضا عسکری مدیر پایگاه میراث جهانی تخت‌جمشید ــ که یکی از مهم‌ترین میراث بشری جهان است ــ به دلیل مخالفت با ساخت یک مجتمع رفاهی در نزدیکی تخت‌جمشید و همچنین مخالفت با توسعه حریم شهری مرودشت، برکنار شد. او که سال‌ها در حوزه هخامنشیان مطالعه و حفاری باستان‌شناسی کرده بود، پس از سال‌ها نخسیتن باستان شناسی بود که مدیریت تخت‌جمشید را بر عهده گرفته بود.

این در حالی است که پس از برکناری او و در کمتر از یک سال، بدون آن‌که با هیچ‌کدام از اعضای شورای فنی و شورای علمی تخت‌جمشید مشورتی صورت گرفته باشد، مدیر جدید پایگاه تخت‌جمشید به همراه نماینده مرودشت، مدیرکل جدید استان و برخی افراد مطلع، حریم شهر مرودشت را به نفع شهرداری گسترش دادند؛ اقدامی که می‌تواند در آینده خطری جدی برای تخت‌جمشید تلقی شود.

این تنها مورد نیست. به‌تازگی مدیر پایگاه میراث جهانی مسجد جامع اصفهان هم برکنار شد؛ کسی که سال‌ها در این سمت بود، موفقیت‌های چشمگیری داشت و از مسجد به‌خوبی حفاظت کرده بود. این کارشناس خبره هم کنار گذاشته شد و دلیل آن به‌درستی معلوم نیست.

گفته می‌شود پشت این برکناری‌ها قائم‌مقام وزارت میراث فرهنگی قرار دارد یا حداقل او از همه این برکناری‌ها با خبر بوده و تایید کرده‌است. علی دارابی؛ کسی که همراه ضرغامی در دولت رئیسی به عنوان معاون میراث فرهنگی وارد وزارت میراث فرهنگی شد. فردی که هیچ تخصصی در حوزه میراث فرهنگی ندارد و حتی زمانی که وارد وزارت میراث فرهنگی شد، الفبای میراث فرهنگی ایران را هم نمی‌دانست؛ هرچند هنوز هم نمی‌داند و اندوخته‌اش تنها همین چند سال اخیر است.

او سال‌ها در صداوسیما فعالیت کرده و سمت‌های مختلفی در این سازمان داشته و رشته تحصیلی‌اش هم کاملاً نامرتبط با موضوع میراث فرهنگی است. تصور می‌شد با رفتن ضرغامی از وزارت میراث فرهنگی، او هم برکنار شود، اما ناباورانه صالحی‌امیری، وزیر میراث فرهنگی دولت پزشکیان، او را در سمت خود ابقا کرد. این در حالی است که دولت پزشکیان وعده حضور متخصصان در عرصه‌های تخصصی را داده بود، اما حالا یک غیرمتخصص پس از وزیر، بالاترین مقام وزارت میراث فرهنگی را در اختیار دارد.

موضوع حرایم محوطه‌های باستانی و آثار تاریخی، طی چند سال گذشته همواره محل بحث‌های جدی بوده است. این بحث‌ها از دوره ضرغامی آغاز شد و مدام درباره آسایش کسانی که در نزدیکی تپه‌های تاریخی، محوطه‌های باستانی و آثار تاریخی زندگی می‌کنند صحبت می‌شد؛ موضوعی که اساساً ربطی به وزیر میراث فرهنگی ندارد، چون وظیفه او حفاظت از آثار تاریخی است، نه حفاظت از زندگی مردم.

تصور می‌شد با تغییر دولت و آمدن پزشکیان و روی کار آمدن یک مدیر فرهنگی، این دلسوزی بی‌ثمر که ارتباطی با وزیر میراث فرهنگی ندارد، تمام شود. اما نه‌تنها تمام نشد، بلکه یکی از کسانی که منشأ این دلسوزی بی‌ثمر بود در سمت خود باقی ماند. حالا بیم آن می‌رود که برکناری مدیران و کارشناسان خبره سازمان میراث فرهنگی، از جمله زنان، آغازی بر اجرایی شدن رؤیای مخرب برخی مدیران و شاید وزیر میراث فرهنگی باشد.

همه این‌ها در حالیست که اگر حریم تپه‌های تاریخی، آثار تاریخی و محوطه‌های باستانی ایران کوچک شود، خطری جدی آن‌ها را تهدید خواهد کرد. شاید بسیاری از آن‌ها دیگر فرصت ثبت در فهرست میراث جهانی را نداشته باشند و برخی از آثار ثبت‌شده نیز با خطر خروج از این فهرست مواجه شوند. حتی ممکن است با کوچک‌سازی حریم‌ها و دست‌کاری آن‌ها، آینده و ماندگاری آثار تاریخی ایران با تهدیدی جدی روبه‌رو شود.

بیشتر بخوانید:

چه اتفاقی برای تخت جمشید افتاده است؟ / مهمترین اثر میراث جهانی ایران در خطر است؟ (فیلم)

معدن کاوی بیخ گوش آثار جهانی ساسانی در فارس / چرا پایگاه میراث جهانی به حال خود رها شده‌است؟! یک نقش برجسته ساسانی و منحصر به فرد در خطر است

تماشاخانه

موج برکناری زنان متخصص در میراث فرهنگی ایران / غیر متخصصین همچنان بر صندلی قدرت نشسته‌اند

ببینید آتش‌سوزی‌های صنعتی و تجاری در ایران / طی یک ماه بیش از ۳ آتش‌سوزی / نشت گاز ، سهل‌انگاری یا عمدی؟

فیلم های دیگر