۲۵ سال تلاش و عاشقی برای میراث فرهنگی ایران / این زن قلعه الموت را جهانی کرد

عصر ایران ؛ حسن ظهوری ــ دست‌هایش را روی صورتش گذاشته و اشک شوق در چشمانش حلقه زده است. او حمیده چوبک است؛ باستان‌شناسی که بیش از ۲۵ سال از عمرش را صرف شناخت و حفاظت از الموت کرد. حالا، با اعلام ثبت جهانی این دژ در فهرست میراث جهانی یونسکو، ثمره سال‌ها تلاشش را به چشم می‌بیند.

اینجا اعضای هیئت ایرانی را می‌بینیم که همه خوشحال‌اند و دست می‌زنند، اما احساس هیچ‌کس با دکتر چوبک قابل مقایسه نیست. او سال‌ها برای این لحظه جنگیده؛ از کاوش‌های باستان‌شناسی و گردآوری اسناد تاریخی گرفته تا انتشار پژوهش‌های علمی در ایران و خارج از کشور.

الموت بر فراز صخره‌ای سترگ در قلب رشته‌کوه البرز ایستاده؛ دژی که به «آشیانه عقاب» شهرت دارد. بخش بزرگی از آنچه امروز از معماری این قلعه می‌بینیم، نتیجه بیش از دو دهه کاوش‌های علمی به سرپرستی دکتر چوبک است.

این قلعه میان دره‌های عمیق البرز ساخته شده؛ جایی که دسترسی به آن تنها از مسیرهای باریک و پل‌های محدود امکان‌پذیر بوده است. همین موقعیت طبیعی، الموت را به یکی از نفوذناپذیرترین دژهای ایران تبدیل کرد.

امروز هم برای رسیدن به قلعه باید حدود ۴۰ دقیقه تا یک ساعت در مسیر کوهستانی بالا رفت. راهی سنگ‌فرش که از میان دروازه‌های تاریخی می‌گذرد و قدم‌به‌قدم، بازدیدکننده را به قلب یکی از مشهورترین دژهای ایران می‌رساند.

نام الموت با حسن صباح گره خورده است؛ شخصیتی که زندگی‌اش میان تاریخ و افسانه قرار دارد. حتی روایت مشهور دوستی او با عمر خیام و خواجه نظام‌الملک نیز سند تاریخی محکمی ندارد. آنچه مسلم است، او پس از آموختن آموزه‌های اسماعیلی در مصر، به ایران بازگشت، شاخه نزاری اسماعیلیه را بنیان گذاشت و الموت را به مرکز حکومت خود تبدیل کرد.

حسن صباح در سال ۴۸۳ هجری قمری، برابر با ۱۰۹۰ میلادی، این دژ را تصرف کرد. استحکامات آن را گسترش داد، انبارهای آذوقه و سامانه‌های ذخیره آب ساخت و الموت را به قلب شبکه‌ای از قلعه‌های اسماعیلی تبدیل کرد؛ شبکه‌ای که نزدیک به ۱۷۰ سال پابرجا ماند.

سرانجام در سال ۶۵۴ هجری قمری، برابر با ۱۲۵۶ میلادی، سپاه هولاکوخان مغول قلعه را تصرف و بخش زیادی از آن را ویران کرد. بعدها نیز این دژ در دوره صفوی به‌عنوان زندان و تبعیدگاه مورد استفاده قرار گرفت.

قلعه الموت در استان قزوین، نزدیکی روستای گازرخان و در ارتفاع ۲۱۶۳ متری از سطح دریا قرار دارد. صخره‌ای که قلعه بر فراز آن ساخته شده، حدود ۲۰۰ متر از زمین‌های اطراف بلندتر است. بنای اولیه آن به سال ۲۴۶ هجری قمری، حدود ۸۶۰ میلادی، و حکومت جستانیان بازمی‌گردد.

کاوش‌های باستان‌شناسی سال‌های اخیر، بخش‌هایی از اقامتگاه حسن صباح، مخازن آب، برج‌ها، دیوارهای دفاعی و دیگر سازه‌های این دژ را از زیر خاک بیرون آورده و تصویری روشن‌تر از زندگی در الموت به دست داده است.

دکتر حمیده چوبک از برجسته‌ترین متخصصان باستان‌شناسی دوره اسلامی ایران است. او بین سال‌های ۱۳۸۰ تا تا امروز مدیریت پایگاه الموت را بر عهده داشت و سرپرستی ۱۴ فصل کاوش باستان‌شناسی را انجام داد. در این سال‌ها، بخش‌هایی مانند اقامتگاه حسن صباح، مولاسرا، زندان، سازه‌های دفاعی، کانال‌های انتقال آب و بناهای دوره صفوی و قاجار شناسایی و احیا شدند. پژوهش‌های او درباره منظر فرهنگی الموت نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در ثبت جهانی این مجموعه داشت.

فعالیت‌های دکتر چوبک تنها به الموت محدود نمی‌شود. او سال‌ها سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه‌های مهمی مانند شهر تاریخی جیرفت و حوزه جازموریان بود؛ کاوش‌هایی که به شناسایی مسجد، بازار، میدان، گورستان، شبکه آبرسانی و کارگاه‌های صنعتی این شهر تاریخی انجامید. او حتی به مدت چهار سال ریاست پژوهشکده باستان‌شناسی ایران را هم داشت که یکی از بهترین دوران این پژوهشکده محسوب می‌شود.

شاید ثبت جهانی الموت تنها یک خبر باشد، اما برای زنی که بیش از یک‌چهارم قرن زندگی‌اش را پای این کوه و این قلعه گذاشت، این لحظه پایان یک مسیر طولانی و آغاز ماندگاری نام الموت در حافظه جهانی است.

بیشتر بخوانید:

کشف تازۀ باستان‌شناسان در یکی از ۷ قلعه اسماعیلیه (+عکس)

الموت؛ قلب تپنده شبکه دفاعی اسماعیلیان/ شاهکاری از مهندسی، حکمرانی و معماری کوهستانی

تماشاخانه

۲۵ سال تلاش و عاشقی برای میراث فرهنگی ایران / این زن قلعه الموت را جهانی کرد

کشف یک محوطه باستانی در خطر در نزدیکی شهر بهشهر ، احتمالا متعلق به بیش از یک میلیون سال قبل

فیلم های دیگر