کارل پوپر؛ فیلسوف ضد یقین

عصر ایران؛ ماهو منفرد - کارل پوپر جمله‌ای داشت که شاید خلاصه تمام فلسفه سیاسی او باشد: «خطرناک‌ترین انسان‌ها، کسانی نیستند که اشتباه می‌کنند؛ بلکه کسانی هستند که مطمئن‌اند هرگز اشتباه نمی‌کنند.» به همین دلیل است که او یقین را یکی از بزرگ‌ترین دشمنان آزادی می‌دانست. از نگاه پوپر، مشکل از جایی آغاز می‌شود که  فرد یا گروهی باور کند حقیقت نهایی را یافته است و دیگر نیازی به پرسش، نقد یا گفت‌وگو وجود ندارد.

پوپر در سال ۱۹۰۲ در وین، پایتخت اتریش، به دنیا آمد؛ شهری که در آن زمان یکی از مراکز مهم اندیشه اروپا بود. او در جوانی ظهور فاشیسم، نازیسم و استالینیسم را از نزدیک دید؛ سه نظامی که با وجود تفاوت‌های فراوان، یک ویژگی مشترک داشتند: هر سه مدعی بودند حقیقت را کشف کرده‌اند و آینده تاریخ را می‌شناسند. هر مخالفتی با آنها نه یک اختلاف نظر، بلکه دشمنی با حقیقت تلقی می‌شد.

همین تجربه تاریخی، مسیر فلسفه پوپر را شکل داد. او به این نتیجه رسید که بزرگ‌ترین تهدید آزادی، فقط دیکتاتوری نیست؛ بلکه این باور است که یک فرد، یک حزب، یک ایدئولوژی یا حتی یک دانشمند، پاسخ نهایی همه پرسش‌ها را در اختیار دارد. در واقع پوپر ادعای «آشکارگیِ حقیقت» را نه فقط نادرست که خطرناک می‌دانست.  

پوپر از فلسفه علم آغاز کرد. او با نظریه مشهور «ابطال‌پذیری» استدلال کرد که هیچ نظریه علمی هرگز به طور قطعی اثبات نمی‌شود. دانشمندان فقط می‌توانند نظریه‌ای را بارها بیازمایند و تا زمانی که خلافش ثابت نشده، آن را بپذیرند. بنابراین علم با یقین پیش نمی‌رود؛ با تردید پیش می‌رود. هر کشف علمی، موقتی است و همیشه امکان اصلاح یا رد شدن آن وجود دارد.

همین نگاه را او به سیاست نیز تعمیم داد. از نظر پوپر، اگر هیچ دانشمندی حق ندارد ادعا کند به حقیقت نهایی رسیده است، چرا یک سیاستمدار یا یک حزب باید چنین ادعایی داشته باشد؟ از نظر پوپر «تردید» حالتی به مراتب دموکراتیک‌تر از «یقین» است؛ چراکه تردید باب مشورت را باز می‌کند. کسی که به درستیِ نظراتش یقین دارد، خودش را بی‌نیاز از مشاوره و اظهارنظر دیگران می‌داند. اما تردید باعث می‌شود اولا معتقد باشیم به «دیگران» نیاز داریم، ثانیا آزادی اظهارنظر و نقادی را نیز برای دیگران به رسمیت بشناسیم. 

در کتاب مشهور «جامعه باز و دشمنان آن»، پوپر از مفهوم «جامعه باز» دفاع کرد. جامعه باز، جامعه‌ای است که در آن هیچ عقیده‌ای مقدس و مصون از نقد نیست. حکومت‌ها قابل تغییرند، قوانین قابل اصلاح‌اند و حتی باورهای رایج و به ظاهر محکم نیز می‌توانند مورد پرسش قرار گیرند. در مقابل، جامعه بسته، جامعه‌ای است که در آن حقیقت از پیش تعیین شده است و وظیفه مردم فقط اطاعت از آن حقیقت است.

به اعتقاد پوپر، بسیاری از فجایع سیاسی تاریخ از همین یقین آغاز شده‌اند. وقتی حاکمان مطمئن باشند که یگانه راه درست را می‌شناسند، دیگر نیازی به شنیدن آرای مخالفان نمی‌بینند. مخالف، دیگر شهروندی با نظر متفاوت نیست، بلکه مانعی بر سر راه حقیقت است. در این نقطه، سانسور، سرکوب و خشونت به ‌تدریج توجیه می‌شوند.

پوپر به همین دلیل با هر نوع «تاریخ‌باوری» مخالفت می‌کرد؛ یعنی این تصور که تاریخ قانون قطعی و از پیش تعیین‌شده‌ای دارد و می‌توان آینده را با اطمینان پیش‌بینی کرد. او معتقد بود هیچ‌کس نمی‌تواند مسیر آینده جامعه را با قطعیت بداند، زیرا آینده به دانش و اختراع‌هایی وابسته است که هنوز به وجود نیامده‌اند. اگر آینده را نمی‌توان با قطعیت پیش‌بینی کرد، پس هیچ‌کس نیز حق ندارد به نام آینده، آزادی امروز انسان‌ها را سلب کند.
این نگاه پوپر به «آینده»، تفاوت او را با فیلسوفی مثل فرانسیس فوکویاما نشان می‌دهد. فوکویاما اگرچه فیلسوفی لیبرال محسوب می‌شود، ولی متاثر از هگل بر این باور است که تاریخ مسیر مشخصی دارد. او این اندیشۀ بنیادین را، که درستی‌اش نیز قابل اثبات نیست، از هگل اقتباس کرده و این ادعای لیبرالیستی را بر اندیشۀ هگل مبتنی کرده است که آیندۀ تاریخ بشر چیزی جز لیبرال‌دموکراسی نیست. قاعدتا پوپر اگر زنده بود با چنین ادعایی مخالفت می‌کرد چراکه پوپر معتقد نبود تاریخ مسیر مشخص و محتومی دارد. بر مبنای فلسفۀ پوپر، هیچ بعید نیست که انسان از لیبرال‌دموکراسی عبور کند و جامعه‌ای بهتر یا یدتر از جوامع لیبرال‌دموکراتیکِ پدیدآمده در نیمۀ دوم قرن بیستم در جهان غرب، بنا کند. 

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های پوپر با بسیاری از فیلسوفان پیش از خود این بود که سؤال اصلی سیاست را تغییر داد. او می‌گفت سؤال درست این نیست که «چه کسی باید حکومت کند؟» زیرا هیچ تضمینی وجود ندارد که انسان‌های خوب، همیشه خوب بمانند. سؤال درست این است که «چگونه می‌توان حکومتی ساخت که اگر حاکمان بد شدند، بتوان بدون خشونت آنها را کنار گذاشت؟»

این تغییر نگاه، بنیان نظری دموکراسی مدرن را تقویت کرد. از دید پوپر، ارزش دموکراسی در این نیست که بهترین افراد را به قدرت می‌رساند؛ بلکه در این است که امکان برکناری مسالمت‌آمیز حاکمان را فراهم می‌کند. او بارها تأکید می‌کرد که انسان‌ها خطاپذیرند و چون خطاپذیرند، باید نهادهایی وجود داشته باشد که اشتباهات آنها را اصلاح کند.

البته پوپر مخالف داشتن باورهای محکم نبود. او نمی‌گفت انسان نباید به چیزی ایمان داشته باشد یا از عقیده خود دفاع کند. تفاوت مهمی میان «باور عمیق» و «یقین مطلق» وجود دارد. باور عمیق، همچنان امکان گفت‌وگو و تجدیدنظر را باقی می‌گذارد؛ اما یقین مطلق، در را به روی هرگونه نقد می‌بندد. از نگاه پوپر، آزادی دقیقاً در همین امکان نقد و اصلاح زنده می‌ماند.

امروز، بیش از سه دهه پس از مرگ پوپر، اندیشه او دوباره اهمیت یافته است. شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌های حزبی و الگوریتم‌هایی که مدام عقاید مشابه را به کاربران نشان می‌دهند، گاهی فضایی ایجاد می‌کنند که افراد کمتر با دیدگاه‌های مخالف روبه‌رو می‌شوند. در چنین فضایی، خطر شکل‌گیری یقین‌های مطلق دوباره افزایش می‌یابد. هر گروه، خود را تنها دارنده حقیقت می‌بیند و دیگران را نه رقیب، بلکه دشمن تلقی می‌کند.

شاید به همین دلیل است که اندیشه پوپر هنوز زنده است. او به ما یادآوری می‌کند که آزادی فقط با قانون اساسی یا انتخابات حفظ نمی‌شود؛ آزادی به یک فضیلت فکری نیز نیاز دارد و آن، پذیرش امکان خطای خودمان است. جامعه‌ای که شهروندان و حاکمانش بپذیرند ممکن است اشتباه کنند، راه اصلاح را باز می‌گذارند. اما جامعه‌ای که یقین را جایگزین گفت‌وگو کند، دیر یا زود به سوی استبداد حرکت خواهد کرد.

شاید بزرگ‌ترین درس کارل پوپر همین باشد: تمدن نه بر پایه انسان‌های عاری از خطا، بلکه بر پایه انسان‌های خطاپذیر ساخته شده است. آزادی نیز نه از یقین، بلکه از فروتنی فکری زاده می‌شود؛ از این باور ساده اما عمیق که «ممکن است من اشتباه کنم و دیگری درست بگوید». همین جمله کوتاه، شاید یکی از مهم‌ترین پایه‌های جامعه آزاد باشد.

بازداشت سفیر پیشین فلسطین در لبنان به اتهام فساد

بیشتر بخوانید:

«کارل پوپر» به زبان ساده : همیشه آماده باشیم که از باورهایمان دست بکشیم، دانش ما همواره ناقص و موقت است

تماشاخانه

سورنا ؛ پهلوان نام‌دار سیستانی و قهرمان نبرد ایران و روم / مشهورترین فرمانده ایرانی و سرنوشت تلخی که داشت

۲۵ سال تلاش و عاشقی برای میراث فرهنگی ایران / این زن قلعه الموت را جهانی کرد

فیلم های دیگر