تاریخ:
سوگواری دردناک در دریا؛ دلفین مادری که جسد فرزندش را رها نکرد 
درس هفتاد و پنج
شیخ اسدالله ممقانی؛ عالمی که میان مشروطه، عدالت و سیاست پیوند زد
شیخ اسدالله ممقانی از عالمان روشنفکری بود که در جریان مشروطه ایران نقشی فکری و عملی ایفا کرد و پس از آن نیز در عرصههای قضایی و سیاسی حضور یافت. زندگی او روایت پیوند اندیشه دینی، عدالتخواهی و اصلاحطلبی است.
شیخ اسدالله ممقانی، نمونهای از عالمان دینی بود که نه تنها در پی حفظ میراث گذشته، بلکه در اندیشه ساختن آیندهای بهتر برای ایران بودند. نقش او در دوران مشروطه، به عنوان یکی از مبلغان و حامیان فکری این جنبش، و جایگاه او در دوران پس از مشروطه، به عنوان یک قاضی، سیاستمدار و نماینده مجلس، نشاندهنده عمق تأثیرگذاری او بر تاریخ معاصر ایران است.
به گزارش ینی تبریز، جنبش مشروطه ایران، یکی از نقاط عطف تاریخ معاصر این سرزمین، نه تنها حاصل نارضایتیهای انباشتهی اقتصادی و اجتماعی، بلکه محصول بیداری فکری و تلاش نخبگانی بود که در پی اصلاح ساختارهای استبدادی و برقراری نظامی عادلانه برآمدند. در این میان، نقش علمای دینی که با نگاهی نو به مسائل روز مینگریستند و میان آموزههای دینی و مقتضیات زمان پیوند برقرار میکردند، نقشی بیبدیل بود. شیخ اسدالله ممقانی، از جمله این عالمان روشنفکر، در اوج دوران پر تلاطم مشروطه، نقشی کلیدی ایفا کرد و جایگاه ویژهای در تاریخ این جنبش و دوران پس از آن به خود اختصاص داد. او نه تنها از نظر فکری و معنوی، بلکه از منظر عملی و سیاسی نیز در پیشبرد اهداف مشروطه و پاسداری از دستاوردهای آن، حضوری فعال و مؤثر داشت.
شیخ اسدالله ممقانی در دوران طلوع مشروطیت و اوج مبارزات
شیخ اسدالله ممقانی، پیش از اعلام رسمی مشروطیت، فعالیتهای خود را در حوزه علمیه نجف آغاز کرد. او که از شاگردان برجسته آخوند ملا محمد کاظم خراسانی، یکی از مراجع تقلید بزرگ و از حامیان اصلی مشروطه بود، با دیدگاهی روشنگرانه به تحولات سیاسی و اجتماعی زمان خود مینگریست. در نجف، وی با ایرانیان مقیم این شهر همکاری داشت و در ترویج اندیشههای مشروطهخواهی نقش داشت. پس از دریافت درجه اجتهاد از مراجع عظام، به ایران بازگشت و در تبریز، که از مراکز اصلی مبارزات مشروطه بود، حضور یافت.
در تبریز، شیخ اسدالله ممقانی به عنوان یک عالم دینی متنفذ، مشروطه خواهان را به ادامه مبارزه و پیروزی نهایی تشویق و ترغیب میکرد. او با سخنرانیها و موعظههای خود، روحیهی مبارزاتی مردم را تقویت مینمود و با تبیین مبانی شرعی مشروطه، مخالفتهای احتمالی را نیز مرتفع میساخت. ارتباط و همکاری او با ادبا و فضلای ترک، از جمله سلیمان نظیف، نشاندهندهی رویکرد وحدتگرایانه و تلاش او برای ایجاد جبههای متحد در برابر استبداد بود.
استبداد صغیر، تبعید و فعالیتهای دیپلماتیک در اسلامبول
پس از به توپ بستن مجلس شورای ملی توسط محمدعلی شاه و آغاز دوران استبداد صغیر، شیخ اسدالله ممقانی نیز مانند بسیاری از مشروطه خواهان، ناگزیر به ترک وطن شد. او به اسلامبول (استانبول امروزی) مهاجرت کرد و در آنجا انجمنی به نام “سعادت” را تأسیس نمود. هدف اصلی این انجمن، مخالفت با حکومت استبدادی محمدعلی شاه و تلاش برای بازگشت مشروطیت بود.
در اسلامبول، شیخ اسدالله ممقانی به دلیل دانش و جایگاه علمی خود، به مقام شیخ الاسلامی مذهب شیعه در باب عالی (دولت عثمانی) رسید. این جایگاه به او امکان داد تا با رجال معروف ترک، از جمله انور پاشا و طلعت پاشا، که از رهبران حزب اتحاد و ترقی بودند، ارتباط برقرار کند. در طول جنگ جهانی اول، او مانند بسیاری از آزادیخواهان ایران که به دنبال فرصتی برای احیای استقلال ایران بودند، از دول مرکزی (عثمانی و آلمان) جانبداری کرد. این اقدام، هرچند با انگیزههای میهنی صورت گرفت، اما در شرایط پیچیده بینالمللی، پیامدهای خاص خود را داشت.
بازگشت به ایران، فعالیتهای قضایی و فکری در دوران پس از مشروطه
پس از پایان جنگ جهانی اول و شکست امپراتوری عثمانی، حاج شیخ اسدالله ممقانی به تبریز بازگشت. او در مسجد حاج سیدالمحققین به وعظ و سخنرانی پرداخت و با رویکردی نو به مسائل دینی و اجتماعی، مورد استقبال روشنفکران متدین قرار گرفت. این دوران، آغاز ورود او به عرصه فعالیتهای قضایی و اداری در ایران بود.
در دوران وزارت دادگستری معاضدالسلطنه پیرنیا، شیخ اسدالله ممقانی به عضویت دیوانعالی کشور دعوت شد. با این حال، او که همواره به دنبال دانش روز بود، پس از مدتی به دلیل احساس عدم کفایت در زمینه اطلاعات حقوقی جدید، این سمت را رها کرد. این اقدام، نشاندهنده روحیه علمی و تلاش او برای ارتقاء دانش خود بود. وی برای تکمیل دانش حقوقی خود، به اسلامبول و سپس پاریس سفر کرد و پس از اتمام مطالعات، به ریاست محکمه تجدید نظر سفارت ایران در اسلامبول منصوب شد.
در سال ۱۳۰۶ هجری شمسی، به دعوت داور، که از رجال اصلاحگرای دوران رضاشاه بود، به ایران بازگشت و به عنوان مستشار دیوانعالی کشور مشغول به کار شد. در دوران دیکتاتوری رضاشاه، که آزادیهای سیاسی به شدت محدود شده بود، شیخ اسدالله ممقانی همچنان روحیه استقلالطلبی و عدالتخواهی خود را حفظ کرد. او در محاکمه نصرتالدوله فیروز، یکی از رجال سیاسی دوران قاجار، برخلاف نظر شاه رای داد و در اقلیت باقی ماند. این اقدام، شجاعت و پایبندی او به اصول عدالت را در شرایطی که سکوت و همراهی با قدرت، راه سهلتری بود، نمایان ساخت.
حضور در دوران گذار و فعالیتهای سیاسی پس از شهریور ۱۳۲۰
پس از شهریور ۱۳۲۰ و سقوط رضاشاه، ایران وارد مرحلهای جدید از تحولات سیاسی شد. در این دوران، شیخ اسدالله ممقانی با رویکردی فعالانه در صحنه سیاسی حضور یافت. او “کوپ آذربایجان” را تأسیس کرد تا از منافع این منطقه مهم ایران دفاع کند. این اقدام، نشاندهنده دلبستگی عمیق او به زادگاهش و تلاش برای حفظ حقوق منطقهای بود.
در سال ۱۳۲۳، او به عنوان وزیر دادگستری منصوب شد و مدتی بعد به معاونت اول دادستان کل رسید. در سال ۱۳۲۵، ریاست شعبه دیوانعالی کشور را بر عهده گرفت. این مناصب، نشاندهنده اعتماد نظام سیاسی به دانش و تجربه قضایی او بود.
در انتخابات دوره پانزدهم مجلس شورای ملی، او به عنوان نماینده تبریز انتخاب شد و ریاست فراکسیون “اتحاد ملی” را بر عهده گرفت. این فراکسیون، به دنبال همبستگی و انسجام سیاسی در میان نیروهای مختلف بود. در انتخابات دوره اول مجلس سنا نیز، او از تبریز به مجلس سنا راه یافت و به عنوان یکی از نمایندگان کهنسال و باتجربه، در تدوین قوانین و پیشبرد امور کشور نقش ایفا کرد.
میراث شیخ اسدالله ممقانی
شیخ اسدالله ممقانی، پس از سالها فعالیت در عرصههای مختلف علمی، قضایی و سیاسی، در سال ۱۳۳۲ از سیاست کنارهگیری کرد و تا پایان عمر خود در انزوا به سر برد. او سرانجام در سال ۱۳۵۰، در سن نود سالگی درگذشت.
میراث شیخ اسدالله ممقانی، فراتر از مناصب و سمتهای او، در روحیه استقلالطلبی، پایبندی به عدالت، تلاش برای پیوند میان دین و دنیای مدرن، و شجاعت در دفاع از حق، خلاصه میشود. او نمونهای از عالمان دینی بود که نه تنها در پی حفظ میراث گذشته، بلکه در اندیشه ساختن آیندهای بهتر برای ایران بودند. نقش او در دوران مشروطه، به عنوان یکی از مبلغان و حامیان فکری این جنبش، و جایگاه او در دوران پس از مشروطه، به عنوان یک قاضی، سیاستمدار و نماینده مجلس، نشاندهنده عمق تأثیرگذاری او بر تاریخ معاصر ایران است. او، با نگارش رساله “مسلکالامام”، تلاش کرد تا با ارائه تفسیری نو از مشروطه، آن را با مبانی اسلام سازگار نشان دهد و از این طریق، “دیپلماسی کلامی” مشروطه را در برابر تندرویهای احتمالی هدایت کند.
در نهایت، شیخ اسدالله ممقانی، ستارهای درخشان در آسمان پر تلاطم مشروطه و دوران پس از آن بود که نور دانش و شجاعت او، همچنان راهگشای نسلهای آینده خواهد بود.
لینک کوتاه: کپی لینک
روسیه: ماکرون به کییف دستور حملات تروریستی میدهد ایران به دنبال میزبانی جام باشگاههای فوتسال آسیا ۲۰۲۷ در کیش پنجره نقلوانتقالات استقلال بسته ماند؛ ثبت قرارداد بازیکنان ممنوع شد دادستان یزد: عامل ارسال تصاویر پرتاب موشک به رسانههای معاند بازداشت شد کشف ۶۲۰ قرص نان دپو شده برای تبدیل به نان خشک در اراک واژگونی مرگبار سمند در اصفهان؛ ۴ نفر در دم جان باختند پزشکیان : ایران کشور قدرتمندی است که با عزت به راه خود ادامه میدهد شیخ اسدالله ممقانی؛ عالمی که میان مشروطه، عدالت و سیاست پیوند زد سنگ مزار اکبر عبدی بدون اطلاع خانواده نصب شد؛ واکنشها به یک اقدام جنجالی یمن: یک نفتکش عربستانی در خلیج عدن هدف قرار گرفت فیدان: اسرائیل برنامهای برای صلح ندارد معاون وزیر خارجه: مخالفان مذاکره در چه جهانی زندگی میکنند؟ انهدام باند قاچاق سوخت با کشف بیش از ۵ میلیون لیتر فرآورده نفتی افتتاح طرح آبرسانی بریس و روستاهای ساحلی دشتیاری با پوشش ۱۲ هزار نفر آنتونیو آدان استقلال را تهدید به شکایت کرد؛ اختلاف بر سر مطالبات