عصر ایران ؛ حسن ظهوری _ بحران سیل اینبار در کرج؛ اما فقط آب نبود که به کرج رسید. سیلاب، ماسه و گلولای را هم با خودش آورد. خودروها را جابهجا کرد، وارد خیابانها و پارکینگها شد و بار دیگر یک سؤال قدیمی را پیش کشید: آیا کرج برای سیلابهای بعدی آماده است؟
عظیمیه در شمالشرقی کرج و در منطقه یک شهرداریقرار گرفته است. محلهای در دامنههای البرز که بهدلیل ارتفاعش، «بام کرج» هم نامیده میشود.
سیلاب از محدوده میدان کوهنورد، یا همان میدان کوهپایه، آغاز شد و در امتداد بام کرج به سمت انتهای بلوار طالقانی شمالی حرکت کرد. اما آب از کجا آمد؟
پاسخ را باید کمی بالاتر جستوجو کرد؛ در دامنههای کوه نورالشهداء، که به نامهای کوه نور بیجی یا کوه عظیمیه هم شناخته میشود.
بارش شدید عصر ۱۱ مهر، آب را از دامنههای کوه به سمت پایین فرستاد. خاک و سنگ این منطقه نفوذپذیری بالایی ندارند. در نتیجه، بخشی از بارش به جای نفوذ در زمین، تبدیل به روانآب شد. ماسه و گلولای هم همراه آن پایین آمدند و وارد مسیرهای شهری شدند.
عظیمیه روی زمینی شیبدار ساخته شده است. در چنین شرایطی، آب برای پایین رفتن فقط یک راه دارد: حرکت با سرعت در امتداد شیب.
خیابانها، پارکینگها، جویها و کانالها هم ناخواسته به مسیر عبور این آب تبدیل میشوند. مشکل از جایی جدیتر میشود که حجم آب از ظرفیت این مسیرها بیشتر باشد.
گلولای و ماسه هم وارد کانال شوند، ماجرا پیچیدهتر میشود؛ چون همین رسوبات میتوانند مسیر عبور آب را خیلی سریع مسدود کنند.
آنوقت آب از کانال بیرون میزند و راه خودش را روی خیابان پیدا میکند. و این دقیقاً همان چیزی است که در بخشهایی از عظیمیه اتفاق افتاد.
البته فقط بارش و شیب زمین مقصر نیستند. سالهاست کارشناسان درباره ساختوساز در مسیرهای طبیعی عبور آب هشدار میدهند.
مسیرهایی که زمانی راه طبیعی سیلاب بودند، در طول سالها با خیابان، ساختمان و سازههای مختلف تنگ یا مسدود شدهاند.
از طرف دیگر، آسفالت خیابانها، پشتبامها، ساختمانها و حیاطهای بتنی اجازه نمیدهند بخش زیادی از آب در زمین نفوذ کند. بنابراین هرچه بارش شدیدتر شود، حجم روانآب هم بیشتر میشود.
عظیمیه البته اولین بار نیست که با چنین خطری روبهرو میشود. سالها پیش، مطالعاتی درباره آسیبپذیری این منطقه در برابر سیلاب انجام شد. نتیجه روشن بود؛
اتصال مستقیم به حوزه آبخیز بالادست، شیب تند، تراکم بالای ساختوساز و کمبود فضای باز، عظیمیه را به منطقهای آسیبپذیر در برابر سیلاب تبدیل کرده است.
اما داستان اینجا قدیمیتر از این حرفهاست. در سال ۱۳۶۴، بلوار طالقانی شمالی از پل آزادگان تا پای کوه عظیمیه ساخته شد؛ خیابانی که در مسیر خروجی مخروطافکنه کوه عظیمیه قرار دارد و مسیر طبیعی خروج روانآبها را تحت تأثیر قرار داده است.
بعدها برای کنترل همین روانآبها، منابع طبیعی و آبخیزداری ۳۰ سازه آبخیزداری در ارتفاعات عظیمیه احداث کرد.
اما کرج همچنان با سیلاب دستوپنجه نرم میکند. در تیرماه ۱۳۹۴، یک سیلاب شهری دستکم هشت کشته بر جا گذاشت. سیلابهای سالهای ۱۳۹۸ و ۱۴۰۱ هم هنوز در خاطره بسیاری از مردم کرج باقی ماندهاند.
یکی از مشکلات همیشگی، کانالهای انحرافی و حوضچههای ذخیره آب است؛ سازههایی که در بارشهای شدید ممکن است از ظرفیتشان عبور کنند یا با ورود گلولای و رسوبات، کارایی خود را از دست بدهند.
حالا در یازدهم مهر ۱۴۰۵، عظیمیه بار دیگر با یک سیلاب سنگین روبهرو شده است. هنوز آمار دقیقی از خسارتها منتشر نشده؛ اما گزارشها از جابهجا شدن و از بین رفتن تعداد زیادی خودرو و موتورسیکلت حکایت دارد.
اما حالا یک پرسش اصلی وجود دارد. پیش از آنکه سیلاب بعدی برسد، قرار است برای این مسیر طبیعی آب چه تصمیمی گرفته شود؟
چون عظیمیه فقط با خطر سیلاب روبهرو نیست. محلهای با این حجم از ساختوساز، آن هم روی دامنهای پرشیب، در برابر حادثهای مانند زلزله نیز میتواند بسیار آسیبپذیر باشد.
اینجا، جایی که قیمت بالای زمین همچنان ساختوساز را به جلو میراند، طبیعت یکبار دیگر هشدار داده است. اینبار با آب. اما اگر هشدار شنیده نشود، حادثه بعدی ممکن است فقط یک سیلاب نباشد.