این خانه در کرمان به جای ساخت طبقات بیشتر، یک کوچه اختصاصی خلق کرده است! (+تصاویر)

عصر ایران - در میان خانه های شهری که اغلب تلاش می کنند از حداکثر ظرفیت مجاز زمین برای ساخت طبقات بیشتر استفاده کنند، خانه نیم رخ در کرمان مسیر متفاوتی را انتخاب کرده است. این پروژه به جای گسترش حجم ساختمان و اشغال تمام فضای قابل ساخت، با عقب نشینی از بخشی از زمین و ایجاد فضایی شبیه به یک کوچه اختصاصی، رابطه تازه ای میان معماری، طبیعت و فضای شهری شکل می دهد. نتیجه، خانه ای سه طبقه با فرمی پلکانی و حجمی نامتعارف است که نه تنها به نیازهای ساکنان پاسخ می دهد، بلکه با چرخش هوشمندانه خود، به محیط اطراف نیز واکنش نشان می دهد.

خانه نیم رخ در زمینی به مساحت 250 مترمربع و در یکی از شهرک های در حال توسعه کرمان ساخته شده است. این منطقه با الگوهای متفاوت تراکم ساختمانی و توسعه سریع شهری شناخته می شود؛ شرایطی که معمولا معماران را به سمت استفاده حداکثری از سطح اشغال و تعداد طبقات سوق می دهد. با این وجود، استودیو معماری گرا در طراحی این خانه، به جای دنبال کردن این رقابت، کیفیت فضاهای داخلی و ارتباط ساختمان با محیط پیرامون را در اولویت قرار داده است.

این رویکرد در بیست و پنجمین دوره جایزه معمار 1404 نیز مورد توجه قرار گرفت و خانه نیم رخ توانست رتبه سوم گروه ساختمان های مسکونی تک واحدی را به دست آورد.

فرمی متفاوت در میان ساختمان های هم شکل

یکی از ویژگی های اصلی خانه نیم رخ، نحوه قرارگیری و چرخش حجم آن در میان ساختمان های اطراف است. در بسیاری از شهرک های مسکونی جدید، خانه ها با الگوهای تکراری و نماهایی تقریبا مشابه در کنار یکدیگر قرار می گیرند؛ وضعیتی که به تدریج از تنوع بصری و هویت مستقل ساختمان ها می کاهد.

طراحان این پروژه برای فاصله گرفتن از چنین الگویی، حجم ساختمان را به شکلی چرخانده اند که نمای جانبی آن نیز به بخشی مهم از هویت معماری تبدیل شود. این تغییر جهت، تصویری شبیه به نیم رخ یک انسان را در ذهن تداعی می کند؛ گویی ساختمان سر خود را از میان ردیف خانه های هم شکل بیرون آورده و به همسایه خود نگاه می کند.

دو پنجره کوچک در طبقات بالایی نیز در شکل گیری این برداشت بصری نقش دارند و به ساختمان حالتی چهره مانند می بخشند. به این ترتیب، معماری خانه صرفا به ساخت یک فضای خصوصی برای سکونت محدود نمی شود، بلکه تلاشی برای ایجاد ارتباط بصری و اجتماعی با محیط اطراف است.

کوچه ای خصوصی در دل یک خانه

شاید مهم ترین ایده طراحی خانه نیم رخ، ایجاد فضایی باشد که نه کاملا به فضای داخلی خانه تعلق دارد و نه یک معبر عمومی محسوب می شود. معماران با عقب نشینی بخشی از حجم و فاصله گرفتن آن از جداره شرقی، فضایی باریک و کشیده شبیه به یک کوچه به وجود آورده اند.

این فضای نیمه باز، افزون بر ایجاد ارتباط میان ساختمان و محیط بیرون، به نمای جانبی خانه نیز فرصت دیده شدن می دهد. نمایی که در حالت معمول ممکن بود میان دیوارهای ساختمان های مجاور پنهان بماند، حالا به یکی از مهم ترین بخش های ترکیب بندی پروژه تبدیل شده است.

این کوچه کوچک از نظر بصری نیز اهمیت دارد. رهگذران هنگام عبور از خیابان می توانند قاب متفاوتی از آسمان را میان حجم های ساختمان مشاهده کنند؛ فضایی که به نوعی امتداد آسمان را به بخشی از تجربه معماری خانه تبدیل می کند.

از سوی دیگر، پنجره های اتاق های خواب به سمت همین فضای اختصاصی باز می شوند. دیوارهای کاهگلی و گیاهان سبز در کنار این بازشوها، محیطی متفاوت از جداره های سخت و بی روح ساختمان های شهری ایجاد کرده اند.

معماری پلکانی برای ارتباط با آسمان

خانه نیم رخ در سه طبقه طراحی شده، اما نحوه ارتباط طبقات با یکدیگر از الگوی متعارف ساختمان های مسکونی پیروی نمی کند. حجم طبقات اول و دوم نسبت به یکدیگر جا به جا شده و به صورت پلکانی روی هم قرار گرفته اند. این جا به جایی، از یک سو فضاهایی شبیه به تراس در بخش های مختلف ساختمان ایجاد کرده و از سوی دیگر، امکان شکل گیری فضاهای داخلی با ارتفاع و حجم متفاوت را فراهم آورده است.

در این طرح، پله ها نیز صرفا عنصری برای ارتباط عمودی میان طبقات نیستند. مسیر حرکت پله ها با فرم آزاد و پلکانی ساختمان هماهنگ شده و به بخشی از تجربه فضایی خانه تبدیل شده است. حرکت میان طبقات در اینجا با تغییر تدریجی ارتفاع، دید و ارتباط با فضاهای باز همراه است.

یکی دیگر از ویژگی های مهم پروژه، تصمیم معماران برای چشم پوشی از بخشی از ظرفیت بالقوه ساخت و ساز زمین است. در شرایطی که افزایش زیربنا و تعداد طبقات به یکی از اهداف رایج پروژه های ساختمانی تبدیل شده، خانه نیم رخ نشان می دهد که گاهی کاهش حجم ساخت می تواند به ایجاد فضاهایی با کیفیت بالاتر منجر شود.

تقسیم بندی هوشمندانه فضاهای داخلی

سازمان دهی فضاهای داخلی خانه بر اساس یک محور شمالی - جنوبی شکل گرفته است. در این چیدمان، ساختمان به سه بخش اصلی تقسیم می شود: سالن در قسمت غربی، اتاق ها در بخش میانی و کوچه اختصاصی در ضلع شرقی.

این تقسیم بندی افزون بر ایجاد نظم در عملکرد فضاها، به معماران اجازه داده است تا از ویژگی های اقلیمی و موقعیت ساختمان برای بهبود شرایط زندگی استفاده کنند.

یکی از چالش های اصلی زمین پروژه، محدودیت چشم انداز و همجواری با ساختمان های اطراف بوده است. ساختمان از شمال به معبری باریک محدود می شود و در ضلع جنوبی نیز دیوار بلند ملک مجاور قرار دارد. از سوی دیگر، چشم اندازهای اطراف در برخی جهات کیفیت بصری مطلوبی ندارند.

در چنین شرایطی، ایجاد یک فضای باز اختصاصی در داخل مجموعه، راهکاری برای دور زدن محدودیت های موجود بوده است. این فضا افزون بر تامین نور و ارتباط بصری، حریم خصوصی اتاق های خواب را نیز حفظ می کند و امکان استفاده از فضای نیمه باز را در اختیار ساکنان قرار می دهد.

کاهگل؛ پیوند معماری بومی با نیازهای اقلیمی

استفاده از کاهگل در خانه نیم رخ تنها جنبه زیبایی شناختی ندارد و بخشی از رویکرد اقلیمی پروژه را تشکیل می دهد. این پوشش در بخش هایی از فضای داخلی و جداره های ساختمان به کار رفته و به ایجاد پیوستگی میان فرم و مصالح کمک کرده است.

طراحان پروژه از این پوشش با عنوان «باتری رطوبتی» یاد می کنند؛ زیرا کاهگل با قابلیت جذب و نگهداری رطوبت، می تواند در تعدیل نسبی شرایط محیطی نقش داشته باشد. این ویژگی در اقلیم خشک و گرم کرمان اهمیت ویژه ای پیدا می کند؛ به خصوص در کنار رطوبتی که از طریق سامانه تهویه و هواساز وارد محیط می شود.

در بخش غربی ساختمان نیز دیوارهای ضخیم و دولایه سالن با هدف کاهش تاثیر گرمای شدید و گردوغبار طراحی شده اند. این جداره ها به بهبود شرایط حرارتی فضای داخلی کمک می کنند و در کنار سایر تمهیدات معماری، پاسخی به ویژگی های آب و هوایی منطقه هستند.

فضای کوچه اختصاصی نیز در عملکرد اقلیمی ساختمان نقش دارد. وجود دیوارهای بلند، پوشش کاهگلی و گیاهان، محیطی سایه دار و نسبتا محافظت شده ایجاد می کند. همچنین ارتباط این فضا با جریان بادهای شمالی، امکان تهویه طبیعی و جا به جایی هوا را فراهم می آورد. در نتیجه، اتاق های خواب افزون بر برخورداری از حریم خصوصی، از یک فضای واسط برخوردار می شوند که می تواند در کاهش مواجهه مستقیم با تابش شدید تابستانی موثر باشد.

خانه ای میان گذشته و آینده معماری کرمان

خانه نیم رخ را می توان تلاشی برای بازخوانی رابطه میان معماری بومی و نیازهای زندگی معاصر دانست. حضور مصالحی مانند کاهگل، توجه به سایه و تهویه طبیعی و استفاده از فضاهای نیمه باز، یادآور ویژگی های معماری سنتی مناطق کویری است؛ اما این عناصر در قالبی متفاوت و با سازمان دهی فضایی معاصر به کار گرفته شده اند.

از سوی دیگر، پروژه به پیشینه تاریخی و خاطره جمعی کرمان نیز بی توجه نیست. تجربه ویرانی های ناشی از زلزله بم و خاطره معماری خشتی منطقه، در شکل گیری نگاه طراحان به مصالح و هویت بومی تاثیر داشته است.

آنچه خانه نیم رخ را از یک ساختمان مسکونی معمولی متمایز می کند، تنها فرم متفاوت یا استفاده از مصالح سنتی نیست؛ بلکه تلاش برای ایجاد تعادل میان نیازهای خصوصی ساکنان، ارتباط با شهر و پاسخگویی به شرایط اقلیمی است.

این پروژه نشان می دهد که معماری مسکونی حتی در زمین های محدود و شهرک های در حال توسعه نیز می تواند فراتر از ساخت بیشترین زیربنای ممکن حرکت کند. خانه نیم رخ با ایجاد یک کوچه اختصاصی، چرخش حجم و پیوند دوباره با مصالح بومی، تصویری متفاوت از زندگی در اقلیم کویری ارائه می دهد؛ خانه ای که به جای بستن خود در برابر شهر، راهی برای گفت و گو با محیط پیرامون پیدا کرده است.

مشخصات پروژه خانه نیم رخ

نام پروژه: خانه نیم رخ

موقعیت پروژه: ایران، کرمان

شرکت مشاور: استودیو معماری گرا

معمار مسئول: حسین نمازی

تیم طراحی: عرفان رمضانی، حمید نیتی، مهراد قادری، محمد شکوری و امیرمسعود دریکوند

گرافیک و ارائه: عرفان رمضانی

مساحت زمین: 250 مترمربع

سال ساخت: 1403

وضعیت: تکمیل شده

دسته بندی کاربری: مسکونی

تیم اجرایی: محسن منظوری

تاسیسات الکتریکی: حسین زمزم

تاسیسات مکانیکی: حمید احدی، حمزه سلطانی نژاد

عکاسی پروژه: محمدحسن اتفاق

جوایز کسب شده: رتبه سوم گروه مسکونی تک واحدی در بیست و پنجمین دوره جایزه معمار 1404

اقدام خیرخواهانه مدافع پرسپولیس؛ آزادی سه زندانی در آمل

بیشتر بخوانید:

معماری ساختمان مسکونی «میان» در مشهد؛ برنده رتبه دوم جایزه معمار 1404 (+تصاویر)

پَتی؛ چگونه یک سازه نیمه تمام به ویلایی متفاوت در صومعه سرا تبدیل شد؟ / رتبه دوم جایزه معمار 1404

تماشاخانه

سارا برومند و دخترانی که هرگز به خانه نرسیدند

باران آمد ، هشدار هم دادند ولی دوباره ایران غافلگیر شد / ببینید باران شنبه چه کرد

فیلم های دیگر