تاریخ:
تصادف زنجیره‌ای در هوای بارانی مشهد 
درس صد و شانزده
نگاهی به کتاب «روشنفکری، سوژگی، فردیت؛ گفتمان‌های روشنفکری در ایران – 57 تا 1400»
5 روشن‌فکر برجسته و یک چرخش بزرگ
کتاب برای بررسی این تحول، پنج نحله روشنفکری را از یکدیگر تفکیک می‌کند: روشنفکری دینی، روشنفکری معنوی، روشنفکری هویت‌اندیش، روشنفکری سکولار و جریان چپ. البته تمرکز اصلی اثر بر چهار جریان نخست است و نویسنده تصریح می‌کند که پس از انقلاب، گفتمان چپ به دلیل سلطه گفتمان اسلام سیاسی و نیز ضعف نظریه‌پردازی منسجم درباره سوژه فردی، جایگاه پیشین خود را از دست داده است.
عصر ایران؛ صادق حیدری‌نیا( پژوهش‌گر تاریخ)- اگر بخواهیم یکی از مهم‌ترین مسایل تاریخ معاصر ایران را در یک پرسش خلاصه کنیم، شاید این سوال به ذهن برسد: چرا تلاش‌های مکرر برای تغییر جامعه، دولت و ساختار سیاسی، کمتر توانسته‌اند به تغییرات پایدار در مناسبات اجتماعی و سیاسی منجر شوند؟ آیا مسئله فقط ساختار قدرت است یا باید بخشی از پاسخ را در فرهنگ، ذهنیت، شیوه زیست و حتی نوع «انسانی» که در این جامعه ساخته شده است جست‌وجو کرد؟
کتاب «روشنفکری، سوژگی، فردیت» نوشته دکتر مجید سروند، از زاویه‌ای متفاوت به این مسئله نزدیک می‌شود. موضوع اصلی کتاب، صرفاً دسته‌بندی روشن‌فکران یا بازخوانی اندیشه‌های آنان نیست؛ بلکه کوشش می‌کند نشان دهد در گفتمان‌های روشنفکری پس از انقلاب، «انسان»، «فردیت» و «سوژگی» چگونه به تدریج به مسئله‌ای مرکزی تبدیل شده‌اند.
نویسنده، روشنفکری را نیز از منظری خاص تعریف می‌کند: روشن‌فکر کسی است که تا حدی مسیر دشوار تفرد را پیموده و در مقام یک سوژه، رسالتی رهایی‌بخش برای تقویت سوژگی و خودشکوفایی دیگران بر عهده می‌گیرد.
اهمیت این نگرش در آن است که سیاست را از سطح دولت، انتخابات، احزاب و نهادهای رسمی فراتر می‌برد و به «شیوه زندگی» انسان‌ها پیوند می‌زند. در این خوانش، سیاست فقط تصاحب قدرت سیاسی نیست؛ بلکه هرجا سخن از حقّ انتخاب، آزادی، مقاومت در برابر سلطه، بازتعریف هویت و امکان زیستن به شیوه‌ای دیگر باشد، با «امر سیاسی» مواجهیم.
روشنفکری؛ از تغییر سیستم تا تغییر انسان
مقدمه کتاب، نقطه عزیمت بحث را در تجربه مدرنیته غربی قرار می‌دهد؛ جایی که انسان از زیر سلطه مراجع مطلق دینی و سیاسی به تدریج به موجودی خودآگاه، انتخابگر و خودمختار تبدیل شد.
در این فرآیند، «فردیت» صرفاً یک مفهوم روان‌شناختی نبود، بلکه به یکی از پایه‌های نظم جدید سیاسی و اجتماعی تبدیل شد. سوژه مدرن کسی است که نه‌فقط جهان را می‌شناسد، بلکه می‌تواند آن را تفسیر و تغییر دهد و برای زندگی خود انتخاب کند.
البته کتاب در همان نقطه، از یک ساده‌سازی مهم نیز پرهیز می‌کند: فردیت به معنای فرد منزوی و بریده از جامعه نیست. سنت انتقادی نشان داده همان مدرنیته‌ای که فرد را آزاد می‌کند، می‌تواند از طریق دولت، بازار، صنعت فرهنگ، ایدئولوژی و سازوکارهای انضباطی، فرد را دوباره در قالب‌های جمعی و استانداردهای از پیش تعیین‌شده محصور کند.
از همین رو، سوژه نه موجودی کاملاً آزاد و مستقل، بلکه محصول کشاکش دائمی میان آزادی و سلطه است.
اینجاست که مفهوم «امر سیاسی» اهمیت پیدا می‌کند. اگر سیاست را فقط در نهادهای رسمی جست‌وجو کنیم، بخش بزرگی از مناسبات قدرت را نمی‌بینیم. اما اگر امر سیاسی را در سطحی وجودی و هستی‌شناختی نیز بفهمیم، انتخاب شیوه زندگی، مقاومت در برابر هویت‌های تحمیلی، تلاش برای خودشکوفایی و حتی بازتعریف رابطه فرد با دین، سنت و جامعه می‌تواند سیاسی باشد.
کتاب بر همین اساس، از «سیاست زندگی» و «سیاست فرهنگی» سخن می‌گوید؛ سیاستی که هدف آن فقط تغییر دولت نیست، بلکه بازآفرینی نظم اجتماعی از مسیر بازسازی انسان است.
این تغییر دیدگاه، شاید مهم‌ترین پیام کتاب باشد: مسئله توسعه سیاسی را نمی‌توان فقط در ساختار سیاسی جست‌وجو کرد؛ باید به کیفیت سوژه‌هایی نیز اندیشید که قرار است حامل دموکراسی باشند.
چرخش بزرگ
کتاب برای بررسی این تحول، پنج نحله روشنفکری را از یکدیگر تفکیک می‌کند: روشنفکری دینی، روشنفکری معنوی، روشنفکری هویت‌اندیش، روشنفکری سکولار و جریان چپ. البته تمرکز اصلی اثر بر چهار جریان نخست است و نویسنده تصریح می‌کند که پس از انقلاب، گفتمان چپ به دلیل سلطه گفتمان اسلام سیاسی و نیز ضعف نظریه‌پردازی منسجم درباره سوژه فردی، جایگاه پیشین خود را از دست داده است.
اما در میان این گفتمان‌های متنوع، یک خط تحول قابل مشاهده است: حرکت از سوژه جمعی به سوی سوژه فردی؛ از تغییر جهان به تغییر انسان؛ و از انقلاب به اصلاح.
در روشنفکری پیش از انقلاب، به‌ویژه در قرائت ایدئولوژیک از اندیشه علی شریعتی، «تغییر جهان» بر «تغییر خود» تقدم داشت. انسان عمدتاً در مقام عضوی از یک سوژه جمعی ــ امت، جامعه، طبقه یا نسل ــ معنا پیدا می‌کرد. فردیت در برابر آرمان جمعی رنگ می‌باخت و دین نیز بیشتر در مقام ایدئولوژی تحول اجتماعی فهم می‌شد.
در مقابل، روشنفکری پس از انقلاب، به تدریج از این الگو فاصله گرفت. این تحول را شاید بتوان یکی از مهم‌ترین دگرگونی‌های تاریخ روشنفکری معاصر ایران دانست.
بازرگان، شبستری و سروش؛ دین برای انسان
در گفتمان روشنفکری دینی، این چرخش را می‌توان در آثار مهدی بازرگان، محمد مجتهد شبستری و عبدالکریم سروش مشاهده کرد.
بازرگان، انسان را موجودی دارای اراده، آگاهی، مسئولیت و توانایی مشارکت در سرنوشت خویش می‌بیند. در این نگاه، فرد صرفاً موضوع فرمان الهی نیست؛ بلکه کنشگری مسئول در برابر خدا، خود و جامعه است. از این منظر، دین می‌تواند به تقویت مسئولیت‌پذیری اخلاقی و اجتماعی فرد منجر شود.
شبستری گامی دیگر برمی‌دارد. با بهره‌گیری از هرمنوتیک، دین را از قالب مجموعه‌ای ثابت و فراتاریخی از احکام خارج و آن را در نسبت با انسان، تاریخ و تجربه زیسته او بازخوانی می‌کند.
در نتیجه، دین‌داری از اطاعت کور به تجربه‌ای شخصی، درونی و مبتنی بر گفت‌وگوی عقلانی تبدیل می‌شود. پیامد سیاسی چنین روی‌کردی نیز روشن است: محدود شدن قدرت دینی، تقویت عقلانیت انتقادی و گشودگی به دموکراسی و حقوق بشر.
در اندیشه سروش نیز فهم دینی تاریخی و تغییرپذیر است و فرد، فاعل مختار در فهم و تأویل دینی خود محسوب می‌شود. در نتیجه، هیچ مرجعیتی نمی‌تواند ادعای انحصار فهم دین را داشته باشد. ایمان نیز بیش از آنکه اطاعت از یک نظام رسمی باشد، تجربه‌ای فردی و معنابخش است.
جمع‌بندی فصل دوم از این جهت قابل توجه است که نویسنده، با وجود تفاوت‌های معرفت‌شناختی این سه متفکر، مسیری مشترک را در آنان تشخیص می‌دهد: حرکت به سوی انسان، فردیت و تجربه زیسته دینی و فاصله گرفتن از قرائت‌های سنتی و اقتدارمدار از دین.
به بیان دیگر، دین در اینجا دیگر قرار نیست انسان را در خود حل کند؛ بلکه باید در خدمت معنا بخشیدن به زندگی انسان قرار گیرد.
ملکیان؛ وقتی اصلاح جامعه از درون انسان آغاز می‌شود
در گفتمان روشنفکری معنوی، این چرخش رادیکال‌تر می‌شود. مصطفی ملکیان از پروژه «عقلانیت و معنویت» سخن می‌گوید و مسئله اصلی را کاهش رنج انسان و فراهم کردن امکان «زندگی اصیل» می‌داند. برای او، اصلاح حقیقی نه با تغییر فوری ساختار سیاسی، بلکه با دگرگونی باورها، احساسات، خواسته‌ها و شخصیت انسان‌ها آغاز می‌شود.
در اینجا یک گزاره مهم شکل می‌گیرد: جامعه از انسان‌ها ساخته شده است؛ بنابراین اصلاح جامعه بدون اصلاح انسان‌ها پایدار نخواهد بود.
این روی‌کرد البته به معنای سیاست‌گریزی نیست. اتفاقاً جمع‌بندی کتاب تصریح می‌کند فرهنگ‌گرایی روشن‌فکران پس از انقلاب را نباید با بی‌اعتنایی به سیاست یکی دانست. نقد آنان متوجه «سیاست‌زدگی» است؛ یعنی این تصور که همه مشکلات جامعه صرفاً محصول نظام سیاسی‌اند و با تغییر آن، سایر مسائل نیز خودبه‌خود حل خواهند شد.
از همین منظر، بازرگان بر تربیت دموکراتیک شهروندان، سروش بر اصلاح فکری و فرهنگی، و ملکیان بر اصلاح درونی و فرهنگی تأکید می‌کنند.
اینها همه اشکال متفاوت یک گزاره‌اند: دموکراسی پیش از آنکه یک ساختار سیاسی باشد، نوعی فرهنگ و شیوه زندگی است.
شایگان؛ بحران هویت و تولد «انسان متجدد معنوی»
در گفتمان هویت‌اندیش داریوش شایگان، مسئله از دین به فرهنگ و هویت منتقل می‌شود. انسان معاصر در میان سنت و مدرنیته، شرق و غرب، و جهان‌های فرهنگی گوناگون گرفتار شده و با نوعی آگاهی چندپاره مواجه است.
شایگان، برخلاف ساده‌سازی‌های رایج، نه به بازگشت کامل به سنت رضایت می‌دهد و نه در مدرنیته غربی حل می‌شود. راه او جست‌وجوی نوعی انسان جدید است؛ انسانی که بتواند در جهان چندفرهنگی زندگی کند و عناصر مثبت فرهنگ‌های گوناگون را در خود جمع کند. کتاب این وضعیت را با مفهوم «انسان متجدد معنوی» توضیح می‌دهد؛ سوژه‌ای چندلایه که به جای نفی تفاوت‌ها، آنها را به رسمیت می‌شناسد و از همین تکثر برای دستیابی به تفرد و تمامیت بهره می‌گیرد.
در اینجا نیز دموکراسی صرفاً به انتخابات تقلیل نمی‌یابد. دموکراسی نیازمند تغییر در «سرها» و آگاهی‌هاست؛ نیازمند پذیرش دیگری، مدارا و ایجاد نهادهای کثرت‌گرا. شهروند باید از وضعیت «رعیت‌وار» خارج شود و به سوژه‌ای خودآیین و صاحب حق تبدیل شود.
دوستدار؛ ریشه مسأله در «فرهنگ دینی»
اما آرامش دوستدار رادیکال‌ترین نقد را عرضه می‌کند. او برخلاف روشنفکری دینی، نمی‌کوشد قرائت تازه‌ای از دین عرضه کند؛ مسأله او اساساً «فرهنگ دینی» است.
در تحلیل دوستدار، مشکل فقط نهاد روحانیت یا حکومت دینی نیست؛ بلکه نوعی ساختار فرهنگی و ذهنی است که در آن «حقایق از پیش معلوم» جای پرسش‌گری را می‌گیرند. انسان در چنین فرهنگی، به جای سوژۀ اندیشنده، موجودی وابسته و منفعل می‌شود.
«دین‌خویی» نیز دقیقاً در همین سطح معنا پیدا می‌کند: درونی شدن ساختارهای اعتقادیِ غیرقابل پرسش در ناخودآگاه و زندگی روزمره.
از این منظر، فردیت‌زدایی یک پیامد تصادفی فرهنگ دینی نیست، بلکه در خود ساختار آن ریشه دارد.
راه رهایی نیز برای دوستدار نه صرفاً اصلاح حکومت، بلکه دگرگونی بنیان‌های فرهنگی است. روشن‌فکر باید علیه سلطه بیرونی و درونی، علیه تقلید و همرنگی با جماعت و علیه روزمرگی قیام کند. حتی دموکراسی و قانونگرایی نیز بدون این تحول فرهنگی، از نظر او می‌توانند بی‌ریشه و ناپایدار بمانند.
از انقلاب به اصلاح؛ مهم‌ترین چرخش روشنفکری پس از انقلاب
شاید مهم‌ترین یافته کتاب را باید در همین نقطه جست‌وجو کرد. روشن‌فکران مورد بررسی، علی‌رغم اختلافات جدی، در یک تحول مشترک به هم نزدیک شده‌اند: فاصله گرفتن از منطق انقلاب و خشونت و گرایش به اصلاح تدریجی، دگرگونی فرهنگی، تقویت جامعه مدنی و شیوه‌های دموکراتیک و مسالمت‌آمیز.
این تغییر البته به معنای بی‌اهمیت شدن ساختار سیاسی نیست. بلکه استدلال این است که ساختار جدید بدون انسان جدید نمی‌تواند پایدار بماند. اگر فرهنگ اقتدارپذیر، فردیت‌گریز و غیرکثرت‌گرا باقی بماند، حتی با تغییر حکومت نیز امکان بازتولید اقتدارگرایی وجود دارد.
از این منظر، شاید بتوان گفت روشنفکری پس از انقلاب، تجربه انقلاب ۱۳۵۷ را نه فقط به‌عنوان یک رخ‌داد سیاسی، بلکه به‌عنوان تجربه‌ای برای بازاندیشی در خودِ مفهوم تغییر مورد استفاده قرار داده است.
نقطه قوت و ضعف روشنفکری ایرانی
اما کتاب صرفاً در ستایش این تحول متوقف نمی‌شود. اتفاقاً در نتیجه‌گیری نهایی، نقاط قوت و ضعف روشنفکری پس از انقلاب را همزمان برجسته می‌کند.
نقطه قوت این گفتمان‌ها، انعطاف‌پذیری بیشتر، اتکا به خرد انتقادی، توجه به فردیت و حساسیت نسبت به تکثر جامعه است. آنان احکام تثبیت‌شده را به چالش می‌کشند، به بازاندیشی سنت می‌پردازند و امکان‌های جدیدی برای فهم دین، انسان و جامعه پیشنهاد می‌کنند.
اما در مقابل، پراکندگی، اختلاف، فاصله با عموم مردم، فقدان سازمان‌های مدنی منسجم و تأثیر محدود بر سیاست رسمی، از مهم‌ترین ضعف‌های این جریان معرفی می‌شود. روشنفکری ایرانی توانسته است «گفتمان» تولید کند، اما کمتر توانسته است این گفتمان را به سازمان اجتماعی پایدار و قدرت نهادمند تبدیل کند.
این شاید یکی از پارادوکس‌های مهم روشنفکری ایران باشد: توان نظری برای نقد قدرت وجود دارد، اما توان سازمان‌یابی اجتماعی برای تبدیل این نقد به نیرویی پایدار محدود است.
مسئله امروز؛ یک‌دست‌سازی حکومت، امری ناممکن!
نتیجه‌گیری کتاب یک نکته مهم دیگر را نیز مطرح می‌کند: گفتمان‌ها هیچ‌گاه برای همیشه تثبیت نمی‌شوند. دال‌ها در فضای گفتمانی جابه‌جا می‌شوند و گفتمان‌های رقیب برای معنا بخشیدن به آنها با یکدیگر رقابت می‌کنند.
نویسنده در همین چارچوب معتقد است گفتمان رسمی پس از انقلاب در موقعیت دشوارتری نسبت به گفتمان‌های رقیب درباره مفاهیمی چون آزادی، خودمختاری، اراده آزاد، خودشکوفایی و حق انتخاب شیوه زندگی قرار گرفته است.
این گزاره، اهمیت سیاسی فراوانی دارد. زیرا نشان می‌دهد مسئله اصلی فقط رقابت بر سر حکومت نیست؛ رقابت عمیق‌تر بر سر این است که انسان ایرانی چگونه باید خود را بفهمد و چگونه باید شیوه زندگی خود را سامان دهد.
اگر شهروند همچنان صرفاً عضو یک جمع، تابع یک مرجع، حامل یک هویت از پیش تعیین‌شده یا موضوع برنامه‌ریزی قدرت تلقی شود، دموکراسی به معنای عمیق آن شکل نخواهد گرفت. اما اگر شهروند به عنوان سوژه‌ای صاحب حق، انتخابگر و خودآیین به رسمیت شناخته شود، آن‌گاه سیاست نیز ناگزیر باید خود را با این تحول تطبیق دهد.
از همین رو، پیشنهاد کتاب درباره «یک‌دست‌سازی حکومت» نیز قابل تأمل است. در سطح امر سیاسی، تکثر نه یک اختلال بلکه بخشی از ذات جامعه است. مسأله، حذف منازعه نیست؛ بلکه تبدیل آن از «تخاصم» به «رقابت مشروع» است؛ یعنی پذیرفتن دیگری به عنوان رقیب، نه دشمنی که باید حذف شود.
سخن آخر؛ شاید مسئله ایران بیش از آنکه «چه حکومتی؟» باشد، «چه انسانی؟» باشد!
در نهایت، کتاب «روشنفکری، سوژگی، فردیت» را می‌توان تلاشی برای جابه‌جا کردن کانون بحث از «ساختار» به «سوژه» دانست؛ از اینکه چه کسی حکومت می‌کند به اینکه چه نوع انسانی قرار است در جامعه زندگی کند.
در این روایت، تاریخ روشنفکری ایران پس از انقلاب، داستان عبور تدریجی از «امت» به «فرد»، از «ایدئولوژی» به «تجربه زیسته»، از «تغییر جهان» به «تغییر خود»، از «انقلاب» به «اصلاح» و از «حقیقت واحد» به سوی «تکثر» است.
اما این روایت را نباید به معنای پایان مسئله دانست. برعکس، پرسش اصلی تازه آغاز می‌شود: آیا می‌توان فردیت را بدون جامعه، آزادی را بدون نهاد، دموکراسی را بدون فرهنگ و اصلاح فرهنگی را بدون تغییرات ساختاری محقق کرد؟
پاسخ کتاب، اگر از مجموع استدلال‌های آن استخراج کنیم، ظاهراً منفی است. سوژه در خلأ شکل نمی‌گیرد. فردیت نیازمند مناسبات اجتماعی و سیاسی مساعد است و ساختارهای سیاسی نیز بدون تحول در انسان‌ها و فرهنگ سیاسی، شکننده خواهند بود. از همین رو، کتاب در نهایت به نوعی رابطه دیالکتیکی میان «تغییر انسان» و «تغییر جامعه» می‌رسد.
شاید بنابراین مسأله ایران نه انتخاب میان «اصلاح ساختار» و «اصلاح فرهنگ»، بلکه فهم نسبت میان این دو باشد. ساختار بدون سوژه دموکراتیک می‌تواند دوباره اقتدارگرایی تولید کند و سوژه بدون ساختارهای مناسب نیز در نهایت در برابر قدرت‌های مسلط فرسوده خواهد شد.
در این میان، مهم‌ترین میراث روشنفکری پس از انقلاب شاید نه یک برنامه سیاسی مشخص، بلکه بازگرداندن «حق انتخاب» به مرکز بحث باشد؛ اینکه انسان بتواند درباره دین، هویت، سبک زندگی، ارزش‌ها و آینده خود بیندیشد و تصمیم بگیرد.
و شاید دقیقاً همین‌جاست که مفهوم «سوژگی» از یک اصطلاح دانشگاهی به یک مسئله کاملاً سیاسی تبدیل می‌شود: آیا انسانِ ایرانی صرفاً موضوع تاریخ و حکومت و فرهنگ است، یا می‌تواند به فاعل تاریخ، صاحب انتخاب و سازنده زندگی خویش تبدیل شود؟
اثر مجید سروند، با وجود همه پرسش‌هایی که می‌توان درباره برخی داوری‌های آن مطرح کرد، ارزش خود را دقیقاً از طرح همین پرسش می‌گیرد.
پرسشی که شاید برای فهم آینده ایران، از پرسش قدیمی «چه کسی باید حکومت کند؟» نیز بنیادی‌تر باشد: «چه نوع انسانی باید بتواند در این جامعه آزادانه زندگی کند؟»
زیرا دموکراسی، پیش از آنکه در صندوق رأی یا در قانون اساسی متولد شود، در ذهن و زندگی انسانی آغاز می‌شود که خود را صاحب حق، صاحب انتخاب و مسئول سرنوشت خویش می‌داند. و اگر این سوژه متولد نشده باشد، هر تغییر سیاسی ممکن است صرفاً جابه‌جایی صاحبان قدرت باشد؛ اما اگر متولد شده باشد، هیچ ساختار سیاسی نمی‌تواند برای همیشه او را به «ابژه» تحت انقیاد بدل کند.
لینک کوتاه: کپی لینک
5 روشن‌فکر برجسته و یک چرخش بزرگ کتاب خواندن؛ راهی برای تاب آوری در زمان های دشوار مهدی پاکدل و رعنا آزادی‌ور در پشت صحنه تئاتر «آرش»؛ قاب متفاوت زوج بازیگر (+عکس) دیدنی های امروز؛ از اجلاس کاپ 31 در آنتالیا تا اردوگاه آموزش جانفدایان در تهران جزئیات پرونده قتل نسا علیزاده؛ خفگی عامل مرگ دختر ۱۶ ساله تنش ایران - آرژانتین / ایران: نیروی هوایی و دریایی ارتش آرژانتین، سازمان تروریستی هستند مدت زمان تعطیلی مدارس در شرایط جنگی چقدر است؟ اعلام جرم دادستانی تهران علیه زن روان‌شناس / او تحصیلات دانشگاهی ندارد کلانتری تا چه زمانی می‌تواند فرد را نگه دارد؟ وزیر خزانه داری آمریکا ؛ ترک خانه و سکونت در پایگاه نظامی به دلیل تهدید ایران کاهش 35 درصدی مصرف سوخت در هرمزگان پس از حذف کارت سوخت جایگاه سقوط 3.2تریلیون دلاری وال‌استریت/دلیل بزرگترین ریزش بورس آمریکا چیست؟ قتل همسر ۱۴ ساله ۱۰ روز پس از زایمان قیمت نفت برنت به بالای 92 دلار رسید امروز با حافظ: دولت خبر ز رازِ نهانم نمی‌دهد