عصر ایران - بحث درباره آتشبس ایران و آمریکا در فضای سیاسی ایران گاهی بهگونهای مطرح میشود که گویی فقط در تهران مخالفانی وجود داشتهاند. بر اساس این نگاه، ایران درست زمانی که میتوانست فشار بیشتری بر آمریکا وارد کند، آتشبس را پذیرفت و بخشی از برتری خود را از دست داد. اما در آمریکا نیز چهرهها و جریانهای بانفوذی با آتشبس مخالفت کردهاند. منتقدان ایرانی معتقدند آتشبس آمریکا را نجات داد، در حالی که مخالفان آمریکایی میگویند این تصمیم به ایران فرصت بازسازی و نجات داد. در واقع، هر دو طرف تصور میکنند دشمنشان در آستانه شکست بوده است.
فواد ایزدی از صریحترین منتقدان آتشبس است. او معتقد است ایران در زمان پذیرش آتشبس موقعیت نظامی مناسبی داشت و ادامه درگیری میتوانست هزینههای بیشتری به آمریکا تحمیل کند. استدلال منتقدان ایرانی بر چند محور استوار است. ابتدا اینکه تنگه هرمز و بازار انرژی مهمترین اهرمهای فشار ایران بودند. افزایش قیمت نفت میتوانست اقتصاد جهانی و افکار عمومی آمریکا را تحت فشار قرار دهد. دوم اینکه ادامه حملات به نیروها و منافع آمریکا، هزینه انسانی و سیاسی جنگ را افزایش میداد. در نهایت اینکه ترامپ برای ادامه جنگ طولانی احتمالاً به حمایت کنگره نیاز پیدا میکرد و ممکن بود نتواند آرای لازم را به دست آورد.
برخی نمایندگان مجلس نیز پذیرش آتشبس را اشتباه دانستهاند و معتقدند نگرانی از افزایش قیمت نفت باعث شد ایران بخشی از فشار اقتصادی بر دولت ترامپ را کاهش دهد. از نگاه این جریان، ایران هنوز همه ظرفیتهای خود را به میدان نیاورده بود و آتشبس به آمریکا فرصت داد نیروهایش را بازآرایی کند، بازار انرژی را آرام سازد و برای مرحله بعد آماده شود.
در آمریکا نیز مخالفان آتشبس استدلال مشابهی دارند. جان بولتون معتقد است آمریکا و اسرائیل از برتری نظامی برخوردار بودند و نباید فشار را متوقف میکردند. به باور او، آتشبس فرصتی برای بازسازی توان نظامی ایران فراهم کرد. مارک لوین و لورا لومر نیز با توقف جنگ و مذاکره مخالفت کردهاند. بخشی از جریان راست تندرو آمریکا حتی تغییر حکومت در ایران را هدف نهایی جنگ میداند. راجر ویکر نیز پیشنهاد آتشبس شصتروزه را فاجعه توصیف کرده است. استدلال این جریان آن است که ایران زیر فشار نظامی و اقتصادی قرار داشت و ادامه حملات میتوانست آن را به پذیرش شروط گستردهتر یا حتی تسلیم سیاسی وادار کند. از این منظر، آتشبس به ایران امکان داد بدون تسلیم کامل از مرحله دشوار جنگ عبور کند. در مقابل، جیدی ونس با طرفداران جنگ بیپایان مخالفت کرده و معتقد است آنها نمیتوانند هدف محدود، مدت زمان و نقطه پایان مشخصی برای جنگ تعیین کنند.
مخالفان آتشبس در ایران و آمریکا اهداف یکسانی ندارند، اما استدلالهایشان شباهت قابلتوجهی دارد. هر دو میگویند دشمن در آستانه عقبنشینی بود، فقط کمی فشار بیشتر لازم داشت و آتشبس به او فرصت بازسازی داد. منتقدان ایرانی معتقدند ادامه فشار بر تنگه هرمز و منافع آمریکا میتوانست ترامپ را به پذیرش شروط ایران وادار کند. مخالفان آمریکایی نیز بر این باورند که ادامه بمباران و فشار اقتصادی میتوانست ایران را به تسلیم نزدیک کند. اینجا با نوعی منطق آینهای روبهرو هستیم. هر دو جریان پایان قابلقبول جنگ را نه عقبنشینی دشمن، بلکه تسلیم او میدانند. به همین دلیل، هرگونه توقف درگیری را فرصتی ازدسترفته تلقی میکنند.
در تحلیل فضای سیاسی باید میان مخالفت با اصل آتشبس و مخالفت با توافقهای پس از آن تفاوت گذاشت. فواد ایزدی و برخی نمایندگان مجلس مستقیماً پذیرش آتشبس را نقد کردهاند. اما مواضع سعید جلیلی بیشتر متوجه مذاکرات، منطق بدهبستان و تفاهمنامه اسلامآباد بوده است. او این تفاهمنامه را سوءتفاهم خوانده و درباره توافق با آمریکا هشدار داده است. بنابراین دقیقتر است که جلیلی را منتقد مسیر سیاسی پس از آتشبس بدانیم، نه مخالف قطعی اصل توقف جنگ. در آمریکا نیز برخی جریانها ممکن است با توقف موقت درگیری موافق باشند، اما با توافقی که به ایران اجازه حفظ توان موشکی، ساختار سیاسی یا قدرت منطقهای خود را بدهد، مخالفت کنند.
البته شباهت استدلالها به معنای برابری موقعیت دو کشور نیست. ایران از سرزمین و حاکمیت خود دفاع میکند، در حالی که آمریکا درباره ادامه جنگی در هزاران کیلومتر دورتر از مرزهایش تصمیم میگیرد و امکان کاهش حضور یا خروج را دارد. با این حال، نگرانی منتقدان ایرانی درباره ماهیت آتشبس مشروع است. اگر تهدید نظامی و فشار آمریکا پس از توقف درگیری ادامه داشته باشد، باید پرسید آیا آتشبس واقعاً دوطرفه بوده است و چه تضمینی وجود دارد که واشنگتن از این فرصت برای طراحی حمله بعدی استفاده نکند.
ضعف اصلی مخالفان آتشبس در هر دو طرف، قطعی دانستن این فرض اثباتنشده است که اگر جنگ کمی بیشتر ادامه پیدا میکرد، دشمن عقبنشینی میکرد. اگر آمریکا عقبنشینی نمیکرد چه اتفاقی میافتاد؟ اگر جنگ گسترش پیدا میکرد، نقطه توقف کجا بود؟ همین پرسش را باید از جنگطلبان آمریکایی نیز پرسید. اگر ایران پس از ماهها بمباران تسلیم نمیشد، گزینه بعدی چه بود؟ اعزام نیروی زمینی، اشغال ایران یا جنگی طولانی با هزینههای انسانی و اقتصادی سنگین؟ تقریباً هر جنگی را میتوان یک روز یا یک ماه دیگر ادامه داد. اما اگر هدف محدود، سقف هزینه، زمانبندی و نقطه خروج مشخص نباشد، یک دور دیگر جنگ ممکن است سالها ادامه پیدا کند. اختلاف اصلی بر سر شجاعت یا ترس نیست، بلکه بر سر نتیجه سیاسی مشخص و پایداری است که ادامه جنگ قرار است ایجاد کند. آتشبس ممکن است دستاوردهای میدان را تثبیت کند یا به دشمن فرصت بازسازی بدهد. ارزیابی آن به شرایط، تضمینها و محتوای توافق بستگی دارد. اما مخالفت با آتشبس نیز زمانی راهبرد معتبری است که مخالفان بتوانند نقطه پایان جایگزین خود را مشخص کنند.
در نهایت، مخالفان ایرانی میگویند آمریکا در آستانه عقبنشینی بود و مخالفان آمریکایی معتقدند ایران در آستانه تسلیم قرار داشت. اگر چنین دیدگاهی بر سیاستگذاری دو طرف مسلط شود، هیچگاه زمان مناسبی برای پایان جنگ فرا نمیرسد. زیرا جنگ بیپایان معمولاً از جایی آغاز میشود که هر دو طرف تصور میکنند پیروزی کامل فقط یک حمله دیگر فاصله دارد.