نمیدانم از کجا باید شروع کرد. وقتی دست روی هر گوشهای از زندگی اجتماعیمان میگذاری، چیزی جز انبوهی از بیقانونی، خودخواهی و بیاعتنایی به حقوق دیگران نمیبینی. انگار مدتهاست قرار گذاشتهایم هرکس به هر اندازه که میتواند، از سهم دیگران بردارد و نام این کار را هم زرنگی بگذارد.
اما سؤال اصلی این است: چگونه به اینجا رسیدهایم؟
ما همان مردمی هستیم که با افتخار از تمدن دوهزار و پانصد سالهمان سخن میگوییم؛ تمدنی که ظاهراً بخش قابل توجهی از دستاوردهای آن در موزهها نگهداری میشود و کمتر به زندگی روزمره ما راه پیدا کرده است. چون کافی است از موزه بیرون بیاییم و وارد خیابان شویم تا فاصله میان ادعای تمدن و واقعیت رفتارمان را با تمام وجود لمس کنیم.
شاید انسان ذاتاً موجودی خودخواه و قانونگریز باشد. شاید قانون هم از همان روزی اختراع شد که انسانها فهمیدند اگر قرار باشد هرکس فقط به فکر خودش باشد، زندگی جمعی چیزی جز جنگ دائمی نخواهد بود. قانون قرار بود مرزی میان خواستههای فردی و حقوق عمومی ایجاد کند.
اما ظاهراً ما به راهحل سادهتری رسیدهایم: به جای رعایت قانون، راه دور زدن آن را پیدا کنیم!
در اینجا قانون بیشتر شبیه یک پیشنهاد دوستانه است تا یک الزام اجتماعی؛ پیشنهادی که اگر به نفعمان بود میتوانیم بپذیریم و اگر نبود، با کمی خلاقیت از کنارش عبور کنیم.
خیابانهای شهر بهترین کلاس آموزش این فلسفه اجتماعی هستند.
موتورسوارانی که پیادهرو را با بزرگراه اشتباه گرفتهاند و خودروهایی که از هر شکاف کوچکی عبور میکنند، گویی مسابقهای جهانی در جریان است و هرکس زودتر به مقصد برسد، مدال افتخار دریافت خواهد کرد.
خودروسوارانی که ظاهراً همه شوماخرهای کشفنشدهای هستند که سرنوشت، به اشتباه آنها را پشت فرمان خودروهای معمولی نشانده است. در ترافیک، بوق زدن حق مسلم آنهاست، سبقت گرفتن از هر طرف یک هنر محسوب میشود و اگر کسی اجازه ندهد چند متر جلوتر بروند، احتمالاً مرتکب توهین به شخصیت و اعتبار خانوادگیشان شده است!
در این میان، پارک کردن خودرو هم به یک هنر بداههنوازی تبدیل شده است. هر نقطهای که خودرو بتواند در آن متوقف شود، بالقوه پارکینگ است؛ حتی اگر جلوی پارکینگ دیگری باشد، راه عابران را ببندد یا تمام عرض پیادهرو را اشغال کند.
اگر خریدی از سوپرمارکت یا میوهفروشی داریم، چرا باید خودرو را در فاصلهای پارک کنیم که مجبور شویم چند قدم راه برویم؟ اصلاً چرا باید پیادهرو برای عبور عابران باشد، وقتی میتواند پارکینگ رایگان خودروهای ما باشد؟
ظاهراً در این شهر، پیادهروها برای عابران پیاده ساخته نشدهاند؛ برای آنهایی ساخته شدهاند که هنوز نتوانستهاند جای پارک مناسبی پیدا کنند!
و اما بخش جالب ماجرا، دستگاه نظارت و اجرای قانون است.
قانونی که روی کاغذ وجود دارد، اما در خیابان گاهی آنقدر نامرئی است که شهروندان برای اطمینان از وجودش باید به کتابهای قانون مراجعه کنند.
مأموران محترم هم گاهی در گوشه و کنار دیده میشوند، اما ظاهراً اولویتهای مهمتری دارند. شاید هم آنقدر با این صحنهها مواجه شدهاند که دیگر تخلف برایشان به بخشی از مناظر طبیعی شهر تبدیل شده است؛ درست مثل درخت و تیر چراغ برق!
البته وقتی تخلف فراگیر شود، برخورد با آن دشوارتر میشود. اما این پرسش همچنان باقی است: آیا وظیفه قانونگذار و مجری قانون فقط ثبت تخلف است یا باید شرایطی فراهم شود که تخلف به یک عادت عمومی تبدیل نشود؟
واقعیت تلخ این است که ما در بسیاری از موارد، قانون را نه برای حفاظت از حقوق یکدیگر، بلکه مانعی در مسیر رسیدن به منافع شخصی خود میبینیم. کسی که در صف میماند، سادهلوح است؛ کسی که نوبت را رعایت میکند، وقتش را تلف کرده؛ کسی که خودرویش را در محل مجاز پارک میکند، لابد هنوز راه و رسم زندگی در این شهر را یاد نگرفته است.
در چنین جامعهای، قانونمدار بودن به جای آنکه یک فضیلت باشد، گاهی نوعی حماقت تلقی میشود!
و شاید همینجا باید کمی بیشتر نگران شویم. چون مشکل فقط ترافیک، پارک دوبله یا موتورسوارانی که از پیادهرو عبور میکنند نیست. مشکل، عادی شدن تجاوز به حقوق دیگران است؛ مشکلی که از خیابان شروع میشود و میتواند به تمام روابط اجتماعی ما سرایت کند.
ما ظاهراً زندگی در جامعه را پذیرفتهایم، اما هنوز حاضر نیستیم هزینه زندگی اجتماعی را بپردازیم؛ هزینهای به نام رعایت حقوق دیگران.
پس بیایید فعلاً از تمدن دوهزار و پانصد سالهمان دست برداریم. دستکم تا زمانی که بتوانیم در یک خیابان معمولی، بدون آنکه به حقوق ده نفر دیگر تجاوز کنیم، به مقصد برسیم.
در این جنگل بزرگ شهری، همه ظاهراً خوشحالاند. یکی پیادهرو را اشغال کرده، دیگری راه را بسته، آن یکی بوق میزند و دیگری با افتخار از لابهلای خودروها عبور میکند.
هیچکس هم اعتراضی ندارد؛ چون هرکس منتظر است نوبت خودش برسد تا همان کاری را که امروز از آن شکایت میکند، فردا انجام دهد.
ما در شهری زندگی میکنیم که همه میخواهند حق خودشان را بگیرند، اما کمتر کسی حاضر است حق دیگران را به رسمیت بشناسد.
و چه طنز تلخی است که در سرزمینی با آن همه ادعای تمدن، برای اداره خیابانهایمان گاهی باید به قوانین جنگل متوسل شویم!
فقط یک سؤال باقی میماند:
"اگر قرار باشد هرکس قانون خودش را داشته باشد، پس ما دقیقاً در کدام قسمت این جنگل زندگی میکنیم؛ و چه کسی قرار است به ما یادآوری کند که روزگاری اسم اینجا شهر بود؟"