عصر ایران ؛ علی خیرآبادی - شست سهجانبه رهبران آمریکا، روسیه و چین در شنژن، بیش از آنکه نوید توافقی بزرگ را بدهد، آزمونی برای نظم جهانی است، در ادامه بررسی می کنیم هر یک از سه قدرت بزرگ در شنژن به دنبال چه چیزی هستند.
نشست پنجشنبه در شنژن، یک ویژگی کمسابقه دارد: رهبران سه قدرت اصلی جهان قرار است در شرایطی کنار یکدیگر بنشینند که هرکدام تصور متفاوتی از نظم بینالمللی دارند. چین از این دیدار با عنوان نشستی با «اهمیت تاریخی» یاد کرده، اما کارشناسان شورای آتلانتیک معتقدند نباید انتظار داشت که چنین دیداری لزوما به توافقهای بزرگ و عملی منجر شود.
در واقع، اهمیت این نشست شاید بیشتر از توافقهای احتمالی آن، در تصویری باشد که از مناسبات قدرت در جهان ارائه میکند. آیا قرار است آمریکا، روسیه و چین درباره مسائل جهانی تصمیم بگیرند و دیگر کشورها صرفاً با نتایج آن روبهرو شوند؟
کارشناسان شورای آتلانتیک در یادداشتی تحلیلی، اهداف هر یک از سه رهبر و نگرانی متحدان آمریکا را بررسی کردهاند.
ولادیمیر پوتین احتمالاً با رضایت بیشتری نسبت به دو طرف دیگر وارد این نشست میشود. از نگاه او و بسیاری از تحلیلگران روس، دولت ترامپ در ماههای اخیر عملاً به تسهیلکننده بخشی از اهداف مسکو در جنگ اوکراین تبدیل شده است.
توافق برای افزایش صادرات گازوئیل روسیه، معافیتهای مرتبط با تحریمها، قطع دسترسی اوکراین به برخی قابلیتهای ماهوارهای استارلینک و استارشیلد و پذیرفتن پیشنهاد نشست سهجانبه با شی جینپینگ، از جمله مواردی است که این برداشت را در مسکو تقویت کرده است.
اما هدف پوتین از این نشست فراتر از چند امتیاز اقتصادی یا نظامی است. او میخواهد فضایی شبیه کنفرانس یالتا ایجاد کند؛ همان نشستی که در سال ۱۹۴۵ رهبران قدرتهای پیروز جنگ جهانی دوم درباره آینده اروپا و مناطق دیگر تصمیم گرفتند.
در چنین تصویری، قدرتهای بزرگ درباره سرنوشت کشورهای کوچکتر مذاکره میکنند. این بار اوکراین در مرکز نگرانی قرار دارد. پوتین امیدوار است حمایت چین را برای افزایش فشار ترامپ بر کییف به دست آورد.
ترامپ در ابتدا از احتمال گفتوگو درباره کنترل تسلیحات هستهای سخن گفته بود، اما پیش از سفر به آسیا اعلام کرد که ایران و اوکراین نیز از موضوعات مورد علاقه او هستند.
از نگاه جان هربست، سفیر پیشین آمریکا در اوکراین و مدیر ارشد مرکز اوراسیای شورای آتلانتیک، شی احتمالا در حمایت از مواضع روسیه درباره اوکراین محتاطانه عمل میکند، اما میتواند برای پوتین مفید باشد.
برای شی جینپینگ، این نشست دو هدف اصلی دارد: نمایش قدرت دیپلماتیک چین و جلوگیری از هر اتفاق پیشبینینشدهای که بتواند موقعیت او را تضعیف کند.
چینیها هنوز از دیدار قبلی ترامپ و شی در واشنگتن یک تصویر مهم را بهعنوان دستاورد دیپلماتیک به خاطر دارند: حضور شخصی ترامپ در پایگاه اندروز برای استقبال از رئیسجمهور چین.
از نگاه پکن، این رفتار فراتر از یک تشریفات معمولی بود. ترامپ با شکستن پروتکل دیپلماتیک، عملاً چین را در جایگاه یک قدرت همتراز با آمریکا قرار داد؛ جایگاهی که به باور تحلیلگران چینی، پیش از این به چنین شکلی به پکن اعطا نشده بود. البته شایان ذکر است که شی هم امروز برای ترامپ جبران کرد و در فرودگاه به استقبال او رفت این درحالی است که ورود پوتین به چین بدون استقبال شی در فرودگاه بوده است.
حالا شی میخواهد با دعوت از رؤسای جمهور آمریکا و روسیه به خاک چین، تصویر دیگری از قدرت این کشور ارائه کند: چین نهفقط یک قدرت اقتصادی و نظامی، بلکه کشوری است که میتواند رهبران دو قدرت رقیب را در یک قاب کنار هم قرار دهد.
این موضوع برای شی اهمیت داخلی هم دارد. کنگره حزب کمونیست چین در سال ۲۰۲۷ برگزار میشود و انتظار میرود رهبران حزب درباره تمدید قدرت او برای چهارمین دوره تصمیم بگیرند. شی به دنبال انباشتن سرمایه سیاسی بیشتری پیش از این رویداد است.
اما همین نمایش قدرت، یک نگرانی بزرگ برای پکن ایجاد کرده است. چین میخواهد همهچیز در نشست کاملاً کنترلشده باشد. دیپلماتهای چینی تلاش میکنند جزئیات دیدار را از قبل تنظیم کنند تا هیچ اتفاقی باعث شرمندگی شی نشود.
مشکل اینجاست که ترامپ و پوتین هر دو رهبرانی هستند که چندان به سناریوهای از پیش نوشتهشده پایبند نمیمانند.
ملانی هارت، مدیر ارشد مرکز چین شورای آتلانتیک، معتقد است پکن بیشتر به دنبال نمایش است تا نتیجه عملی. از نگاه چین، بهترین نمایش هم نمایشی است که هیچ اتفاق غیرمنتظرهای در آن رخ ندهد.
ترامپ احتمالاً بیش از هر چیز به دنبال استفاده سیاسی و دیپلماتیک از این نشست است. از آنجا که برنامه دیدار در مدت کوتاهی تنظیم شده، احتمال دستیابی به توافقهای مشخص چندان زیاد نیست و تصاویر، پیامها و سابقهای که از این نشست به جا میماند، اهمیت بیشتری خواهد داشت.
ایران یکی از موضوعات مهم مورد نظر رئیسجمهور آمریکاست.
حتی اگر سه طرف به توافقی نرسند، صرف اینکه شی و پوتین در حضور ترامپ درباره ایران گفتوگو کنند برای ترامپ قابل توجه است.
چین نیز در برخی موضوعات با آمریکا منافع مشترک دارد. بازگشایی تنگه هرمز و کاهش قیمت انرژی برای اقتصاد چین اهمیت زیادی دارد. پکن همچنین با دستیابی ایران به سلاح هستهای موافق نیست.
با این حال، چین به دنبال نقشی بزرگتر در معادلات امنیتی خاورمیانه است. پکن میخواهد کشورهای منطقه برای تأمین امنیت خود بیش از گذشته به شرق نگاه کنند و چین را بهعنوان یک بازیگر امنیتی جدی به رسمیت بشناسند.
موضوع دوم، کنترل تسلیحات هستهای است.
ترامپ ممکن است تلاش کند زمینه مذاکرات سهجانبه درباره سلاحهای راهبردی را فراهم کند. آمریکا و روسیه سابقه طولانی در مذاکرات کنترل تسلیحات دارند، اما چین تاکنون تمایلی به پیوستن به چنین چارچوبهایی نشان نداده است.
موضوع سوم اوکراین است. هرچند منافع چین در این پرونده به مواضع روسیه نزدیکتر است، ترامپ ممکن است بخواهد از پکن برای تأثیرگذاری بر تصمیمهای مسکو استفاده کند.
برای مثال، اگر آمریکا در آینده به کمک چین برای تعدیل مواضع روسیه درباره دونباس یا مسائل امنیتی اروپا نیاز پیدا کند، پکن احتمالاً در مقابل چنین همکاریای امتیاز خواهد خواست.
اندرو پیک، مدیر ژئواستراتژی شورای آتلانتیک، معتقد است اگر قرار باشد چین برای پایان جنگ اوکراین نقشی ایفا کند، اروپاییها نیز باید در مذاکرات حضور داشته باشند؛ چراکه در غیر این صورت ممکن است هزینه امتیازهایی که پکن مطالبه میکند، تنها بر دوش آمریکا قرار بگیرد.
کاخ سفید اعلام کرده است که کاهش تسلیحات هستهای جهان یکی از موضوعات نشست خواهد بود. ترامپ نیز بارها از تمایل خود برای توافقی درباره کنترل تسلیحات هستهای سخن گفته است.
اما مسیر رسیدن به چنین توافقی دشوار است.
چین همواره با پیوستن به توافقهای سهجانبه کنترل تسلیحات مخالفت کرده است. استدلال پکن این است که زرادخانه هستهای این کشور قابل مقایسه با آمریکا و روسیه نیست و بنابراین نمیتوان از چین خواست در چارچوبی مشابه با این دو کشور محدودیتهایی را بپذیرد.
این استدلال از یک جهت درست است، اما تمام واقعیت را نشان نمیدهد. چین اکنون سریعترین روند توسعه زرادخانه هستهای خود در تاریخ را تجربه میکند و پیشبینیهای وزارت دفاع آمریکا نشان میدهد که این کشور ممکن است تا سال ۲۰۳۰ بیش از هزار کلاهک هستهای در اختیار داشته باشد.
روسیه نیز انگیزه چندانی برای کشاندن چین به میز مذاکرات ندارد. مسکو از سال گذشته تأکید کرده است که هر چارچوب چندجانبه کنترل تسلیحات باید زرادخانه هستهای بریتانیا و فرانسه را هم دربر بگیرد.
به همین دلیل، احتمال دستیابی به یک توافق الزامآور در شنژن بسیار پایین است.
در بهترین حالت، ممکن است سه کشور درباره اقدامات محدودتری مانند اطلاعرسانی قبلی درباره آزمایش یا پرتاب موشکها به توافق برسند یا تعهد خود به انجام ندادن آزمایشهای انفجاری هستهای را تکرار کنند.
با این حال، حتی دستیابی به چنین توافقهای محدودی نیز قطعی نیست.
برای اوکراینیها، نشست شنژن یادآور یکی از تلخترین تجربههای تاریخی این کشور است.
در کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵، قدرتهای بزرگ درباره آینده بخشهایی از جهان تصمیم گرفتند، بیآنکه ملتهایی مانند اوکراینیها نقشی در تعیین سرنوشت خود داشته باشند.
اکنون نگرانی کییف این است که بار دیگر در مذاکرات قدرتهای بزرگ به یک برگ معامله تبدیل شود.
پوتین به دنبال به رسمیت شناخته شدن روسیه بهعنوان یک قدرت بزرگ و تثبیت حوزه نفوذ خود است. ترامپ نیز به توافق میان رهبران قدرتمند علاقه دارد، حتی اگر بهای چنین توافقهایی برای کشورهای دیگر سنگین باشد.
اما محاسبات چین پیچیدهتر است. از یک سو، پکن به دنبال کاهش قیمت انرژی است و از سوی دیگر، ادامه جنگ میتواند به تضعیف روسیه، فرسایش اروپا و منحرف شدن توجه آمریکا از منطقه هند و اقیانوس آرام منجر شود.
در چنین شرایطی، روسیهای که بیش از گذشته به چین وابسته باشد و غربی که درگیر اختلافات داخلی است، میتواند موقعیت جهانی پکن را تقویت کند.
با وجود این، اوکراین صرفا نظارهگر تحولات نیست. این کشور سالهاست در برابر تلاش روسیه برای تحمیل اراده خود مقاومت میکند و هزینه انسانی سنگینی نیز پرداخته است.
دولتهای اروپایی با حساسیت زیادی تحولات شنژن را دنبال خواهند کرد. نگرانی اصلی آنها این است که آمریکا، روسیه و چین درباره آینده اوکراین و امنیت اروپا به توافقهایی برسند که خود اروپاییها در آن حضور نداشته باشند.
در چنین شرایطی، احتمالاً بار دیگر اصطلاح «یالتای قرن بیستویکم» مطرح خواهد شد؛ تعبیری که به توافق قدرتهای بزرگ بر سر سرنوشت دیگر کشورها، بدون توجه کافی به خواست و منافع آنها اشاره دارد.
اروپاییها همچنین نگراناند که حضور پوتین در کنار ترامپ و شی، به معنای پذیرفتن روسیه بهعنوان قدرتی همتراز باشد؛ آن هم در شرایطی که مسکو همچنان جنگ سایه و اقدامات تهدیدآمیز خود علیه کشورهای اروپایی را ادامه میدهد.
با این حال، اروپاییها ممکن است از توافقهای محدود در زمینه کنترل تسلیحات استقبال کنند. حتی اگر نشست بدون اعلام دستاورد مهمی پایان یابد، برای برخی پایتختهای اروپایی خبر چندان بدی نخواهد بود.
دانیل فرید، مقام پیشین وزارت خارجه آمریکا، تفاوت نگاه ترامپ با رویکردهای سنتی سیاست خارجی آمریکا را در همین نقطه میبیند.
ریچارد نیکسون در دهه ۱۹۷۰ تلاش کرد با قدرتهای بزرگ همکاری کند، اما ترامپ این رویکرد را به افراط کشانده است. او بیش از آنکه به قواعد و نهادهای بینالمللی توجه کند، تحت تأثیر قدرت رهبرانی مانند شی و پوتین قرار میگیرد.
در این نگاه، قدرت و زور تعیینکننده مناسبات جهانی هستند؛ رویکردی که برای اروپاییهایی که تجربه تلخ قرن بیستم را به یاد دارند، نگرانکننده است.
در شرق آسیا نیز نشست شنژن با نگرانی دنبال میشود.
تایوان نگران آینده فروش تسلیحات آمریکایی است. ژاپن تحولات روابط روسیه و چین را زیر نظر دارد. کره جنوبی از گسترش توان هستهای کره شمالی و تقویت روابط پیونگیانگ با مسکو نگران است و فیلیپین نیز اختلافات خود با چین در دریای جنوبی چین را دنبال میکند.
همه این کشورها خواهان ثبات در روابط واشنگتن و پکن هستند، اما نه به بهای تضعیف بازدارندگی نظامی آمریکا.
در ادبیات روابط بینالملل، این وضعیت با دو نگرانی شناخته میشود: رها شدن از سوی متحد قدرتمند و گرفتار شدن در منازعاتی که خود نقشی در ایجاد آنها نداشتهاند.
به همین دلیل، متحدان آسیایی آمریکا بیش از آنکه صرفاً به نتیجه نشست شنژن توجه کنند، منتظرند ببینند واشنگتن پس از این دیدار چه توضیحی درباره تعهدات امنیتی خود به آنها ارائه خواهد کرد.
نشست شنژن را میتوان از دو زاویه متفاوت دید. در نگاه نخست، این دیدار فرصتی برای کاهش تنش میان سه قدرت هستهای و گفتوگو درباره موضوعاتی است که امنیت جهان را تحت تأثیر قرار میدهند.
اما در نگاه دوم، خطر شکلگیری نظمی وجود دارد که در آن قدرتهای بزرگ، صرفا به دلیل برخورداری از توان نظامی و اقتصادی بیشتر، خود را صاحب حق تصمیمگیری درباره سرنوشت دیگر کشورها بدانند.
شاید مهمترین پرسش نشست همین باشد: آیا جهان به سمت همکاری برای حل بحرانها حرکت میکند یا به دورانی بازمیگردد که چند قدرت بزرگ پشت درهای بسته درباره سرنوشت دیگران معامله میکنند؟
برای پوتین، این نشست فرصتی برای بازگشت به مرکز سیاست جهانی است. برای شی، فرصتی برای نمایش جایگاه چین و تثبیت قدرت داخلی. برای ترامپ، فرصتی برای نشان دادن توانایی خود در معامله با بزرگترین قدرتهای جهان.
اما برای اوکراین، اروپا، تایوان و دیگر متحدان آمریکا، مسئله بسیار سادهتر و در عین حال حیاتیتر است: آیا قرار است درباره آینده آنها، بدون حضور خودشان تصمیم گرفته شود؟
عکس نمایه با هوش مصنوعی درست شده است.