تأملی درباب حضور عارف و اطاعت در انتخابات ؛ کاندیداتوری خاتمی، وداع اصلاح طلبان با نظام است

عصر ایران؛ اهورا جهانیان - خبر پیشنهاد خاتمی به محمدجواد اطاعت برای ورود به انتخابات ریاست جمهوری، حاکی از وجود دو نگرش استراتژیک متفاوت در اردوگاه اصلاح طلبان نسبت به نقش سیاسی آنها در ایران امروز است.

تا پیش از این، نام هایی چون عبدالله نوری، محمد خاتمی و هاشمی رفسنجانی به عنوان کاندیداهای احتمالی اصلاح طلبان مطرح بودند. چهره هایی چون عارف و کواکبیان هم البته مطرح بوده اند ولی نه به عنوان کسانی که از تایید خاتمی و سایر اصلاح طلبان برخوردارند.

اینکه محمد خاتمی برای معرفی محمدجواد اطاعت به عنوان کاندیدای اصلاح طلبان در انتخابات ریاست جمهوری تلاش می کند، در واقع رویکردی به انتخابات در "ایران پس از 1388" است که خاتمی سال قبل نیز شبیه آن را در انتخابات مجلس نهم اتخاذ کرد.

رای خاتمی در انتخابات مجلس نهم، در واقع رای به "تداوم حضور اصلاح طلبان در نظام" و استراتژیک بودن رای خاتمی نیز دقیقاً ناشی از همین جنبه رای او بود.

اصلاح طلبان در قبال انتخابات ریاست جمهوری سال بعد، می توانند دو راه متفاوت را در پیش گیرند. نخست اینکه برای اثبات وفاداری خود به اعتراضات و معترضان پس از انتخابات سال 88، از در تقابل با نظام وارد شوند و کسانی چون عبدالله نوری و خاتمی را به عنوان کاندیدای مورد حمایت خود در انتخابات معرفی کنند. اگر چه نفس کاندیداتوری خاتمی لزوماً به معنای تقابل با نظام نیست، ولی در شرایط فعلی ، اوضاع سیاسی کشور به گونه ای است که عزم خاتمی برای در اختیار گرفتن دولت، لااقل از سوی بخش های مهمی از نظام، چنین تعبیر خواهد شد.

راه دوم اصلاح طلبان، تلاش برای باقی ماندن در عرصه سیاست رسمی کشور است. بدین معنا که نفس معرفی یک کاندیدا در انتخابات ریاست جمهوری آتی، ولو که آن کاندیدا شانس چندانی برای پیروزی در انتخابات نداشته باشد، موجب تداوم امکان حضور اصلاح طلبان در عرصه رقابت سیاسی برای راهیابی به قوه مجریه به عنوان یکی از مهم ترین نهادهای انتخابی در نظام جمهوری اسلامی خواهد شد.

اگر اصلاح طلبان گزینه ای مثل محمدجواد اطاعت و یا محمدرضا عارف را به عنوان کاندیدای خود در انتخابات سال آینده معرفی کنند و همگی رسماً از آن کاندیدا حمایت کنند، حتی اگر در انتخابات شکست بخورند، دستکم حضور خود را در نظام تضمین کرده اند.

گروه هایی می توانند در انتخابات ریاست جمهوری و مجلس شرکت کنند که در درون نظام باشند. وقتی اصلاح طلبان با کاندیدایی نه چندان برجسته در انتخابات آتی حضور یابند، عملاً مانع از بیرون رانده شدن خود از عرصه رسمی فعالیت سیاسی در نظام جمهوری اسلامی شده اند و این امر، راه را برای تقویت فعالیت سیاسی آنها در آینده باز می کند.  

اصلاح طلبان خودشان را درون نظام و دلسوز جمهوری اسلامی می دانند و در صورتی که این راه دوم را انتخاب کنند، در واقع استدلال شان این است که "نظام نباید از اصلاح طلبان محروم شود."  از این منظر، دست شستن از ریاست جمهوری خاتمی و هاشمی و تضمین حضور در عرصه فعالیت سیاسی رسمی در نظام جمهوری اسلامی، برای اصلاح طلبان عقلانی به نظر می رسد؛ چرا که همین امکان فعالیت رسمی و بدل نشدن اصلاح طلبان به "اپوزیسیون نظام"، سرانجام ممکن است در روز مبادا، به کار اصلاح طلبان – و از نظر اصلاح طلبان به کار نظام جمهوری اسلامی – بیاید.

اگر اصلاح طلبان بخواهند از راه اول بروند، در واقع راه را برای حذف دائمی خودشان از جمع "نیروهای سیاسی درون نظام" باز کرده اند. اما اگر راه دوم را در پیش بگیرند، راه بازگشت خود را به جمع نیروهای مذکور باز گذاشته اند و اگر چه احتمالاً در این انتخابات پیروز نخواهند شد، ولی می توانند به پیروزی در دوره های بعدی انتخابات ریاست جمهوری امیدوار باشند.

هم از این روست که کاندیداشدن یا کاندیدانشدن چهره هایی چون عبدالله نوری و محمد خاتمی و حتی هاشمی رفسنجانی در انتخابات سال آینده، برای اصلاح طلبان اهمیت استراتژیک دارد؛ چرا که در شرایط فعلی، حضور اصلاح طلبان در جمع نیروهای سیاسی درون نظام، به جد با تردید و سوال مواجه شده است. به عبارت دیگر، پیوند استراتژیک اصلاح طلبان و نظام جمهوری اسلامی، در شرایط فعلی زیر سؤال رفته است.

 اصولگرایان در حال حاضر با نظام جمهوری اسلامی پیوند استراتژیک دارند. بنابراین آنها می توانند بنشینند و شش و بش کنند که از میان خودشان چه کسی گزینه بهتری است؟ اما اصلاح طلبان نمی توانند با خیال راحت در این باره تامل کنند که خاتمی بهتر است یا هاشمی یا عبدالله نوری و یا چهره هایی چون عارف و اطاعت. اگر خاتمی یا عبدالله نوری کاندیدای اصلاح طلبان باشد، آنها با نظام نسبتی پیدا می کنند و اگر عارف یا اطاعت کاندیدای اصلاح طلبان باشد، آنها نسبتی دیگر با نظام پیدا می کنند.

در حالت نخست، اصلاح طلبان عملاً به نیروهای دموکراسی خواه جدا شده از نظام بدل می شوند و در حالت دوم، عملاً دموکراسی خواهانی در چارچوب نظام خواهند بود و امیدوار به سال های آینده. اینکه اصلاح طلبان از کدام راه می روند، تصمیمی است بر عهده خود آنها؛ اما، با فرض تداوم اسّ و اساس اوضاع کنونی در فضای سیاسی کشور، این تصمیم قطعاً در آینده سیاسی آنها اهمیتی چشمگیر و بنیادی خواهد داشت.