۱۰ خرداد ۱۴۰۳
به روز شده در: ۱۰ خرداد ۱۴۰۳ - ۲۰:۰۷
فیلم بیشتر »»
کد خبر ۸۲۸۵۴۲
تعداد نظرات: ۲۸ نظر
تاریخ انتشار: ۰۶:۲۵ - ۰۶-۱۲-۱۴۰۰
کد ۸۲۸۵۴۲
انتشار: ۰۶:۲۵ - ۰۶-۱۲-۱۴۰۰
یک چهره - یک روایت

زادروز هوشنگ ابتهاج؛ سایه‌ات مستدام آقای سایه!

زادروز هوشنگ ابتهاج؛ سایه‌ات مستدام آقای سایه!
روزی در حیاط زندان از بلندگو «ایران، ای سرای امید» پخش می‌شده و یکی از مقامات زندان را می‌بیند و می‌پرسد: شاعر این ترانه را می‌شناسید؟ پاسخ می‌دهد: نه! سایه می‌گوید: من‌ام و مقام مربوطه غرق در حیرت می‌شود.

   عصر ایران؛ مهرداد خدیر- امروز 6 اسفند 1400 خورشیدی غزل‌سرای پُرآوازۀ معاصر -امیر هوشنگ ابتهاج- مشهور به «سایه» یا «ه. الف. سایه» 94 ساله می‌شود.

94 ساله شدن سایه هم جای خوش‌حالی دارد هم نگرانی. خوش‌حالی به این خاطر که این بخت و فرصت را داشته و یافته که بیش از اکثر قریب به اتفاق شاعران و نویسندگان این سرزمین، در این جهان بزیَد در حالی که چشمۀ خلاقیت او همچنان جوشان است و هوش و حواس خود را از دست نداده است.

   اما چرا نگرانی؟ به یاد می‌آورم سال‌ها پیش در بیان خاطره‌ای گفته بود هشت نُه ساله بوده که یکی از هم کلاسی‌های او از هوشنگ ابتهاج و دو نفر دیگر می‌خواهد نام خودشان و نام مادر و نه پدرشان را روی یک برگ کاغذ بنویسند تا شباهنگام نزد پدر برد و آیندۀ آنان را پیش‌گویی کند.

    آن مرد گویا روحانی و اهل‌دل بوده و چند مورد را برای هر یک می‌نویسد. سایه می‌گوید چون از آن دو نفر بعدها جدا شدم نمی‌دانم آنچه دربارۀ آنان گفته بود تحقق یافت یا نه. اما دربارۀ من گفته یا نوشته بود که آیندۀ تو با «سخن» گره می‌خورد و خانوادۀ پرجمعیتی تشکیل می‌دهی و 94 سال زندگی می‌کنی!

   سایه می‌گوید: وقتی دو مورد اول محقق شد و دیدم مرا با شعر و موسیقی می‌شناختند و دور وبرم هم شلوغ است وقتی 49 ساله شدم به یاد سومی افتادم و ترسیدم! چون خیال می‌کردم 94 که خیلی دور از دست‌رس است چون زمان ما 70 سال هم زیاد بود و احتمالا نوشته یا گفته بوده 49 ولی هم‌کلاسی ما به اشتباه به عکس نوشته 94 و خیلی مراقب بودم اتفاقی برای من نیفتد که یک وقت در 49 سالگی از دست بروم!

   این خاطره را روزی در اتومبیل و در بازگشت از مطب پزشکی در میدان آرژانتین تهران برای دکتر شفیعی کدکنی نقل می‌کند و استاد می‌گوید: آن دو مورد که محقق شد ( هم سخن هم فرزند و خانواده) پس این سومی هم می‌شود و همان 94 سال درست است. سایه هم در پاسخ  می‌گوید: البته اگر نوع رانندگی شما پیش‌گویی را باطل نکند!

زادروز هوشنگ ابتهاج؛ سایه‌ات مستدام آقای سایه!
جدای این خاطره (که از حالا به بعد دیگر امیدواریم تحقق نیابد) دربارۀ سایه می توان گفت زادۀ رشت و بالیدۀ آن سامان و بعد تهران است و اگر چه به باورهای سوسیالیستی شهرت دارد و سال‌هاست دور از ایران زندگی می‌کند اما یاد ایران و عشق ایران همچنان در شعر او موج می‌زند و گواه این مدعا هم شعر سال گذشتۀ اوست با عنوان «‌از بُن جان» که در کُلن آلمان سروده و با این چهار بیت به پایان می‌رسد:

در نهان‌خانۀ جان، جای گرفته است چنان
 که به دل می‌گذرد گاه که من خود آن‌ام

گفتم این کیست که پیوسته مرا می‌خوانَد؟
خنده زد از بُن جانم که من‌ام، ایران‌ام

گفتم ای جان و جهان، چشم و چراغِ دلِ من
من همان عاشقِ دیرینۀ جان‌افشان‌ام

به هوای تو جهان، گردِ سَرَم می‌گردد
ور نه دور از تو همین سایۀ سرگردان‌ام

   دربارۀ «سایه» چند نکته را به بهانۀ زادروز او می‌توان گفت:

  اول این که دکتر میلاد عظیمی پارسال نوشت نگران «مرگ در غربت» است. نه نگران خودِ مرگ که به مرگ نگاه اپیکوری دارد (ما و مرگ با هم رو به رو نمی‌شویم. چون تا ما هستیم، مرگ نیست و وقتی مرگ می‌آید او را حس نمی‌کنیم). بلکه نگران مرگ در غربت و در شعری با همین عنوان آورده است:

احساس می کنم، خاکم در این مغاک، غریبه است
آری، بنفشه‌های لبِ جوی
اینجا زبان زمزمۀ آب را نمی‌دانند.

 برای بازگشت البته مشکلی ندارد و سهم زندان خود را هم در دهۀ 60 پرداخته است اما پس از شیوع کرونا و به دلیل  دست‌رسی به امکانات کلینیکی در کلن آلمان جا‌به‌جایی او با مخاطراتی همراه است.

   به زندان بعد از انقلاب اشاره شد. بد نیست بدانیم در جریان بازداشت سران و چهره‌های مؤثر حزب توده در سال ۱۳۶۳ خورشیدی او هم بی‌نصیب نماند اما خیلی زودتر از دیگران خلاص شد و کار نه به حکم کشید نه اعتراف تلویزیونی. گویا به خواست شهریار در سفر رییس جمهوری وقت (آیت‌الله خامنه‌ای‌) به تبریز این آزادی رخ داد.

زادروز هوشنگ ابتهاج؛ سایه‌ات مستدام آقای سایه!
  سایه خود نقل می‌کند که روزی در زندان از بلندگو «ایران، ای سرای امید» پخش می‌شده و او و دیگر زندانیان در حیاط قدم می‌زده‌اند. اصطلاحا در حال هواخواری بوده‌اند که یکی از مقامات زندان را در محوطه می‌بیند و می‌پرسد: شاعر این سرود یا ترانه را می‌شناسید؟ آن فرد پاسخ می‌دهد: نه! ولی خیلی زیباست و هر روز هم پخش شود سیر نمی‌شویم. سایه می‌گوید: شاعر آن من‌ام و مقام مربوطه غرق در حیرت می‌شود.

در همین زندان بود که دل‌تنگ درخت ارغوانِ خانۀ خود سرود:

ارغوان! شاخۀ هم‌خونِ جدا ماندۀ من
آسمانِ تو چه رنگ است امروز؟

آفتابی است هوا یا گرفته است هنوز؟
من در این گوشه که از دنیا بیرون است

آسمانی به سرم نیست، از بهاران خبرم نیست
آن چه می‌بینم دیوار است…

   سایه البته در بیان خاطرات خود در کتاب «پیر پرنیان‌اندیش» گفته است:‌ «من توده‌ای نبودم اما سوسیالیست بودم و هستم.»

زادروز هوشنگ ابتهاج؛ سایه‌ات مستدام آقای سایه!

    جدای این و به عنوان نکتۀ سوم اما می‌توان آزادی او را به معجزۀ ادبیات هم نسبت داد؛ چندان که دکتر حسین خطیبی، رییس جمعیت شیر و خورشید سرخ در سال‌های طولانی دهه های 40 و 50 خورشیدی که به خاطر ریاست عالیۀ شمس پهلوی بر آن بعد از انقلاب تا مرز اعدام (با حکم شیخ صادق خلخالی) هم رفت به دلیل اشتهار به کتاب‌خوانی و ادب‌دوستی و دکتری ادبیات، از مرگ و زندان طولانی جست و تا سال‌ها بعد هم در ایران زندگی کرد.

یا تصور کنید دکتر پرویز ناتل خانلری که وزیر کابینۀ اسدالله علم در روز ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ بوده هر چند بعد از انقلاب ۱۰۰ روزی به زندان افتاد اما با او مثل وزیر رژیم سابق آن هم در روز ۱۵ خرداد برخورد نشد و وجهۀ ادبی او چربید؛ اگر چه درست‌تر آن می‌بود که آن پژوهش‌گر و ادیب تکرارناپذیر را به مضایق مالی هم گرفتار نمی‌کردند.

  نکتۀ دیگر دربارۀ سایه این که در جدال شعر کلاسیک و نو (که اوج آن مناقشه‌ای بود که میان حمیدی شیرازی و احمد شاملو درگرفت تا جایی که بامداد شاعر گفت: «من حمیدیِ شاعر را بر دارِ شعر خود آونگ کرده‌ام») سایه که ابتدا شعر نو می‌سرود راه خود را جدا کرد؛ بدین گونه که غزل کلاسیک سرود اما با مضمون نو و چه کسی می‌تواند بگوید شعر او نو نیست چون وزن و قافیه دارد؟

   وقتی سخن از شاعر به میان می‌آید البته بهتر آن است که با شعر خود معرفی شود نه با فراز و نشیب زندگی. پس این گفتار را با یکی از اشعار زیبا و ساده و دل‌نشین او به پایان می بریم:

تا تو با منی، زمانه با من است
بخت و کامِ جاودانه با من است

تو بهار دل‌کشی و من چو باغ
شور و شوقِ صد جوانه با من است

یاد دل‌نشین ای امیدِ جان
هر کجا روم روانه با من است

  آرزو می‌کنیم غزل‌سرای بزرگ دیرتر از آنچه پیش‌گو بیش از 80 سال قبل گفته بود زندگی کند. (راستی هم غزل‌سَرا درست است هم غزل‌سُرا چون اولی از سَرایش می‌آید و دومی از سرودن!)

   و دست آخر این که: سایه‌ات مستدام آقای سایه!

_______________________________________

* یخش هایی از متن و خاصه اشعار را در یادداشت سال پیش هم آورده بودم چون نه شعر کهنه نمی‌شود نه در این یک سال اتفاق خاصی در زندگی ادبی او افتاده ولی خاطره پیش‌گو در یادداشت پارسال نبود چون با 94 ساله شدن سایه نسبت دارد و امسال  آورده ام.

ارسال به دوستان
انتشار یافته: ۲۸
در انتظار بررسی: ۱۸
غیر قابل انتشار: ۰
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۰۸:۲۷ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۶
0
9
سایه اش مستدام .سپاس از شما با نوشتار خوبتان.
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۰۸:۳۸ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۶
0
9
عمرت دراز باد ای سایه سار شور و ترانه، دیر زی و جاودان
هومن
Iran (Islamic Republic of)
۰۹:۵۰ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۶
0
7
جناب خدیر
مقالات و نوشته هایتان خیلی زیباست پیشنهادی دارم اینکه کلیه مقالاتتان را در قالب کتابی بصورت دسته بندی شده و همراه با توضیحات تکمیلی و افزودن عکس و ... بصورت یکجا منتشر کنید تا علاقه مندان استفاده کنند
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۲:۴۶ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۶
0
8
ارزوی سلامتی دارم برای سایه با ان صدای جادویی و شعرهای زیبا و تاثیرگذاری بر زندگی دیگر بزرگان
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۳:۰۰ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۶
5
1
سایه بهترین شاعر 20 سال گذشته ایرانه و البته تهی از سواد سیاسی نمیدونم چرابه جای آلمان نرفته کره شمالی کوبا ونزوئلا روسیه یا چین
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۳:۲۳ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۶
6
3
یادم نمیاد ایشان و امثال ایشان بایت اشتباهشان درباره حکومت شاه ، چپ‌گرایی قبل و بعداز انقلاب و هزاران جوان بی گناه را گمراه کردن و به شکنجه و زندان و اعدام سپردن عذر خواهی کرده باشند....شاعر بزرگی هستند اما سابقه سیاسی شان افتضاح است....
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۳:۴۵ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۶
0
1
چرا ضمیر متصل رو منفصل و جدا مینویسین؟ خوبت اسمش ضمیر متصله.
آن‌ام؟ سرگردان‌ام؟
عصر ایران ام به معنی هستم.
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۴:۵۵ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۶
1
3
زنده باد آقای خدیر
هر مطلبی از شما می خوانم به من می چسبد
اصلا نگویند نویسنده اش کیست می دانم شمایید
دوست دارم این را رودرروبه خودتان بگویم
پاینده باد خدیر یگانه
عصر ایران

لطف دارید. پیام‌هایی از این دست اگر منتشر شوند -خاصه اگر انتشار از جانب نویسنده باشد- تعبیری دیگر برمی‌خیزد و اگر نه ناسپاسی است. به هر رو سپاس‌گزاریم.

علی
Iran (Islamic Republic of)
۱۵:۴۰ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۶
0
2
یکی از بهترین های ایرانی
همیشه سلامت و شاد باشی
امین
Turkey
۱۷:۰۵ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۶
1
3
چقدر عالی بود متن شما و صد افسوس که ادمهای فرهیخته و توانمند مثل استاد سایه در وطن شان نیستند ...
عصر ایران البته ایشان مشکلی برای بازگشت ندارد. شرایط جسمی و ملاحظات و محدودیت های پس از کرونا مانع بازگشت شده
کاوه
United States of America
۱۷:۵۶ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۶
0
2
عجیب است که به خانواده پدری و عموهای بسیار مشهورش هیچ اشاره ای نکرده اند.
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۲۱:۲۶ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۶
1
2
در این سرای بی کسی کسی به در نمی‌زند
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۲۲:۴۵ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۶
6
3
باز هم در حال تراشیدن بت و بت سازی و بت پرستی هستید!
عصر ایران

در زادروز شاعری که در قید حیات است از او یاد شده. اسم این کار بت پرستی است؟ لاید کار شما هم بت شکنی است!

امین
Iran (Islamic Republic of)
۲۲:۵۴ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۶
0
2
آقای خدیر ! در هر کدام از خیابانهای ایران در سرتاسر کشور صدا بزنید : آقای شاعر !
صدها نفر از هر طرف پاسخ خواهند داد : با من بودید؟!
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۲۳:۵۷ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۶
0
4
شکر خدا عمر باعزتی داشتند انشالا گرفتار بیماری و وابسته به دیگران نباشند پدر و مادر ما که به ۶۰ نرسیده با سرطان زندگیشان تمام شد
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۰۷:۵۷ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۷
0
3
سرش به سلامت باد
علی
United States of America
۰۸:۱۱ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۷
0
3
سلام. قطعا ایشان بالای 115 سال عمر خواهند کرد. از عکسها و روحیه ایشان بالاتر از 115 سال هم ممکن هست. انشا الله در 115 سالگی هم تولدشان را تبریک بگوییم.
سایه !ما کشته ی عشقیم ، که این شیرین کار
مصلحت را ، مدد از تیشه ی فرهاد گرفت.
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۰۸:۳۸ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۷
0
1
سایه ات مستدام جناب ابتهاج استاد گرانقدر
وحید
Iran (Islamic Republic of)
۰۸:۴۱ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۷
0
2
سایه‌ات مستدام آقای سایه!
محمد
Iran (Islamic Republic of)
۰۸:۴۸ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۷
0
3
متاسفانه در همه انقلاب ها چنین اشتباهات و تندروی ها وجود داشته و خواهد داشت در انقلاب فرانسه چقدر اعدام ها و گردن زدن با گیوتین اتفاق افتاد . در انقلاب روسیه کارگری که مردم را از قطار پیاده میکردن و کف دست اونها را نگاه میکردن اگر پینه بسته بود آزادش میکردن و اگر نرم بود اعدامش میکردند. در انقلاب کوبا ، استقلال آمریکا و.....
عصر ایران

ماجرای آقای ابتهاج البته تفاوت دارد. نکته مورد اشاره شما مربوط به وابستگان حکومت پیشین است. اما گرفتاری سایه مربوط به 6 سال پس از پیروزی انقلاب است. او از همراهان و حامیان انقلاب بود.

مسعود
Iran (Islamic Republic of)
۰۸:۵۸ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۷
0
2
سایه ات بالای سرمان استاد
ایرانی
Iran (Islamic Republic of)
۰۹:۱۲ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۷
0
3
ایرانی
در یک کلام . جناب آقای هوشنگ ابتهاج دوستت داریم. به معنای واقعی کلمه . دوستت داریم.
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۰:۱۵ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۷
0
2
سایه ات مستدام بر شعر و ادب ایران زمین ای پیر پرنیان اندیش !
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۰:۴۷ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۷
2
2
یک چیزی حد و ۹۹ در صد ایرانی ها با۱- شاعر
۲- مهندس هستند . هر محفلی و دورهمی تشکیل می شود به شب شعر تبدیل نی سود مرد یا زن بزرگ یا کوچک شروع می کند تازه ترین شعرش را بخواند .
عصر ایران

البته نه به این غلظت ولی اشکال آن چیست؟ شعر هم هنر ملی ماست.

ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۰:۵۶ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۷
0
3
حیف که این بزرگ ادب در کشور نیست. مگر در تاریخ کشور چند نفر مانند او وجود داشته و دارد؟
نيما كريمي
Iran (Islamic Republic of)
۱۱:۲۸ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۷
0
2
ضمن سپاس اي كاش در مقالي ديگر در باره خدمات شايان اين استاد بي بديل به موسيقي هم بنويسيد.بخش بزرگي از تاريخ موسيقي معاصر و آثار ماندگار موسيقايي در دوره تصدي ايشان در موسيقي راديو بوده است.با آرزوي طول عمر براي اين اديب سترگ.عمرش دراز
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۲:۳۱ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۷
6
2
شعر شعر شعر شعر شعر شعر شعر
شاعر شاعر شاعر شاعر شاعر شاعر
مطرب مطرب مطرب مطرب مطرب مطرب مطرب
بس نمی کنید این همه وقت و انرژی صرف این .... lمی کنید؟
عصر ایران

نه. چرا بس کنیم؟ مگر آلمان ها چون صنعتی شده اند نیچه و گوته را کنار گذاشته اند؟

ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۴:۲۵ - ۱۴۰۰/۱۲/۰۷
0
4
بزرگا مردي است. سايه اش مستدام
ایران گرم‌تر می‌شود / دمای هوای این شهر به ۵۰ درجه می‌رسد انتقام پنهان اسکولز از رونی؟ مصدوم کردن هم‌تیمی در روز جدایی از یونایتد! رونالدو؛ سلطان گلزنی در جام جهانی با رکوردی بی‌نظیر! پوتین : روسیه در حال گذراندن آزمایش‌ های جدی است انتقام نیمار از لودی؛ سوراخ کردن لاستیک ماشین هم‌تیمی به خاطر شوخی بند کفش! (+فیلم) جاده چالوس جمعه یک‌ طرفه می‌شود گفتگوی سرپرست وزارت خارجه ایران با وزیر خارجه عربستان سیاستمدار آلمانی: شرم‌آور است که حامی جنگ اوکراین اسپانسر دورتموند شود! جدال پیکان و سازمان لیگ بر سر محل برگزاری بازی با استقلال؛ دستگردی یا شهری بی‌طرف؟ بی‌احترامی جدید لاپورتا به ژاوی؛ اخراج از زبان مدیربرنامه‌های جانشین! تداخل 7 بازی لیگ برتر با اذان مغرب؛ چالش جدید سازمان لیگ! رئیس سازمان انرژی اتمی : اثرات انرژی هسته‌ ای باید در زندگی مردم دیده شود اسلوونی کشور فلسطین را به رسمیت شناخت دستگیری متهمین فروش غیرمجاز دارو در فضای مجازی معمای امباپه همچنان حل نشده؛ ستاره فرانسوی: "همه چیز چند روز دیگر مشخص می‌شود!"
وبگردی