۰۳ اسفند ۱۴۰۲
به روز شده در: ۰۳ اسفند ۱۴۰۲ - ۲۳:۳۰
فیلم بیشتر »»
کد خبر ۸۸۷۴۰۱
تعداد نظرات: ۱۰ نظر
تاریخ انتشار: ۱۱:۰۷ - ۰۱-۰۲-۱۴۰۲
کد ۸۸۷۴۰۱
انتشار: ۱۱:۰۷ - ۰۱-۰۲-۱۴۰۲
به بهانۀ سال مرگ شاعر- نقاش محبوب و محجوب
یاد سهراب در روزگاری که قطار سیاست، خالی نیست!
حال و هوای جامعۀ ایران از نیمۀ سال پیش به این سو تغییر کرده و حالا جنس شعر شاملو بیشتر مورد پسند است تا سپهری و همان که بامداد شاعر گفته بود: شعر باید شیپور باشد نه لالایی.

    عصر ایران؛ مهرداد خدیر- برای نوشتن در سال‌مرگِ سهراب سپهری شاعر/نقاش محبوب و محجوب ایرانی هیچ‌گاه مانند امروز تردید نداشتم نه آن که رشتۀ الفت گسسته باشد که به دلایلی دیگر:

 نخست این که حال و هوای جامعۀ ایران از نیمۀ سال پیش به این سو تغییر کرده و حالا جنس شعر شاملو بیشتر مورد پسند است تا سهراب و همان که خود گفته بود: شعر باید شیپور باشد نه لالایی.  

 دوم این که پیش تر و به سه بهانه - یکی همین اول اردیبهشت سال مرگ شاعر و دیگری نیمۀ مهر و زادروز او و سومی در باب سفر- از سهراب سپهری نوشته بودم.

 سوم این که از وقتی راز شعر او با تحلیل دکتر شفیعی کدکنی نازنین آشنا شدم احساس کردم چنان که می‌پنداشتم جوششی نبوده و کوششی بوده یعنی گاه از درون او نمی تراویده و می‌ساخته است!

   با این همه و اگرچه زمانه، زمانۀ شیپور است نه لالایی و به تعبیر گلرخ در «سگ کشی»: گریه‌هامان را کرده‌ایم و وقت فریاد است اما شعر سهراب لالایی خواب‌آور نیست و بوی زندگی می‌دهد و در روزگار چیرگی ارزش زندگی و شاد و گونه‌گون و آزاد زیستن بر زندگی‌های قالبی می‌توان و سزد از سهراب گفتن. هم او که سروده بود: زندگی، سیبی است، گاز باید زد با پوست و تا شقایق هست، زندگی باید کرد....

یاد سهراب در روزگاری که قطار سیاست، خالی نیست!


جدای اینها صبح اول اردیبهشت 1402 را با تصویری شروع کردم که دوست گرامی و روزنامه نگار خوش ذوق - علی سرهنگی- فرستاده که طرح و نقاشی خود اوست و در نمایه و متن گذاشته‌ام. تابلویی که با الهام از این شعر سهراب سپهری نقاشی کرده:

 کار ما نیست شناسایی راز گلِ سرخ
کار ما شاید این است
که در افسونِ گلِ سرخ، شناور باشیم     

 

                                                                         پرتره سهراب سپهری/ اثر: علی سرهنگی

یاد سهراب در روزگاری که قطار سیاست، خالی نیست!


  و توضیح داده: پرتره سهراب را روی مقوای گلاسه در قطع 30 در 40 کار کرده‌ام از روی عکسی از سهراب. گل سرخ را مجزا نقاشی کردم و روی اثر کلاژ کرده ام. این تابلو را 32 سال قبل و در سال 70 کشیدم و روی جلد مجله ادبی «فرجاد» شد. بعدها در نمایشگاه جمعی گرافیک موزه هنرهای معاصر تهران هم به نمایش درآمد و در کتاب همان نمایشگاه هم منتشر شد و در نمایشگاه گرافیست های ایران در نمایشگاه گرافیک ترکیه و لهستان هم شرکت کرد.

  ملاحظه می کنید که سهراب سپهری روح زندگی را در شعر و نقاشی می ریخت و الهام بخش دیگران بود و هست و چون شاعر زندگی بود و بر خلاف تصور عامه نه عزلت نشین که اهل سفر و کشف جهان و دیدن والبته جور دیگر دیدن بود با مطالبات نسل امروز هم سازگار است و مگر امروزیان چه می خواهند جز زندگی و مگر سهراب زندگی را در اشکال به ظاهر معمولی تصویر نمی کرد؟

 منتها یک تفاوت جدی پدید آمده و آن هم این که قطار سیاست در نگاه او خالی به نظر می آمد و می‌کوشید مردمان را به وادی‌های دیگر سوق دهد و حالا اما سیاست با همۀ شئون زندگی ما گره خورده و خود نیز گفته بود: زندگی، سوت قطاری است که در خواب پلی می‌پیچد.... 

یاد سهراب در روزگاری که قطار سیاست، خالی نیست!


با این مقدمه تازه برخی نکات ولو پیش تر به سه بهانه - سال‌مرگ، زاد روز و مقوله سفر- آمده باشند در اول اردیبهشت 1402 خورشیدی قابل نقل است:


  یک. دکتر شفیعی کدکنی معتقد است وقتی سهراب می‌گوید «صندلی را بنه در میان سخن‌های سبز نجومی» تکنیکی را به کار برده و در واقع جملۀ سادۀ «صندلی را بیاور میان علف‌های سبز باغچه» را با تغییر کلماتی چون «بیاور، علف‌ها و باغچه» به ترتیب به «بنه، سخن‌ها و نجومی» به این صورت درآورده حال آن که تکنیک نباید این قدر به چشم ما بیاید و تنها اهل فن باید پس از دقت و بررسی متوجه ‌شوند مانند حافظ که در نگاه اول تکنیک او خود را نشان نمی‌دهد و تنها لذت می‌بریم. نقد او از حیث سبک‌شناسی است و این که بعد از او برخی تصور کردند می‌توانند کلماتی در جملات ساده را بردارند و جای آنها واژه‌های دیگر بگذارند و گمان گنند شعر گفته‌اند. حال آن که شعر باید از درون شاعر بجوشد و بر دل مخاطب بنشیند از فرط زیبایی نه تکنیک ظاهری. با این همه خود استاد البته برخی اشعار او را دوست دارد و از جمله این یکی:

 بیا زندگی را بدزدیم
آن وقت میان دو دیدار قسمت کنیم

     دو. سهراب در برخی اشعار از زندگی عادی و روزمره فراتر می‌رود و این شعرهای او ماندگارتر شده چرا که انگار از دنیایی دیگر می بارد و مشهورتر از همه:

     به تماشا سوگند/ و به آغاز کلام/ و به پرواز کبوتر از ذهن/ واژه‌ای در قفس است.... من به آنان گفتم/ آفتابی لب درگاه شماست/ که اگر در بگشایید به رفتار شما می‌تابد

   سه. نوع زندگی او که تلفیقی از سفر و درون‌گرایی بود یا سنت و مدرنیسم و همین طور شرق و غرب هم از او چهره جذابی ساخته است. کما این‌که به قلب غرب - فرانسه - رفت اما دل‌باختۀ شرق بود. هند و چین و افغانستان و ژاپن از جمله سرزمین‌هایی بود که دید و در آن زندگی و اقامت کرد.    در ژاپن هنر «حکاکی روی چوب» را آموخت و به شعر ژاپنی علاقه‌مند شد.

    چنین آدمی با چنان روحیاتی اما باید گذران زندگی هم می‌داشت و چه می‌دانست تابلوهای او وقتی دیگر در مالکیت او نیست چه پرفروش خواهند شد. در دهۀ 30 به استخدام وزارت کشاورزی درآمد و با عنوان سرپرست سازمان سمعی و بصری این وزارتخانه مشغول شد و پروژه‌های مشترکی را نیز با احمد شاملو انجام داد. در آغاز دهۀ 40 هم در هنرکدۀ هنرهای تزیینی تدریس می‌کرد.

    با بورس تحصیلی به فرانسه سفر کرد اما ناگاه بورس او قطع شد و در پاریس بی‌کس و بی‌پول ماند. در حالی که تعهد داده بود چند نقاشی را به پایان برساند و ناگزیر شد برای تأمین مخارج و امکان ادامۀ اقامت در فرانسه در شرکتی مشغول به کار شود که پیمانکار پاک کردن شیشه نماهای ساختمان های بلند بود و برای این کار از ساختمان 20 طبقه ای هم آویزان شد!

    در اوج انقلاب 57 بیمار شد و سال 58 به لندن رفت تا درمان شود اما سرطان در بدن او بسیار پیشرفت کرده بود. به تهران بازگشت و ماه‌های آخر در جدال با مرگ بود تا سرانجام در اول اردیبهشت 1359 چشم از جهان بست و پیکر او را به روستای مشهد اردهال منتقل کردند و در زادگاه خود آرام گرفت و جاودانه شد و حالا اشعار او گاه تا حد ضرب المثل زبانزد مردمان است و تابلوهای نقاشی با امضای او در معتبرترین حراج‌های هنری با بالاترین قیمت ها به فروش می‌رسد.

   چهار. در روزگار ما شبیه ترین شاعر به لحاظ حس و حال به او احمدرضا احمدی است که دوست نزدیک سهراب هم بوده است. سید علی صالحی را هم خیلی ها با یاد سهراب دوست دارند.

 یکی از مشهورترین نامه‌های سهراب سپهری از غربت ( نیویورک) به احمدرضا احمدی است و راستی حالا که سنت نامه‌نویسی از رونق افتاده و جای آن را پیام‌رسان‌ها گرفته‌اند از چهره های مشهور در حوزه خصوصی تر چه بر جای می‌ماند؟ دیروز دیدم اسکرین‌شاتی از پیام مرحوم عماد افروغ به یک دوست منتشر شده و نیاز به توضیح ندارد که حس و حال نامه که می دانستی دست کم در حیات منتشر نخواهد شد کجا و پیامی که به طرفه‌العینی قابل انتشار است کجا و مشخص نیست مرحوم افروغ در چه حال و هوایی روی گوشی تایپ کرده و اما آنچه سپهری برای احمدرضا احمدی نوشته بود:


   «احمدرضای عزیز، تنبلی هم حدی دارد. این را می‌دانم. ولی باور کن فکر تو هستم. و سپاس گزار نامه‌هایت. من به شدت در این شهر مانده‌ام. آن هم در این شهر بی‌پرنده و نادرخت. هنوز صدای پرنده نشنیده‌ام (چون پرنده نیست، صدایش هم نیست.) در همان امیرآباد خودمان توی هر درخت نارون یک خروار جیک جیک بود. نیویورک و جیک‌جیک؟ توقعی ندارم. من فقط هستم. و گاهی در این شهر گولاش می‌خورم. مثل این‌که تو دوست داشتی و برایت جانشین قورمه‌سبزی بود... الهام گولاش کمتر است. غصه نباید خورد. گولاش باید خورد، و راه رفت، و نگاه کرد به چیزهای سرراه. مثل بچه‌های دبستانی، که ضخامت زندگی‌‏شان بیشتر است. می‌دانی باید رفت بطرفِ و یا شروع کرد به. من گاهی شروع می‌کنم. ولی همیشه نمی‌شود. هنوز صندلی اطاقم را شروع نکرده‌ام. وقت می‌خواهد. عمر نوح هم بدک نیست. ولی باید قانع بود. و من هستم. مثلا یک چهارم قارقار کلاغ برای من بس است. یادم هست به یکی نوشتم: چهار سوم قناری را می‌شنوم. می‌بینی، قانع‌تر شده‌ام. راست است که حجم قارقار بیشتر است، ولی در عوض خاصیت آن کمتر است.


   مادرم می‌گفت قارقار برای بعضی از دردها خاصیت دارد.  من روزها نقاشی می‌کنم. هنوز روی دیوارهای دنیا برای تابلو جا هست. پس تندتر کار کنیم. باید کار کرد. ولی نباید دود چراغ خورد. اینجا دودهای زبرتر و خالص‌تری هست. دودهای بادوام و آب‌نرو. در کوچه که راه می‌روی، گاه یک تکه دود صمیمانه روی شانه‌ات می‌نشیند و این تنها ملایمت این شهر است. وگرنه آن جرثقیل که از پنجره اطاق پیداست، نمی‌تواند صمیمانه روی شانه کسی بنشیند. اصلا برازنده جرثقیل نیست. اگر این کار را بکند به اصالت خانوادگی خود لطمه زده است. توی این شهر نمی‌شود نرم بود و حیا کرد و تهنیت گفت. نمی‌شود تربچه خورد. میان این ساختمان‌های سنگین، تربچه خوردن کار جلفی است. مثل این است که بخواهی یک آسمان‌‏خراش را غلغلک بدهی. باید رسوم این‌جا را شناخت. در اینجا رسم این است که درخت برگ داشته باشد. در این شهر نعنا پیدا می‌شود، ولی باید آن را صادقانه خورد. اینجا رسم نیست کسی امتداد بدهد. نباید فکر آدم روی زمین دراز بکشد. در اینجا از روی سیمان به بالا برای فکر کردن مناسب‌تر است. و یا از فلز به آن طرف. من نقاشی می‌کنم، ولی نقاشی من نسبت به گالری‌های اینجا مورب است. نقاشی از آن کارهاست. پوست آدم را می‌کند. و تازه طلبکار است. ولی نباید به نقاشی رو داد، چون سوار آدم می‌شود.

  من خیلی‌ها را دیده‌ام که به نقاشی سواری می‌دهند. باید کمی مسلح بود، و بعد رفت دنبال نقاشی. گاه فکر می‌کنم شعر، مهربان‌‏تر است.  ولی نباید زیاد خوش‌خیال بود. من خیلی‌ها را شناخته‌ام که از دست شعر به پلیس شکایت کرده‌اند. باید مواظب بود. من شب‌‏ها شعر می‌خوانم. هنوز ننوشته‌ام. خواهم نوشت.

من نقاشی می‌کنم. شعر می‌خوانم. و یکتایی را می‌بینم. و گاه در خانه غذا می‌پزم و ظرف می‌شویم. و انگشت خودم را می‌برم. و چند روز از نقاشی باز می‌مانم. غذایی که من می‌پزم خوشمزه می‌شود به شرطی که چاشنی آن نمک باشد و فلفل و یک قاشق اغماض.

   غذاهای مادرم چه خوب بود. تازه من به او ایراد می‌گرفتم که رنگ سبز خورش اسفناج چرا متمایل به کبودی است! آدم چه دیر می‌فهمد. من چه دیر فهمیدم که انسان یعنی عجالتاً.  ایران مادرهای خوب دارد و غذاهای خوشمزه و روشنفکران بد و دشت‌های دلپذیر.‌ و همین.»

 پنج. سهراب، بر خلاف دیگر روشن‌فکران اهل سیاست نبود و بیماری هم این رویکرد را موجه یا مضاعف کرده بود اما اتفاقا همان سیاست بود که او را بر سر زبان‌ها انداخت! چرا؟ چون با وقوع جنگ و بعد‌تر در پی اتفاقات سال 1360 هم جامعه و هم حکومت جدید به گفتمانی آرامش‌بخش نیاز داشت و شعر سهراب چون به جایی برنمی‌خورد رواج یافت. مهم‌تر از این که در اول اردیبهشت 59 مرده بود در حالی که شاملو و اخوان ثالث زنده بودند و مایه دردسر می‌شدند. کما این‌که حساسیت به سیمین بهبهانی زنده بیش از فروغ مرده بود. زبان نیما هم دشوار بود. پس تنها ضلعی که از شاعران معاصر برای انعکاس در سطح رسمی باقی ماند سهراب سپهری بود که هم از دنیا رفته بود و هم شعر او سیاسی نبود. با این که عرفان او به بودیسم پهلو می‌زد اما همین که می‌گفت: «من مسلمانم، قبله‌ام یک گُلِ سرخ» برای قانع کردن ممیزانی که از سواد چندانی هم برخوردار نبودند کفایت می‌کرد.


شش. اگر در اول اردیبهشت 1401 و در چهل و دومین سال مرگ او می‌نوشتم با این شعر او به پایان می بردم: "وسیع باش و تنها و سر به زیر و سخت" اما چنان‌که در آغاز هم آمد حال و هوای اول اردیبهشت 1402 تغییر کرده چرا که به جای قطاری که سیاست ببرد و خالی برود، زندگی را می‌توان به صدای سوت قطاری تشبیه کرد که در خواب پلی می‌پیچد... 

ارسال به دوستان
انتشار یافته: ۱۰
در انتظار بررسی: ۱
غیر قابل انتشار: ۰
دکتر محمدعلی محمدی م.ریحان
Iran (Islamic Republic of)
۱۲:۰۵ - ۱۴۰۲/۰۲/۰۱
2
5
غلط نویسی به قصد زیبا نویسی !
عزیزم به معنی تیتری که زدی فکر کن!
قطار سیاست خالی تر از همیشه است
رضا ن.
Germany
۱۳:۴۲ - ۱۴۰۲/۰۲/۰۱
2
6
اکثر این شاعرها شاید دچار بیماری افسردگی یا روانپریشی بودند و هستند، خوشبختانه، وگرنه خلق اثری نو بعید بود؟ معلمی داشتیم در جواب سوالی که چرا ایران یک کشور استثنائی است و بیش از حد شاعر دارد و مردمش زیاد اهل و شیفته شعر و شاعری هستند؟ در جواب گفت چون شعر گفتن کاری ندارد و آسان است، هر ایرانی هم میتواند شعر بگوید.حرفش را روی خودم امتحان کردم دیدم راست میگوید. اینکه بگوییم شعر باید حتما فریادی باشد نه لالائی برای خوابیدن نوعی نگرش دستوری و تحمیل سلیقه فردی است چون یه موقعی هم است آدمی شعری لازم دارد که آرام اش کند تا از فشار زندگی روزمره اش بکاهد تا به اندیشه فرو ببردش. ادبیات و دکان شعر و شاعری شبیه یک رستورانی است که غذاهای متفاوت باید داشته باشد تا متنوع باشد نه یکنواخت و خسته کننده. رمرز ابرقدرتی شاملوی نازنین در این است که نه فقط شاعر سیاسی است بلکه دستی هم در عشق و عاشقی دارد، یک لحظه فیلسوف است، لحظه دیگر سیاسی کار و منتقد شرایط و اوضاع و متعهد اجتماعی که میپرسد و میپرسد مثلا عدالت کجاست؟ چرا آزادی نیست؟ چرا شکنجه و اذیت آزار مردم است؟ با ستمگران درمیافتد و...! همین سرک کشیدن شاملو به ضلع های مختلف و پیچیده زندگی از او نابغه ای میسازد که دست خواننده شعرش را میگیرد و میبرد تا نشان شان دهد خورشیدشان کجاست. از شعر نوع و شاعرانی مثل شاملو و نیما یوشیج بگذریم، در بین شاعران شعر قدیم یا سنتی بدون شک حافظ و سعدی و خیام هم متفکر هستند و عالم اندیش! البته یه نظر انتقادی هم هست که معتقده اگر بجای هزاران کتب شعر و شاعری یه دوتا کتاب علمی در علوم تجربی این ایرانیها تولید میکردند اوضاع شان بهتر میشد و کمتر حیران و سرگردان بودند. شرایط وحشتناک اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و خصوصا اقتصادی ایران همیشه در بحران و ناآرامی را ببینید که ریشه در کجا دارد؟ آزادی سرکوب بشه، ده تا مشکلات و ناهنجاری اجتماعی از جای دیگر سر باز میکنند! ایرانی در شعر و شاعری غنی هست ولی کمکی نشد به عقل داری و بصیرت داشتن در سیاستگذاری ایرانی که جامعه ای حداقلی سالمی بسازد. البته اگر دردی هم در جامعه نباشد شاعرها هم بیکار میشوند آنوقت از چه بنالند و بگویند؟ عاشقی اگر شکست در عشق بخورد و تجربه کند میتواند ناله و سودا کند و دل ها بسوزاند و چشمانی بگریاند. دلیل اینکه ایران یکی از غمگین ترین کشورهای جهان است، چیست؟ شادی ستیزی در چه چیزی ایرانی ریشه دارد یا نهفته؟ خودتان بهتر میدانید ولی اسمش را نمیگویم بخاطر اینکه خشم چارچوب سازان درنیاید! این استبداد یکسری ما ایرانیهای آزادی طلب را همواره بیچاره کرد و غمگین میکند که به مواد مخدری مثل شعر شاید لازم داریم؟ ولی هنوز کاملا کرخت نشدیم، هوشی هست.
پاسخ ها
ناشناس
| Netherlands |
۲۳:۳۵ - ۱۴۰۲/۰۲/۰۱
داستان نوشتی عزیز.
عصر ایران متن پاراگراف های مختلف دارد. شیوه خواندن متن های رسانه ای با مقالات متفاوت است و از اجزای مختلف تشکیل شده است. بله روایت است. اشکالی دارد؟
ناشناس
Australia
۱۴:۰۷ - ۱۴۰۲/۰۲/۰۱
0
7
یک بار دیگر هم ذیل متن شما نوشتم جناب خدیر که به نظر نمیرسه که بخشی از شعری که میگید کوششی است و نه جوششی (صندلی را بنه ...)، ناشی از تغییر آگاهانه باشه. توی گویش کاشانی فعلا نِه به معنی گذاشتن و نهادن به وفور استفاده میشه! علاوه بر این، باقی اشعار سهراب هم عموما خلاقیت بالایی دارن و نوع جدیدی از استفاده از واژه ها هستن! به هر حال، من شخصا از خیلی از اشعار سهراب لذت می برم
پاسخ ها
لیلی
| Iran (Islamic Republic of) |
۱۶:۱۴ - ۱۴۰۲/۰۲/۰۲
تا حالا از دید یک کاشانی به این فعل نگاه نکرده بودم.جالب بود
فرهنگی بازنشسته
Iran (Islamic Republic of)
۱۵:۱۱ - ۱۴۰۲/۰۲/۰۱
0
4
چقدرعالی ازسهراب نوشتید ونقبی هم به اساتیددیگرشعرزدید.حق باسهراب بودوقطاری که......واما شاعران کوششی هم گاهی بیشترازشاعران جوششی جوهروجودمان را پرّان
کردند.قلم تان مانابرادر
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۱۸:۳۲ - ۱۴۰۲/۰۲/۰۱
0
1
سپاس از شما که همیشه از گنجینه های هنر و ادبیات ایران یاد می کنید
ناشناس
Iran (Islamic Republic of)
۲۲:۵۳ - ۱۴۰۲/۰۲/۰۱
1
1
شعر خود استادی که از ایشان نقد نقل کردید گاهی شعر نیست ساختگیست:
به کجا چنین شتابان
گون از نسیم پرسید!
اولا پس و پیش کردن دو سمت جمله شعر نمی سازد
دیگر اینکه هیچ نسیمی شتابان نرفته است مگر نسیمی که در شعر این استاد است!
باز هم می شود نوشت
پاسخ ها
فرهنگی بازنشسته
| Iran (Islamic Republic of) |
۱۶:۳۲ - ۱۴۰۲/۰۲/۰۲
ناشناس محترم :تخیل شاعرانه رادست کم نگیرید .به کجاچنین شتابان ،گون ازنسیم پرسید.
شعرآنست که به دل نشیند.به نظرخیلی دلنشین است.
ناشناس
Netherlands
۲۳:۳۶ - ۱۴۰۲/۰۲/۰۱
0
1
لطیف ترین وعاشقانه ترین شعرهای دنیا از سهراب سپهری عزیز است.هیچکس حتی آقای احمدی به گردپای او هم نمی رسند.
وبگردی