ببینید بازاریان با چراغ سبز مقامات محلی به جان تاریخ رشت افتادند/ همه چیز پس از آتش سوزی دی‌ماه/ همینطور ادامه پیدا کند دیگر بازاری به اسم بازار تاریخی رشت وجود ندارد

عصر ایران ؛ حسن ظهوری ــ این طاق تاریخی از آتش جان سالم به‌در برد، اما در نهایت در برابر تصمیم و عملکرد بازاریان دوام نیاورد. وضعیت آن اکنون آن‌قدر بحرانی است که دیگر امکان حفظ و نگهداری‌اش وجود ندارد. به همین دلیل تصمیم گرفته‌اند این طاق ارزشمند را به‌طور کامل تخریب کنند و دوباره مشابه شکل اولیه‌اش بسازند.

بازار تاریخی رشت در شب هجده دی‌ماه و در جریان حادثه‌ای تلخ و گسترده، دچار آتش‌سوزی شد. وسعت حریق به‌قدری زیاد بود که در نگاه بسیاری، تصور می‌شد تمام بازار در حال سوختن است. یکی از بخش‌هایی که بیشترین آسیب را دید، مسجد تاریخی بازار بود. تصویری که یک ماه پس از خاموش شدن آتش ثبت شده، نشان می‌دهد مسجد به‌طور کامل سوخته است. این مسجد پیش از این نیز یک‌بار دچار حریق شده و مرمت شده بود، اما محراب تاریخی آن که ظاهراً از دوره قاجار تا امروز تغییر محسوسی نکرده بود، در این حادثه آسیب جدی دید.

یک ماه پس از آتش‌سوزی، آنچه در بازار تاریخی رشت بیش از هر چیز به چشم می‌آید، آغاز موج گسترده‌ای از ساخت‌وسازهای جدید است؛ ساخت‌وسازهایی که مشخص نیست با چه ضوابط و مجوزهایی انجام می‌شوند و در بسیاری از نقاط، کاملاً بی‌قاعده و بدون نظارت دیده می‌شوند.

در همین دوره، تردد خودروهای حمل آوار در بازار به شکل محسوسی افزایش یافته است. ماشین‌های جمع‌آوری نخاله مدام در بازار رفت‌وآمد می‌کنند و برخی از آن‌ها وارد کاروان‌سراهای تاریخی می‌شوند؛ از جمله کاروان‌سرای ملک، که سردر تاریخی‌اش سال‌ها یکی از نشانه‌های اصلی این بخش از بازار بود، اما اکنون در آستانه تخریب قرار گرفته است.

بازار رشت از بیش از ۱۰ کاروان‌سرا تشکیل شده و در واقع هسته اصلی شهر محسوب می‌شود؛ شهری که شکل‌گیری آن به وجود همین بازار گره خورده است. کاروان‌سرای ملک یکی از همین مجموعه‌های تاریخی است. آتش هجده دی‌ماه بخش‌هایی از آن را به خاکستر تبدیل کرد و مغازه‌های زیادی در این محدوده سوختند. با این حال، در کنار خسارت‌ها، یک اتفاق مهم دیگر هم رخ داده است؛ اتفاقی که در هیاهوی ساخت‌وسازهای بی‌ضابطه ممکن است نادیده گرفته شود.

پیش از آتش‌سوزی، بازاریان طی سال‌ها الحاقات متعددی به بدنه تاریخی بازار اضافه کرده بودند. این الحاقات در آتش از بین رفت، اما آنچه باقی ماند و دوباره نمایان شد، بخش‌هایی از نمای اصیل و تاریخی بازار ملک بود؛ نمایی که می‌تواند مبنای احیای درست و اصولی این کاروان‌سرا قرار گیرد.

شواهد برای احیا کم نیست. در برخی نقاط، مغازه‌هایی سالم باقی مانده‌اند که می‌توان با استناد به آن‌ها شکل و شمایل اصلی حجره‌ها را بازشناسی کرد. همچنین نمونه‌هایی از مغازه‌هایی که ساختار تاریخی‌شان حفظ شده، هنوز در این بخش دیده می‌شود و همین باقی‌مانده‌ها می‌تواند برای بازسازی اصولی بسیار راهگشا باشد.

با این حال، احیای کاروان‌سرای ملک تنها در صورتی ممکن است که بازاریان اجازه دهند مرمت بر اساس ضوابط میراث فرهنگی انجام شود. گفته می‌شود برخی ساخت‌وسازها با چراغ سبز مقام‌های محلی آغاز شده و بدون دریافت مجوزهای لازم، به‌ویژه مجوزهای میراث فرهنگی، ادامه پیدا کرده است.

یکی از همین اقدامات ساختمانی باعث فرو ریختن دیوار پشت‌بندی شده که نقش حفاظتی برای سردر کاروان‌سرای ملک داشت. این اتفاق موجب ایجاد فاصله میان دیواره‌های کاروان‌سرا و در نهایت، ترک‌های شدید روی سردر شد؛ ترک‌هایی که اکنون به پایان عمر این سردر تاریخی منجر شده است.

در نزدیکی این سردر، مغازه‌ای سوخته دیده می‌شود که لایه‌های سوختگی آن پاک‌سازی شده و نشانه‌هایی از آماده‌سازی برای نصب تیرآهن‌های جدید در آن وجود دارد؛ اقدامی مشابه آنچه در دیگر مغازه‌های بازار نیز در حال انجام است، جایی که اسکلت‌های فلزی جدید با ارتفاع زیاد در حال شکل گرفتن هستند.

در همین محدوده، بخش‌هایی از دیوارهای تاریخی بازار همچنان قابل مشاهده است. دیوار پشت سر کارگران و دیوارهای جانبی، همگی تاریخی‌اند و نشان می‌دهند این قسمت از بدنه بازار رشت کاملاً اصیل و متعلق به دوره‌های گذشته است. با این وجود، روند تخریب و حذف همین بخش‌ها نیز در جریان است. پرسش مهم این است که این دیوار تاریخی دقیقاً به کدام بنا تعلق دارد.

در اینجا سردر طاقی کوچکی قرار دارد؛ بخشی از یکی از زیباترین کاروان‌سراهای بازار رشت که به دوره قاجار مربوط می‌شود. این کاروان‌سرا به‌طور کامل در فهرست میراث ملی ثبت شده است. با ورود به داخل آن، میزان خسارتی که آتش به یک میراث ارزشمند وارد کرده کاملاً روشن می‌شود؛ میراثی که اکنون حتی یکی از دیوارهای جنبی آن نیز در حال تخریب است.

در فضای داخلی، تقریباً تمام بخش‌ها آثار سوختگی شدید دارند. با این حال، همانند بسیاری از نقاط دیگر بازار، آنچه بیش از همه سوخته، الحاقات جدیدی است که در سال‌های گذشته به بدنه تاریخی اضافه شده بود. اکنون با از بین رفتن این الحاقات، جلوه تاریخی بازار حتی در میان سیاهی و سوختگی دوباره نمایان شده است؛ هرچند این امکان وجود دارد که تخریب‌های بیرونی همین باقی‌مانده را نیز نابود کند.

بر اساس اطلاعات موجود، قرار نیست این بخش مانند کاروان‌سرای ملک یا برخی راسته‌های سوخته بازار، به حال خود رها شود. گفته می‌شود مرمت این قسمت قرار است توسط وزارت میراث فرهنگی و بر اساس ضوابط و چارچوب‌های تاریخی انجام شود. با این حال، همین مسئله نگرانی و مقاومت بازاریان را افزایش داده است؛ چرا که مرمت‌های میراثی معمولاً زمان‌بر است و در این مدت کسبه باید با تعطیلی یا محدودیت فعالیت اقتصادی کنار بیایند.

در بخش دیگری از بازار، طاقی بزرگ قرار دارد که بخشی از آن در آتش آسیب دید، اما برخی جلوه‌های تاریخی مانند بدنه اصلی مغازه‌ها همچنان سالم مانده است. این بخش در واقع همان ساختار اصلی بازار است که سال‌ها پشت الحاقات و ساخت‌وسازهای غیرمجاز پنهان شده بود. اکنون سقف‌ها و دیوارهای تاریخی دوباره قابل مشاهده‌اند و جلوه‌ای روشن از معماری اصیل بازار را نشان می‌دهند.

در میان این بخش‌ها، حجره‌ای تاریخی نیز دیده می‌شود که دست‌نخورده باقی مانده و طی تمام سال‌های گذشته حفظ شده بود. با وجود آنکه مغازه‌های اطراف آن کاملاً سوخته‌اند، این حجره همچنان سالم است. مالکان آن اعلام کرده‌اند قصد دارند این حجره را با همان شکل و شمایل تاریخی مرمت کنند. این حجره دارای زیرزمینی نیز هست که آن هم دست‌نخورده و سالم باقی مانده و می‌تواند به‌عنوان نمونه‌ای دقیق برای احیای بخش‌های دیگر طاقی بزرگ مورد استفاده قرار گیرد.

طاق بزرگ از طریق یک راهرو و بازارچه به بازار اصلی رشت متصل می‌شد. این بازارچه به‌طور کامل در آتش سوخت و حتی در زمان حادثه نیز تصاویر متعددی از حضور آتش‌نشانان در همان نقطه ثبت شده که شدت آتش‌سوزی را نشان می‌دهد.

با این حال، برخلاف طاقی کوچک که در آن فعلاً ساخت‌وساز متوقف شده، در این بخش بازاریان عملیات بازسازی را آغاز کرده‌اند و مشغول سامان دادن به بقایای سوخته هستند. در همین روند، تخلف‌هایی نیز دیده می‌شود. به‌عنوان نمونه، یکی از مغازه‌ها از فرصت استفاده کرده و ارتفاع سازه خود را افزایش داده است؛ اقدامی که در صورت بی‌توجهی میراث فرهنگی، می‌تواند به الگویی برای دیگران تبدیل شود.

یک ماه پس از آتش‌سوزی، بخش‌هایی از بازار که سوخته بود کم‌کم به چرخه زندگی بازمی‌گردد، هرچند مغازه‌هایی همچنان بسته مانده‌اند. در همین مدت، بازگشت تدریجی پرندگان به بازار نیز مشاهده شده است. بازاریان می‌گویند مدتی طولانی پرنده‌ای در بازار دیده نمی‌شد، زیرا بوی شدید سوختگی مانع حضور آن‌ها بود. اکنون این بو کمتر شده، اما آنچه در حال رخ دادن است، به اعتقاد بسیاری، می‌تواند از خود آتش‌سوزی مخرب‌تر باشد.

سرعت ساخت‌وساز در بازار رشت بسیار بالا و غیرقابل باور است. این ساخت‌وسازها بدون ارائه حتی یک مجوز مشخص در حال انجام است و تاکنون هیچ طرحی برای سامان‌دهی و بازسازی بازار تاریخی رشت در سازمان میراث فرهنگی به تصویب نرسیده است. در حالی که بر اساس قانون، چون بازار رشت در فهرست میراث ملی ثبت شده، هرگونه ساخت‌وساز در آن باید مطابق ضوابط میراث فرهنگی انجام شود.

همین اقدامات بی‌ضابطه اکنون یکی از دلایل فرو ریختن سردر تاریخی است؛ سردری که گفته می‌شود قرار است دوباره بازسازی شود. با این حال، هیچ تضمینی وجود ندارد که چنین وعده‌ای واقعاً عملی شود؛ همان‌طور که سردر تاریخی بازار ملک سال‌ها پیش فرو ریخت و هرگز دوباره ساخته نشد.

در مجموع، آنچه اکنون در بازار رشت در جریان است نه‌تنها غیرقانونی است، بلکه می‌تواند هویت تاریخی بازار را برای همیشه از بین ببرد. روندی که اگر ادامه پیدا کند، در نهایت ممکن است چیزی که باقی می‌ماند دیگر بازار تاریخی رشت نباشد.

بیشتر بخوانید:

قول‌هایی برای بازار رشت

ببینید آتش‌سوزی‌های صنعتی و تجاری در ایران / طی یک ماه بیش از ۳ آتش‌سوزی / نشت گاز ، سهل‌انگاری یا عمدی؟

تماشاخانه

چند دقیقه از سینمای ناب داریوش مهرجویی (تماشا کنید)

چند دقیقه از سینمای ناب داریوش مهرجویی (تماشا کنید)

فیلم های دیگر