بامدادجنوب ؛ مریم خوئینی - مشکلات اقتصادی و فشارهای معیشتی، در کنار پیامدهای اجتماعی و سیاسی خود، میتوانند دامنه نارضایتی و اعتراض در جامعه را گسترش دهند. در جریان اعتراضات سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۳۹۸، شعاری مطرح شد که فراتر از مطالبات اقتصادی، حامل پیامی سیاسی برای جریانهای مختلف بود:«اصلاحطلب، اصولگرا، دیگه تمومه ماجرا» شعاری که اگرچه برخی آن را صدای اقلیتی از معترضان میدانستند و معتقد بودند نمیتوان آن را به کل جامعه تعمیم داد، اما نمیشد پیام و معنای سیاسی آن را نادیده گرفت. شاید در آن مقطع، بخشی از فعالان و چهرههای سیاسی تمایلی نداشتند این احتمال را جدی بگیرند که جامعه، دستکم بخشی از آن، دیگر خود را در چارچوب دوگانه اصولگرا و اصلاحطلب تعریف نکند و از عملکرد هر دو جریان عبور کرده باشد.
اکنون، با گذشت چند سال از آن اعتراضات و در شرایطی که مسائل اقتصادی همچنان یکی از مهمترین زمینههای نارضایتی اجتماعی است، بار دیگر این پرسش مطرح میشود که جایگاه جریانهای سیاسی در نگاه جامعه کجاست و آیا اصولگرایان و اصلاحطلبان همچنان از ظرفیت و اعتماد لازم برای نمایندگی مطالبات مردم برخوردارند؟ برای بررسی این پرسش، پای صحبت چهرههایی از هر دو جریان سیاسی نشستهایم تا ارزیابی آنان را از نسبت جامعه با جریانهای سیاسی و فاصله احتمالی میان مطالبات مردم و ساختار سیاسی کشور بشنویم.
محمدصادق بحرانی، فعال سیاسی اصولگرا در گفتوگو با بامداد جنوب در خصوص شعار «اصلاحطلب، اصولگرا، دیگه تمومه ماجرا»، گفت: اولین نکته درباره این شعار، سابقه شکلگیری آن است. از همان ابتدا، جریانهای ضدانقلاب و سلطنتطلب در طرح و ترویج آن نقش داشتند و تلاش میکردند با استفاده از فضای افکار عمومی و اعتراضات مردم، برای خود پایگاه اجتماعی ایجاد کنند. بنابراین، خاستگاه اولیه شعار را میتوان دارای زمینهای بیرونی و با هدف بهرهبرداری سیاسی از اعتراضات دانست.
وی تصریح کرد: با این حال، این شعار بر بستری از نارضایتی و آسیب به سرمایه اجتماعی شکل گرفت، بستری که نمیتوان آن را نادیده گرفت. هر جریان یا گروهی که بخواهد از نارضایتی عمومی بهرهبرداری کند، معمولاً بر زخمی دست میگذارد که پیش از آن در جامعه وجود داشته است. بخشی از این زمینه به عملکرد داخلی و بهویژه ناکامی در حل مسائل کشور، خصوصاً مسائل اقتصادی، بازمیگشت. برای مثال، دولت روحانی با مجموعهای از شعارها و وعدهها، بهویژه با تأکید بر حل مسائل از مسیر مذاکره، روی کار آمد و در انتخابات سال ۱۳۹۶ نیز با مشارکت بالای مردم و کسب آرای قابل توجه، بار دیگر رأی اعتماد گرفت. اما شکست آن دولت در تحقق پروژه محوری خود، یعنی حل مسائل کشور از طریق مذاکره، به سرخوردگی بخشهایی از جامعه و گسترش فضای ناامیدی منجر شد. پس از آن نیز با روی کار آمدن ترامپ، طرف خارجی تلاش کرد از این فضای نارضایتی و ناامیدی بهرهبرداری کند. بنابراین، اگرچه شعار مورد بحث در ابتدا از زمینهای بیرونی برخوردار بود، اما بر ضعفها و نارضایتیهای داخلی نیز تکیه داشت. به همین دلیل، نمیتوان تمام زمینههای شکلگیری و ماندگاری آن را صرفاً به عوامل خارجی نسبت داد.
این فعال اصولگرا درباره اینکه آیا امروز نیز میتوان گفت بخشی از جامعه از دو جریان اصولگرا و اصلاحطلب عبور کرده است؟گفت: اگر امروز همین سؤال را از مردم عادی بپرسید، ممکن است در ظاهر با این پاسخ مواجه شوید که از سیاست خستهاند و جریانهای سیاسی، چه اصولگرا و چه اصلاحطلب، نتوانستهاند پاسخگوی نیازهای آنان باشند. به نظر من، شاید این قضاوت از نظر تحلیلی دقیق نباشد، اما نمیتوان انتظار داشت مردم در شرایط دشوار اقتصادی و اجتماعی، مسائل را با همان دقت و جزئیاتی بررسی کنند که یک تحلیلگر سیاسی بررسی میکند. در هر صورت، شنیدن چنین دیدگاهی از مردم دور از انتظار نیست.
بحرانی اضافه کرد: هر دو جریان سیاسی، با وجود خدمات و اقداماتی که داشتهاند و نمیتوان آنها را انکار کرد، در ارائه یک ایده جذاب برای حکمرانی، صورتبندی درست مسائل و ارائه راهکار برای حل آنها با مشکل مواجه بودهاند. همین مسئله باعث شده نتوانند تصور موجود در بخشی از جامعه درباره ناکارآمدی جریانهای سیاسی را تغییر دهند. از سوی دیگر، شیوه سیاستورزی در کشور ما نیز تا حد زیادی بر نفی و تخریب رقیب استوار شده است. به همین دلیل، در مواردی مردم نه از سر همراهی و باور به برنامه یک جریان، بلکه در واکنش به جریان رقیب به یک گزینه رأی دادهاند. در چنین فضایی، ایده ایجابی و برنامه مشخص برای اداره کشور کمتر دیده میشود و همین رویکرد، به تقویت این تصور در جامعه کمک کرده است که جریانهای اصولگرا و اصلاحطلب هیچکدام پاسخ مناسبی برای مسائل کشور ندارند.
وی همچنین درباره نقش تندروهای دو جریان در تقویت این نگاه، گفت: یکی دیگر از عوامل مؤثر، نقش رادیکالیسم و تندروهای هر دو جریان سیاسی است. این گروهها معمولاً مسئولیتپذیری لازم را ندارند و بهجای تمرکز بر حل مسائل کشور، بر تندتر شدن فضای سیاسی و تخریب رقیب تأکید میکنند.
در جریان اصلاحات، برخی طیفهای رادیکال در مواردی مواضعی اتخاذ میکنند که به مواضع جریانهای ضدملی و ضدانقلاب نزدیک میشود و گاه با آنها همداستان به نظر میرسند. این گروهها ممکن است از افزایش نارضایتی و تشدید تنشها، برای خود فرصت و منفعت سیاسی متصور باشند. در جریان اصولگرایی نیز رفتار برخی چهرههای تندرو، با وجود ادعای حمایت از انقلاب، به تقویت همین تصور در ذهن جامعه کمک میکند. این افراد نیز با رویکردهای رادیکال خود به تثبیت این ذهنیت دامن میزنند که جریانهای سیاسی برنامهای برای حل مشکلات ندارند و صرفاً به دنبال حذف رقیب هستند.
این فعال سیاسی بیان کرد: به نظر میرسد بخشی از راهبرد این طیفها، تشدید فضای سیاسی و کاهش مشارکت گروههای مختلف جامعه در انتخابات است؛ بهگونهای که بخشهای بیطرف یا کمتر سیاسی جامعه و حتی بخشی از پایگاه رأی اصلاحطلبان از مشارکت سیاسی فاصله بگیرند و در نتیجه، میدان برای فعالیت یک اقلیت محدودتر فراهم شود. در این شرایط، تندروها میتوانند با استفاده از شعارها و مواضع رادیکال، رقیبان خود را درون جریان سیاسی کنار بزنند و موقعیتهای بیشتری به دست آورند.
بحرانی افزود: در حالی که این گروهها نیز در عمل، راهکار روشنی برای اداره کشور و حل مسائل آن ارائه نکردهاند. مسئله اصلی آنها بیشتر تخریب و تضعیف رقیب است تا ارائه برنامهای مشخص برای بهبود شرایط. به همین دلیل، نمیتوان از آنها انتظار داشت که در حوزه راهکارهای اجرایی و ایجابی، پاسخ روشنی داشته باشند.
وی تصریح کرد: جریانهای سیاسی، چه اصولگرا و چه اصلاحطلب، باید بیش از گذشته بر ارائه راهحل تمرکز کنند و به گفتوگوی واقعی با مردم روی بیاورند. رسالت جریان سیاسی این است که اجازه ندهد روح ناامیدی بر جامعه حاکم شود و بتواند به مردم نشان دهد که حتی با وجود مشکلات و محدودیتها، امکان حل مسائل کشور با تکیه بر توان داخلی، همدلی و همگرایی وجود دارد. البته این موضوع نباید صرفاً در حد شعار باقی بماند، بلکه باید به برنامه و اقدام عملی تبدیل شود. در حال حاضر، من هر دو جریان را از نظر ارائه ایده و راهکار، تا حدی بیانگیزه و کمتحرک میبینم. با این حال، در جریان اصلاحات، نسل جوانتری را مشاهده میکنم که با رویکردی ملی به دنبال ایجاد تغییر در این فضاست؛ هرچند این تلاشها نیز باید متمرکزتر و دقیقتر شود. امیدوارم در جریان اصولگرایی نیز چنین دغدغهای شکل بگیرد؛ چراکه با روشهای گذشته و تکیه بر شیوههای سنتی سیاستورزی نمیتوان شرایط امروز را مدیریت کرد. هر دو جریان نیازمند یافتن راهی تازه برای ارتباط مؤثر با جامعه و ارائه راهکارهایی عملی برای اداره کشور هستند.
جاسم شجاع، فعال سیاسی اصلاحطلب نیز در گفتوگو با بامداد جنوب گفت: برای بررسی شعار «اصلاحطلب، اصولگرا، دیگه تمومه ماجرا» باید به روند تحولات سیاسی کشور در سالهای گذشته بازگردیم. در دولت اصلاحات، مردم با رویکرد اصلاحطلبی وارد عرصه شدند و با رأی خود، مخالفتشان را با جریان رقیب نشان دادند. اما چه اتفاقاتی رخ داد که جامعه بهتدریج به چنین شعاری رسید؟ اگر به خاطر داشته باشید، در سال ۱۳۷۸ ماجرای کوی دانشگاه اتفاق افتاد. در آن مقطع، مردم با حمایت از تفکر اصلاحطلبی، به جریان مقابل این پیام را منتقل کردند که با رویکردهای رادیکال مخالفاند و نمیخواهند چنین تفکری در ساختار سیاسی کشور نهادینه شود. با این حال، متأسفانه رویکردهای رادیکال همچنان ادامه پیدا کرد. دولت اصلاحات، با وجود عملکردی که میتوان بخشهایی از آن را مثبت ارزیابی کرد، در سالهای پایانی فعالیت خود با بحرانها و موانع متعددی روبهرو شد. تعبیر معروف «هر ۹ روز یک بحران» و همچنین سخن رئیسجمهور وقت مبنی بر اینکه در دوره مسئولیتش نقش یک «تدارکاتچی» را داشته است، نشاندهنده محدودیتهایی بود که دولت با آن مواجه بود. این شرایط را میتوان یکی از عوامل دلسردی مردم از روند اصلاحات دانست.
شجاع تصریح کرد: پس از آن، دولت آقای احمدینژاد روی کار آمد. این دولت با شعارهای پوپولیستی فعالیت خود را آغاز کرد و در عرصه سیاست خارجی نیز با برخی مواضع و رویکردهای تقابلی، به تشدید تنشها با کشورهای دیگر دامن زد؛ در حالی که میشد با راهبری و تدبیر مناسب، از شدت تقابل قدرتهای بینالمللی با ایران کاست. این رویکردها بهجای کاهش تنش، بر دامنه آن افزود و کشور را به سمت شرایط دشوارتری سوق داد. در سال ۱۳۸۸ نیز انتخابات و اعتراضات گسترده پس از آن شکل گرفت. بار دیگر بخش قابل توجهی از مردم به جریان اصلاحطلبی گرایش نشان داده بودند، اما نحوه مواجهه دولت وقت با اعتراضات، از جمله بهکار بردن تعبیر «خس و خاشاک» درباره معترضان، بر شکافهای موجود افزود. در ادامه، برخورد با چهرههای شاخص اصلاحطلب و محدودیتهایی که برای آنان ایجاد شد، به انشقاق در این جریان انجامید؛ بهگونهای که گروهی از فعالان اصلاحطلب از عرصه سیاسی کنار رفتند، برخی به حاشیه رانده شدند، تعدادی در حصر قرار گرفتند و عدهای نیز کشور را ترک کردند.
وی یادآور شد: در سوی دیگر، جریان اصولگرا نیز با اختلافات و انشقاقهای داخلی مواجه شد. شکلگیری و قدرت گرفتن جریان پایداری و فاصله گرفتن آن از اصولگرایان سنتی، از جمله تحولات این دوره بود. به این ترتیب، هر دو جریان سیاسی بهتدریج با اختلافات درونی و تغییراتی در ساختار و پایگاه اجتماعی خود روبهرو شدند.
این فعال سیاسی افزود: پس از پایان دولت احمدینژاد، در سال ۱۳۹۲ دولت آقای روحانی روی کار آمد دولتی که با رویکرد اعتدال و حمایت بخشی از اصولگرایان و اصلاحطلبان شکل گرفت. با این حال، میزان مشارکت در انتخابات نسبت به برخی دورههای قبل کاهش یافته بود. از سوی دیگر، سخن معروف آقای روحانی درباره احزاب که «شب انتخابات کرکرهها را بالا میبرند و بعد از انتخابات پایین میآورند»، خود بازتابی از وضعیت و جایگاه احزاب در ساختار سیاسی کشور بود. چنین شرایطی نیز به ناامیدی بخشی از جامعه دامن زد.
این فعال سیاسی اصلاحطلب افزود: در ادامه، اعتراضات مربوط به افزایش قیمت بنزین و دیگر مسائل اجتماعی و اقتصادی شکل گرفت. مجموعه این اتفاقات، در کنار نحوه مواجهه برخی جریانهای داخلی و بخشهایی از حاکمیت با اعتراضات، باعث شد گروهی از مردم نسبت به هر دو جریان اصولگرا و اصلاحطلب دلسرد شوند و اعتماد خود را به آنها از دست بدهند. در انتخابات سال ۱۴۰۰ نیز آقای رئیسی به ریاستجمهوری رسید، اما مشارکت انتخاباتی همچنان پایین بود. دولت او را میتوان دولتی با رویکردهای رادیکالتر دانست؛ دولتی که بخشی از نیروهای جریان پایداری نیز در آن حضور داشتند. در همین دوره، اعتراضات سال ۱۴۰۱ با محوریت شعار «زن، زندگی، آزادی» شکل گرفت و مسائل و مطالبات اجتماعی گستردهتری در فضای عمومی مطرح شد. سرانجام در سال ۱۴۰۳، با شهادت آقای رئیسی، دوره دولت او به پایان رسید و انتخابات ریاستجمهوری دیگری برگزار شد که به تشکیل دولت آقای پزشکیان انجامید؛ دولتی که آن هم با مشارکت محدودتر نسبت به برخی دورههای گذشته روی کار آمد. پس از آن نیز کشور با جنگ دوازدهروزه و سپس جنگ چهلروزه مواجه شد.
شجاع اضافه کرد: اگر این اتفاقات را بهعنوان قطعات یک پازل در کنار یکدیگر قرار دهیم، متوجه میشویم که سوءمدیریتها، استفاده نادرست از جایگاههای مدیریتی و اختلافات و دگردیسیهای درونی جریانهای سیاسی، در شکلگیری وضعیت امروز بیتأثیر نبودهاند. برای نمونه، در دولت آقای روحانی، نیروهایی از دو جریان اصولگرا و اصلاحطلب با عنوان اعتدالگرا در کنار یکدیگر قرار گرفتند. با این حال، بخش قابل توجهی از مدیران و مسئولان در سطوح مختلف دولت، بهویژه در بدنه مدیریتی وزارتخانهها، از نیروهای اصولگرا بودند که همچنان با همان نگاهها و رویکردهای پیشین فعالیت میکردند. در نتیجه، دولت اعتدال نتوانست بهطور کامل مطالبات و انتظاراتی را که جامعه از آن داشت، برآورده کند.
وی ادامه داد: پس از اعتراضات سال ۱۴۰۱ و مجموعه اتفاقاتی که در سالهای اخیر رخ داد، بخشی از جامعه در تقابل بیشتری با ساختار سیاسی قرار گرفت. به باور من، این نگاه همچنان در حال گسترش است؛ هرچند اعتقادی ندارم که اکثریت مردم از نظام جمهوری اسلامی عبور کردهاند. باور من این است که هنوز بخش عمدهای از جامعه به نظام وفادار است، اما انتظار دارد اصلاحاتی در ساختار و شیوه اداره کشور صورت بگیرد.
وی در پاسخ به این پرسش چه راهکاری میتواند به بازسازی اعتماد عمومی و کاهش فاصله جامعه و جریانهای سیاسی کمک کند؟ گفت: به نظر من، باید دولتهایی با رویکرد آشتی ملی و وفاق ملی شکل بگیرند؛ دولتهایی که همه گروهها و جریانهایی را که به کشور و سرزمین خود دلبستگی دارند، در فرایند تصمیمگیری مشارکت دهند. باید دست جریانهای رادیکال در هر دو طیف اصولگرا و اصلاحطلب از تصمیمگیریهای کلان کوتاه شود و سوءمدیریتها و سوءاستفادههای احتمالی در جایگاههای مدیریتی نیز برای مردم روشن شود. مردم باید بتوانند عملکرد مسئولان را شفاف ببینند و نسبت به اصلاح امور اطمینان پیدا کنند. در چنین شرایطی، امکان بازسازی اعتماد عمومی و بازگشت آرامش به عرصه مدیریت کشور فراهم خواهد شد. امیدوارم با تغییر رویکردها و فراهم شدن زمینه مشارکت طیفهای مختلف، شاهد آرامش و ثبات بیشتری در سطح مدیریت و ساختار کلان جمهوری اسلامی باشیم.