عصر ایران؛ محسن سلیمانی فاخر - تنهایی به یکی از واقعیتهای نگرانکننده جوامع معاصر تبدیل شده است. شاید عجیب به نظر برسد که در روزگاری که ابزارهای ارتباطی بیش از هر زمان دیگری در دسترس انسان قرار دارند، احساس تنهایی نیز چنین ابعاد گستردهای پیدا کرده است.
امروز میتوان در چند ثانیه با فردی در آن سوی جهان ارتباط برقرار کرد، در دهها گروه مجازی عضویت داشت و هر روز صدها پیام دریافت کرد، اما همچنان از فقدان یک ارتباط واقعی و احساس تعلق رنج برد.
این همان تناقضی است که تنهایی را به یکی از مسائل مهم زندگی مدرن تبدیل کرده است.
در سال 2016، انتصاب تریسی کراوچ بهعنوان نخستین وزیر تنهایی بریتانیا، توجه افکار عمومی را به امری جلب کرد که تا پیش از آن عمدتاً در حوزه تجربههای فردی، روانشناسی و روابط خانوادگی بررسی میشد. این انتصاب، نشانهای از تغییر نگاه به تنهایی و پذیرش این واقعیت بود که انزوای انسانها میتواند پیامدهایی فراتر از زندگی خصوصی آنان داشته باشد.
روایت شخصی کراوچ نیز واجد یک تناقض تأملبرانگیز است. او با وجود برخورداری از خانواده، دوستان و یک رابطه عاطفی، دورهای طولانی از احساس بیگانگی و گسست از جهان را تجربه کرده بود.
این روایت نشان میدهد تنهایی را نمیتوان صرفاً با تعداد افرادی که پیرامون یک انسان حضور دارند، اندازهگیری کرد. مسأله همیشه نبودن دیگران نیست؛ گاهی دیگران حضور دارند، اما ارتباطی که بتواند به انسان احساس دیدهشدن، شنیدهشدن و تعلق ببخشد، وجود ندارد.
در واقع، یکی از ویژگیهای زندگی معاصر، جای گزینشدن تدریجی ارتباط با تماس است.
انسانها بیش از گذشته با یکدیگر در تماساند، اما این تماسها لزوماً به رابطههای عمیق و پایدار منجر نمیشوند. پیامها، واکنشها، دنبالکردن صفحات مجازی و حضور در شبکههای اجتماعی ممکن است تصویری از مشارکت اجتماعی ایجاد کنند، بیآنکه الزاماً احساس همدلی و صمیمیت را تقویت کنند. در چنین شرایطی، فرد میتواند از نظر ارتباطی فعال و از نظر عاطفی منزوی باشد.
البته تقلیل مسئله تنهایی به فناوری نیز نوعی سادهسازی است. تلفنهای هوشمند و شبکههای اجتماعی بهخودیخود علت تمام اشکال تنهایی نیستند؛ بلکه در بسیاری موارد، صورتهای تازهای از ارتباط را شکل دادهاند که ممکن است جایگزین تعاملات عمیق و چهرهبهچهره شوند. مسألۀ اصلی، تغییر کیفیت رابطههای انسانی است؛ تغییری که در آن سرعت ارتباط، گاهی جای عمق ارتباط را میگیرد و فراوانی تماسها، توهمی از صمیمیت میسازد.
اما ماجرا به همینجا ختم نمیشود. تنهایی همیشه محصول انزوای اجتماعی نیست. گاهی انسان در متن یک خانواده، محیط کار، جمع دوستان و حتی یک رابطه عاطفی، احساس میکند از جهان پیرامون خود فاصله گرفته است. این شکل از تنهایی را نمیتوان صرفاً با افزایش معاشرت یا فراهمکردن امکانات ارتباطی برطرف کرد. در چنین وضعیتی، فرد نه لزوماً از فقدان آدمها، بلکه از فقدان احساس تعلق رنج میبرد.
در اینجا مفهوم «امر غریب» در اندیشه هایدگر، دریچهای برای فهم عمیقتر مسأله میگشاید. انسان معمولاً جهان را همچون خانهای آشنا تجربه میکند؛ فضایی که در آن عادتها، روابط و مناسبات روزمره به او احساس امنیت میبخشند. اما گاهی این جهان آشنا، ناگهان چهرهای ناآشنا پیدا میکند. آنچه پیشتر بدیهی و اطمینانبخش بود، دیگر چنین نیست. فرد در میان همان آدمها و در همان محیط سابق زندگی میکند، اما احساس میکند دیگر به آن جهان تعلق ندارد. گویی خانه سر جای خود باقی مانده، اما حس خانهبودن از میان رفته است.
این وضعیت، وجهی فراتر از تنهایی اجتماعی دارد و به تجربهای عمیقتر از بیگانگی انسان با جهان مربوط میشود. شاید به همین دلیل است که برخی از عمیقترین تجربههای تنهایی، نه در خلوت و انزوا، بلکه در شلوغترین لحظات زندگی اتفاق میافتند؛ زمانی که فرد در میان جمع حضور دارد، اما نمیتواند پیوند معناداری میان خود و دیگران برقرار کند.
از سوی دیگر، تبدیل تنهایی به موضوع سیاستگذاری عمومی، پرسش مهمی را پیش روی دولتها و نهادهای اجتماعی قرار میدهد: آیا میتوان با مداخله اداری و برنامههای حمایتی، مسئلهای را حل کرد که بخشی از آن ریشه در ساختار زندگی مدرن و بخشی دیگر در تجربه پیچیده وجود انسانی دارد؟
پاسخ به این پرسش مستلزم تفکیک دو سطح از مسأله است:
در سطح نخست، تنهایی ناشی از شرایط اجتماعی، گسست پیوندهای جمعی، انزوای سالمندان، ضعف مناسبات محلی و کاهش فرصتهای تعامل انسانی است. این نوع تنهایی نیازمند سیاستگذاری، حمایت اجتماعی و ایجاد فضاهایی برای بازسازی ارتباطات انسانی است.
در سطح دوم، با تجربهای وجودی مواجهیم که حتی در بهترین شرایط اجتماعی نیز ممکن است از میان نرود. هیچ جامعهای نمیتواند تضمین کند که شهروندانش هرگز احساس تنهایی نکنند.
بااینحال، پذیرش وجه وجودی تنهایی نباید بهانهای برای نادیدهگرفتن مسئولیت اجتماعی باشد. اینکه تنهایی بخشی از تجربه انسانی است، به این معنا نیست که باید در برابر انزوای تحمیلی، فروپاشی روابط اجتماعی و بیتفاوتی عمومی تسلیم شد. میان تنهایی بهمثابه تجربهای انسانی و تنهایی بهمثابه پیامد شرایط نامطلوب اجتماعی تفاوت وجود دارد؛ تفاوتی که سیاستگذاران، رسانهها و نهادهای مدنی باید آن را جدی بگیرند.
جوامع امروز بیش از آنکه به ابزارهای تازه ارتباطی نیاز داشته باشند، به بازسازی معنای ارتباط نیازمندند. ارتباط انسانی مستلزم حضور، توجه، همدلی و پذیرش دیگری است. انسان به رابطهای نیاز دارد که در آن صرفاً مخاطب یک پیام نباشد، بلکه بهعنوان یک وجود انسانی دیده شود.
مسئله تنهایی را نمیتوان فقط با پرسیدن این سؤال فهمید چه تعداد آدم در اطراف ما هستند. پرسش مهمتر این است؛ آیا در میان این همه آدم، کسی هست که بتوانیم نزد او خود واقعیمان باشیم؟ شاید بحران اصلی عصر ارتباطات نه کمبود راههای ارتباطی، بلکه کاهش فرصتهایی باشد که در آنها انسانها واقعاً یکدیگر را ملاقات میکنند.
تنهایی در جهان امروز، بیش از آنکه حکایت غیبت دیگران باشد، روایت دشوار انسانهایی است که در میان انبوه ارتباطات، هنوز در جستوجوی تجربه ساده اما کمیابِ تعلقاند.