عصر ایران - تجمعات شبانهای که پس از آغاز جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل در خیابانها و میادین شکل گرفتند، در روزهای نخست کارکردی مهم و قابل دفاع داشتند. این تجمعات به تقویت همبستگی ملی، افزایش روحیه نیروهای مسلح، نمایش پایداری جامعه و انتقال پیام بازدارندگی به دشمن کمک کردند. حضور مردم در خیابانها نشان میداد که جامعه در برابر تجاوز خارجی منفعل نیست و از توان دفاعی کشور حمایت میکند. در شرایط جنگی، تجمع خیابانی صرفاً یک رویداد تبلیغاتی نیست، بلکه ابزاری برای مدیریت روحیه عمومی، تولید امید و تقویت احساس تعلق جمعی است. این حضور میتواند به نیروهای مسلح اطمینان دهد که از پشتیبانی اجتماعی برخوردارند و به دشمن نشان دهد که فشار خارجی به تضعیف اراده ملی منجر نشده است. از همین منظر، استاندار فارس تجمعات شبانه را نوآوری ایرانیان در دفاع ملی توصیف کرده و افزایش روحیه و اعتمادبهنفس رزمندگان را از آثار آن دانسته است. رئیسجمهور نیز این تجمعات را جلوهای از انسجام ملی و سرمایهای ارزشمند برای عبور از شرایط حساس خوانده است.
این تجمعات در دوران جنگ دستکم چهار کارکرد اساسی داشتند. نخست، تقویت روحیه دفاعی و پیوند میان مردم و نیروهای مسلح. دوم، نمایش پایداری جامعه و تقویت بازدارندگی در برابر دشمن. سوم، تولید روایتی از وحدت و مقاومت ملی. چهارم، تقویت همبستگی عاطفی و احساس تعلق جمعی در میان بخشهایی از جامعه. بااینحال، پس از جنگ، کارکرد این تجمعات نیز باید متناسب با شرایط جدید تغییر میکرد. جامعه پس از جنگ بیش از آنکه به تداوم فضای بسیج جنگی نیاز داشته باشد، به بازسازی، پاسخگویی، ترمیم شکافها و بازتعریف هویت ملی نیازمند است. وحدتی که در دوران جنگ حول مقابله با دشمن شکل میگیرد، پس از جنگ باید حول وطن، عدالت، مشارکت، اعتماد عمومی و آینده مشترک بازتعریف شود. بنابراین، ادامه تجمعات با همان ادبیات جنگی و انتقامجویانه، میتواند مانع شکلگیری فرصت تازهای برای بازسازی اجتماعی شود.
یکی از مسائل مهم تغییر تدریجی محتوای شعارها و سخنرانیهاست. تجمعاتی که در ابتدا با محوریت دفاع از ایران و حمایت از نیروهای مسلح شکل گرفتند، بهتدریج در مواردی به صحنه حمله به رئیسجمهور، رئیس مجلس و وزیر امور خارجه تبدیل شدهاند. شعارهایی مانند «پزشکیان و قالیباف رو میدیم، اورانیوم نمیدیم» و «قالیباف، عراقچی، پس خون رهبرم چی؟» نمونههایی از این تغییر رویکرد هستند. این شعارها صرفاً بیان مخالفت با یک تصمیم سیاسی نیستند، بلکه با ایجاد پیوند میان مذاکره و خیانت، هرگونه تصمیمگیری دیپلماتیک را در معرض اتهام سازش قرار میدهند. گزارشهایی نیز از پلاکاردهایی منتشر شده که خواستار عزل و محاکمه مسئولان هستند. چنین رویکردی تجمع را از ابزار حمایت ملی به ابزاری برای فشار سیاسی و تصفیه درونی تبدیل میکند. این تحول از آن جهت نگرانکننده است که اختلافنظر درباره سیاست خارجی را به تقابل با مسئولان رسمی کشور گره میزند.
انسجام اجتماعی زمانی تقویت میشود که تجمعات بتوانند زبان مشترکی میان اقشار مختلف جامعه ایجاد کنند و دغدغههای واقعی مردم، از جمله امنیت، معیشت، بازسازی و آینده کشور را بازتاب دهند. اما هرگاه تجمعات به نمادهای مذهبی، جنگی و جناحی محدود شوند و مطالبات روزمره مردم در حاشیه قرار گیرند، ظرفیت وحدتآفرینی آنها کاهش مییابد. اگر تجمعات به گروهی خاص محدود شوند و شعارهایی انتخاب کنند که خود حامل پیامهای ضد وحدت هستند، نهتنها انسجام اجتماعی تقویت نمیشود، بلکه شکاف میان مردم نیز عمیقتر خواهد شد. روزنامه اصولگرای جوان نیز تهدید نهادهایی مانند وزارت امور خارجه و مجلس و خائننامیدن مسئولان را از عوامل دلسردی مردم و تشدید انشقاق اجتماعی دانسته است. حمایت از مسئولان اداره کشور نیز زمانی معنادار است که در کنار آن، امکان نظارت، انتقاد منصفانه و مطالبه پاسخگویی وجود داشته باشد. اما در بخشی از تجمعات شبانه، الگویی از حمایت مشروط شکل گرفته است. بر اساس این الگو، حمایت از نهادها و مسئولان به پذیرش روایت گروههای تندرو از سیاست خارجی و مذاکره مشروط میشود.
این رویکرد از چند جهت برای حکمرانی آسیبزاست. نخست آنکه مسئولان پیش از بررسی عملکردشان، با برچسبهایی مانند سازشگر، نفوذی و خائن بیاعتبار میشوند. دوم آنکه مرز میان انتقاد سیاسی و تهدید و تحقیر از میان میرود. پرتاب سنگ به سمت وزیر امور خارجه و استفاده از شعارهای توهینآمیز نمونهای از این وضعیت است. سوم آنکه فضای تصمیمگیری بهجای نهادهای رسمی، به خیابان و گروههای فشار منتقل میشود.
تیم مذاکرهکننده و بهویژه عباس عراقچی، بیش از دیگران هدف شعارها و اتهامات قرار گرفتهاند. انتقاد از سیاست خارجی و عملکرد مذاکرهکنندگان حق طبیعی جامعه است، اما زمانی که این انتقاد به محاکمه نمایشی، اتهام خیانت و مطالبه برکناری بدون ارائه جایگزین تبدیل شود، از نظارت سیاسی فاصله میگیرد و به تخریب ظرفیت تصمیمگیری کشور میانجامد. این وضعیت در داخل موجب میشود تیم مذاکرهکننده در فضایی از تهدید و بیاعتباری قرار گیرد که میتواند توان مذاکره و استقلال تصمیمگیری آن را کاهش دهد و در سطح بینالمللی نیز طرف مقابل ممکن است به این برداشت برسد که هرگونه توافق با ایران با مقاومت داخلی و فشار خیابانی روبهرو خواهد شد. چنین برداشتی میتواند قدرت چانهزنی ایران را تضعیف کند.
تجمعات شبانه در دوران جنگ، سرمایهای ارزشمند برای تقویت پایداری ملی، افزایش روحیه دفاعی و نمایش بازدارندگی بودند. اما تداوم آنها با همان ادبیات جنگی و چرخش به سمت حمله به مسئولان، میتواند به انسجام اجتماعی و وحدت ملی آسیب بزند. برای حفظ و تقویت این سرمایه ملی، چند تغییر ضروری است. نخست، جهتگیری شعارها باید از جنگ و انتقام به دفاع از ایران و منافع ملی تغییر کند. دوم، انتقاد از مسئولان باید بهجای اتهامزنی و تهدید، بر نظارت، نقد منصفانه و مطالبه پاسخگویی استوار باشد. سوم، سازماندهی این تجمعات باید از کنترل جناحی فاصله بگیرد و به سمت مشارکت واقعی مردم و توجه به مطالبات معیشتی و مدنی حرکت کند. تجمعات زمانی میتوانند همچنان سرمایهای برای کشور باشند که بهجای تعمیق شکافهای داخلی، زمینهساز همبستگی، اعتماد و ساختن آینده مشترک شوند.