کد خبر ۱۲۰۷۹۳۲
تاریخ انتشار: ۰۹:۲۱ - ۰۱-۰۹-۱۴۰۵
کد ۱۲۰۷۹۳۲
انتشار: ۰۹:۲۱ - ۰۱-۰۹-۱۴۰۵
گفت‌و‌گو با حسین آتش‌پرور نویسنده و پژوهش‌گر ادبی

کلاس‌های داستان‌نویسی چقدر نقش و تأثیر داشته‌اند/ قرار نیست همه مثل گلشیری بنویسیم!

حسین آتش‌پرور نویسنده و پژوهش‌گر ادبی
خروجی این کلاس ها، نویسندگان متوسط گلخانه ای و پرورشی و با سطح پایین بوده. استادانی که فقط خودشان را قبول دارند و در مورد دیگران آدرس غلط می دهند. نتیجه اش مشروعیت و جسارت دادن کاذب و نشر آثار بی کیفیت و یک بار مصرف می شود.

عصر ایران؛ مهدی مالمیر- تعدد کلاس های داستان نویسی به گونه‌ای است که برخی به طعنه می گویند شمار مدرسان و شرکت کنندگان از خوانندگان داستان فزونی گرفته است.

به این بهانه و در این باره با حسین آتش‌پرور نویسنده و پژوهش‌گر ادبی گفت‌و‌گو کرده و بیشتر گپی زده‌ایم و او را هم البته در پایان بیشتر معرفی کرده‌ایم:

 * شما خودتان به عنوان مدرس در کلاس‌های زیادی شرکت داشته اید اما تا به حال برای یادگرفتن تکنیک ها و ظرائف نویسندگی در حوزه ادبیات، تجربه حضور در کلاس های داستان نویسی را به عنوان کارآموز داشته‌اید؟

- به عنوان مقدمه بحث پیش از پاسخ به پرسش شما ضروری است این نکته به مخاطبان تان یادآوری شود که خیلی از عوامل اثر گذار در رونق این کلاس ها تا به حال نادیده گرفته شده که در یک چرخه« صنعت فرهنگ» قرار می گیرند: سیاست های جهت دار و مخرب فرهنگی و اقتصادی و مسائلی از این دست هم وجود دارد که بر بازار گرم این کلاس‌ها  اثر گذاشته است.

اما در پیوند با پرسش شما، در زمان ما، تا جایی که به یاد دارم به شکل امروز کلاسی وجود نداشت. فوران احساسات و شورِ عشق بود که به صورت نوشته روی کاغذ می ریخت. و بعد از آن جست وجو و خواندن و کشف دیگرانی که مثل هم بودیم؛ دوستی های دو نفره و چند نفره .تجربه های مشترک، باز خوانی ها، بحث و ورزاندنِ نگاه. انجمن های ادبی شعر هم میدان دار ادبیات بودند. به خصوص شعر کلاسیک و ریش و سبیل‌دارها...

نسل قبل از من، سه چهار نفر خراسانی بیشتر  در حوزه ادبیات فعال نبودند و بیشتر دانشجو و پراکنده. تهران و شهرهای دیگر هم همینطور  بود. آثار، بیشتر در جُنگ ها منتشر می شد. تجربه های من و نسل ما در  همین جمع شدن های کوچک و رفت وآمد به تهران و دیگر شهرها شکل گرفت. مجله‌ها در پایتخت منتشر می شد و بیشتر هفتگی: ماهنامه سخن، که جمع خودش را داشت. فردوسی که پیشروی ادبیات روشنفکری بود. .رودکی که ادبی- هنری بود. نگین، صدف، سپید و سیاه، اطلاعات هفتگی، ترقی، خواندنی ها و بعدها جوانان و «زن روز» که بیشتر جوان های اهل مُد خوانندگانش بودند. مکتب اسلام و دانشمند هم بودند و مجلات و دیگر نشریاتی که برای نام بردن از همه آنها حضور ذهن ندارم.

میانسال های نویسندگان نسل  قبل یکی آل احمد بود و دیگری گلستان و طیف شان فضای داستان نویسی را در دست داشتند. جوان ترهای شان هم ساعدی و براهنی و صمد بهرنگی و چند تای دیگر. همین ها دور  و بر مطبوعات ادبی بودند. گلشیری و احمد محمود هم تازه مطرح می شدند. فضا بیشتر دست شاعرانی مثل مهدی اخوان ثالث و  احمد شاملو و فروغِ فرخزاد و نصرت رحمانی و فریدون مشیری و مهدی سهیلی بود. تحصیلات هنوز گسترده نشده بود و فضا همانطور که گفتم  بیشتر دست شاعران کلاسیک قرار داشت . محافل و انجمن های شعر هم بود. جمعیت کشور آنقدر ها نبود. از اوایل دهه چهل که به شکل عمومی جامعه به سمت مدرنیسم می رفت، جمعیت کل ایران حدود 20 میلیون نفر بود. در شهرهای بزرگ مثل شیراز و اصفهان و مشهد هم نهایت چهار، پنج نفر دانشجو و داستان نویس فعال بودند و در تهران هم قدری بیشتر . تجربه ها و آموخته هایمان در همنشینی ها و خواندن همین مجلات و جُنگ ها و کارهای یکدیگر بود. به نوعی می شود گفت خود رو، خودآموخته و برآمده از آزمون و خطا رشد کردیم.

* نویسندگی معمولا در خلوت شکل می‌گیرد اما این کارگاه ها و کلاس ها، نویسندگی را از خلوت به جلوت آورده اند. آیا این مسئله می تواند، فردیت نویسنده و نگاه بکر او از جهان را متاثر سازد؟

-نسل اول و دوم جدا از عشق ، خلوت، مطالعه، همنشینی و کافه نشینی، جهان خلاقه خودشان را شکل می دادند. بخشی از نسل سوم تا جایی که می دانم حاصل کلاس نبودند. تلاش، تجربه و خلاقیت ها و مطالعه و طغیان درونی خودشان بوده  که به صورت هنر  فوران کرده و می کند.

کلاس های  داستان نویسی مثل کلاس های مدارس و دانشگاه ها استاندارد نیست و بستگی به کسی دارد که تدریس می کند. از آن جا که هیچ معیاری برای این کار نیست، هرکسی می تواند به تدریس بپردازد  و مرجع علمی مستقلی هم نیست که آن را  قانون مند کند. درنتیجه هرکسی برای خودش کلاس می گذارد.کلاس ها بیشتر اصول و پایه را درس می دهند و در نهایت استاد، دانشجو را  به شیوه فردی خودش هدایت می کند. در مورد تاثیر این کلاس ها بر نگاه بکر نویسنده، به جهان بینی، میزان استقلال فکری و روحی و خلاقیت خود دانشجو هم بستگی دارد که در این کلاس ها ممکن است محدود و یا کمتر دیده شود.

تا جایی که به خاطر دارم کلاس ها و دوره ها و نشست‌های خانگی داستانی از اواخر دهه 60  با کلاس های گلشیری و براهنی شروع شد. آن ها  افزون بر پشت گرم بودن به تجربه های علمی بالای روز، تجربه  تدریس در کلاس و دانشگاه را داشتندکه البته از دانشگاه اخراج شده بودند.

همانطور که گفتید نویسندگی و هر هنر خلاقه ای با عشق و در خلوت شکل می گیرد. مطالعه و تجربه های زندگی، همنشینی با یکدیگر و به روز بودن به این خلاقیت کمک می کند.

 در نهایت خروجی این کلاس ها، نویسندگان متوسط گلخانه ای و پرورشی و با سطح پایین بوده. استادانی که فقط خودشان را قبول دارند و در مورد دیگران آدرس غلط می دهند. نتیجه اش مشروعیت  و جسارت دادن کاذب و نشر آثار بی کیفیت و یک بار مصرف می شود.

مهم ترین مساله یک نویسنده این است که در محتوا و یا فرم حرفی برای گفتن داشته باشد و بتواند در میان این همه صدا، به صدای خودش برسد.

* نویسنده خوب و معتبر بودن لزوما و طبعا به معنای آموزگار خوب بودن نیست، به نظرتان کسی که داستان خوب می نویسد، می‌تواند معلم خوبی هم باشد؟

-به نکته بسیار درستی اشاره کردید. به ندرت.  در این مورد تجربه دارم. تشخیص خوبی هم گاه نمی دهند. تنها خوب و مطرح بودن مهم نیست. فن آموزش جدا از این ها امروز یک علم و تخصص است. مترجم، منتقد و نویسنده  و داور خوب و مشهور بودن، تمام این ها مستلزم مهارت، خلاقیت، جامع نگری و ابتکار عمل است ولی نمی تواند دلیل بر تخصص در  کار دیگری باشد.

به خاطر داشته باشیم که ما همیشه ما به ازاء تجربه های سابق قضاوت می کنیم و اکثر در مورد کارهای تازه و خلاق آن را با همان  متر اندازه گیری می کنیم. در این مورد، ادبیات ما کم تلفات نداده.  در هرکار و حرفه ای، این نوآوری است که آن را به روز و جذاب می کند.

* چه قدر با این انتقاد موافقت دارید که کلاس های نویسندگی، به هرحال سبب می شود، نوشته ها از حالت یکه بودن خارج شوند و به تعبیری در حوزه نثر همه شبیه هم بنویسند؟

-همین طور است. جدا از کلاس ها که جای خود  دارد،. کسانی که بیشتر دور و بر بزرگان ادبیات هستند، پس از مدتی ناخودآگاه مثل آنها می شوند. از استثاها که بگذریم، مدتی است می بینیم که خیلی از شاعران، مثل اخوان ، شاملو و یا فروغ شعر می گویند. بدون هیچ تشخص، زبان و فردیتِ مستقل. یا همه مثل گلشیری می نویسند. این در هنرهای دیگر هم دیده می شود؛صدایشان صدای دیگری است. کسانی اگر مشهور و ماندگار شدند، به خاطر صدای تازه و مستقل شان بوده است.  قرار نیست همه مثل گلشیری بنویسیم که البته گلشیری نوع عالی آن است.  حالا تصور کنید یک شهر تمام آدم هایش شبیه مرادی کرمانی یا سیمین بهبهانی باشند!.

*در خلق اثر هنری، تخیل، حس زیبایی شناسی و مسائلی نظیر اینها چندان آموزش پذیر نیستند، پیشنهادتان برای تقویت این ویژگی‌ها به نویسندگان تازه کار و علاقه‌مند چیست؟

-کنکاش و جستجو گری، عادت زُدایی و عبور از عادتها یا به قول سهراب شستوی چشم ها. مطالعه،  خواندن ادبیات، به خصوص شعر و آثار گذشتگان و تامل در علوم دیگر، جامع نگری،آزمون و خطا، بال گشودن برای تجربه های تازه و به دنبال کشف و عبور از خود بودن، این ها همه به گسترشِ جهان بینی ما کمک می کند.

ورزش و تربیت تخیل در خلوتِ خود، برای نویسنده مهم است. پس از اثر گذاری سوژه در جان و ذهن و یا جلب توجه به موضوعی، آن را بنویسیم یا در ذهن به خاطر بسپاریم و رها نکنیم. شیفته خود نشویم و فقط در فکر چاپ یا انتشار نباشیم. همچنان سوژه را در ذهن  ورز و پرورش دهیم. پس از آوردن روی کاغذ، در دوباره خوانی ها به مهندسی و  معماری آن بپردازیم و مانند یک منتقد خلاق و سختگیر با آن روبروشویم.

این فرایند به کشف زیبایی شناسی  داستان خواهد انجامید.

*در آخر اینکه، توصیه تان برای آنهایی که علاقه‌مندند نویسندگی در حوزه ادبیات را در کلاس های آموزشی دنبال کنند چیست؟ به عبارت بهتر، ویژگی‌های یک کلاس خوب و پرفایده و معلم کاربلد در این حوزه چه باید باشد؟

معیار ها و نگاه ها بستگی به شخص و موقعیت و شیفتگی هرکس می تواند متفاوت باشد و این که اساسا چه می خواهد.

-تنها می توانم از تجربه ها و آسیب های خودم بگویم و نور به مسیری بتابانم که کار آموزان ادبیات می خواهند  درپیش بگیرند. در نهایت اما، انتخاب با خودشان است.

کلاس ها چه دانشگاهی و چه آزاد که کپیِ آن هاست، با این شیوه نتیجه ایده آل و مطلوبی از آن ها بدست نیامده.

به عنوان یک نمونه: مدارس و دانشگاه ها که یکی از دستاوردهای مهم دوران مدرن است آیا توانسته اند انسان را برای جامعه ی مدرن تربیت کنند؟ مدارس و کلاس ها مخاطب و دانشجو را با هر علاقه ای تک بعدی و یک شکل بار می آورند و دانشجو و دانش آموز را ناخواسته به رشته های پرآوازه، آینده داره و پولساز ، بدون آن که استعداد و یا علاقه  داشته یا نداشته باشد، متمایل می کنند.

کلاس هایی که یکطرفه و  از  بالا و «گفت» است؛ نه گفت وشنود. البته وجود و اثر شان را نمی شود منکر شد. در نهایت ادیب و دانشمند بار می آورند نه نویسنده خلاق.

امروز تعداد نویسندگان و شاعران و این گونه کلاس ها و ناشرین چندین برابر خوانندگان است!

ای کاش به جای این همه کلاس ادبی و کلاس های داستان نویسی و نویسنده در شرایطی که تیراژ کتاب به 200- 300 نسخه  در جمعیت 90 میلیونی  با این همه  تحصیل کرده رسیده، لااقل چهار تا خواننده خوب تربیت می کردند  که سطحی بار نیاییم و مدعی ومتخصص در همه چیز نباشیم و  هر مطلبی دل  مان خواست منتشر و خواننده را در انتخاب سرگردان  و گیج  نمی کردیم. نویسنده در گذشته امضا داشت. با خیال راحت می شد انتخاب کرد. اما حالا نویسنده 20 تا کتاب دارد! نه کسی عنوان یکی از آثارش را به یاد دارد و نه خودش را می شناسد و در تمام جلسات هم حضور دارد و در  ردیف جلو می نشیند! آن وقت شاگرد چنین نویسنده ای  چه خواهد شد؟

از طرفی نمی شود به کسی گفت بنویس یا ننویس یا چرا کلاس تشکیل داده ای.

آسان شدن فرایند چاپ هم نکته مهمی است که اگر درست و به وقت از آن  استفاده نشود،  وسوسه انگیز است که ما را به ناکجا می برد.

با شک اندیشی،  جستجو  و پرسشگری، عبور از باید و نباید ها، گذشتن از مرزها و سیم های خاردارِ، پشتکار و سخت کوشی و خلاقیت می توانیم  راه خود را پیدا کنیم و به  امضاء و صدای خود برسیم.

شیفته فوران دانش و مرعوب بیرون ریختن اصطلاحات پیچیده، نامانوس و دشوارِ فلان استاد و یا  بهمان نویسنده مشهور نشوید. شاگر فلان استاد بودن مهم نیست. اثر و خروجی آن مهم است. دانش و دانشمند بودن یک مساله است و انتقالِ آن، هنر و تخصص دیگر می طلبد. مشهور بودن و با دانش بودن مهم است اما شیوه انتقال آن با ساده ترین زبان مهم تر است که به جا و در موقعیت خود انتقال داده شود. چه مربیِ کودک باشد چه استاد دانشگاه تفاوتی پیدا نمی کند.درست مثل علامت های راهنمایی که با یک خط یا یک شکل ساده مفهوم را انتقال می دهد. همچون علامت های زبان: ( نقطه- ویرگورل و...).

فراموش نباید کرد که ما در عصر اینترنت و سرعت  زندگی می کنیم.

البته هست استادی که   هم در کلاس و هم در کتاب ها و مقالات ضمن این که تخصص و تجربه دارد و در انتقال مفاهیم با کمترین حاشیه، آموزگار و استاد پیشرو و خلاقی است و بگذارید از او نام ببرم تا تصور نشود قضاوت کلی داریم. از آقای دکتر پاینده.

 * حسین آتش‌پرور سال‌هاست که می‌نویسد. از اواخر دهه چهل تا به امروز، نوشتن دغدغه ی جدیِ زندگی اش شده است. او در تمام این سال ها داستان نوشته، در کلاس های داستان نویسی تدریس داشته، پژوهش و نقد کرده و مسابقات ادبی را به داوری نشسته است. نثر او مُهر و امضای خودش را  در داستان ها دارد. از عناصر بومی زادگاهش « گناباد» بهره برده و روایت های سینه به سینه و تصویر ها و رنج و شادی های مردمان آن خطه را در داستان هایش رنگ و لعابی زیبا و خواندنی بخشیده است. در سال 1367 با داستان « اندوه» در کتاب « دریچه تازه» نشان داد جوان مستعدی است و آمده است تا در حوزه ادبیات برای خود نام و نشانی دست و پا کند.  از آثار او مجموعه داستانِ « ماهی در باد» و رمان های« خیابان بهار آبی بود» و « چهارده سالگی در برف» جزو کتاب های خواندنیِ قفسه های ادبیات داستانی در کتاب فروشی ها به شمار می‌روند. 

آتش‌پرور اما فقط با آثار و پژوهش هایش شناخته نمی‌شود: او مشهور است که در حوزه ادبیات به دنبال صداهای نو و نویسندگان تازه جوست و قلم‌های جوان اگر چیزی در چنته قلم‌شان یافت شود، از حمایت آتش پرور برخوردار خواهند شد.

ارسال به دوستان
لبنیات دوست استخوان یا دشمن پوست (اینفوگرافیک) چرا برای تنظیم قطب‌نمای گوشی باید عدد ۸ را بکشیم؟ کلاس‌های داستان‌نویسی چقدر نقش و تأثیر داشته‌اند/ قرار نیست همه مثل گلشیری بنویسیم! استایل تمام‌مشکی مه‌لقا می‌نوش‌زاد، بازیگر سریال «نیکان» در قاب جدید (+عکس) مهم‌ترین معیار سنجش سلامت خواب طرفدار اقتصاد آزادم اما در شرایط عادی نه در شرایط غیر عادی فعلی کیهان: حمله آمریکا قطعی است ضربه اول را ما بزنیم! اف‌بی‌آی دوباره هک شد / امنیت اطلاعات جنایی آمریکا زیر سوال رفت ردپای اختلال در شبکه‌های مغزی بیماران پارکینسون در تصویربرداری پیشرفته مغز معمای ۵۱ سال در اظهارات ترامپ؛ از نفت شاه تا ترور مستشاران آمریکایی علت روشن نشدن خودرو در هوای سرد چیست؟ راهنمای بررسی و رفع مشکل درگذشت مهدی گلشنی؛ شهرتی که بیشتر ناشی از خاطرات منفی سروش بود تا علم فیزیک امروز با سعدی: ما را نگاهی از تو تمام است اگر کنی مسمومیت مرگبار با مشروبات الکلی در نیشابور خراسان رضوی؛ ۳۳ نفر بستری و سه نفر جان‌باختند قابلیت جدید اینستاگرام موجی از نگرانی میان تولیدکنندگان محتوا ایجاد کرد